Əxlaq nədİr?

“Əxlaq” “xülq” sözünün cəmidi. “Xülq” insanın daxili xüsusiyyətləi, «xəlq» isə zahii foma deməkdi. İnsanlada müşahidə olunan hə i əməl, daxili keyfiyyət, həəkət əxlaq və əxlaqi əfta adlanı. /“Xəlq” və “xülq” sözləi əə mənşəli olu, eyni kökdən götüülmüşdü, lakin məna etiaı ilə u sözlə i-iindən fəqlənilə. /Əxlaq alimləi insanın nəfsani sifətləini iki hissəyə ölmüşlə /1)Fiti (təii) /2)İktisai (kəs edilmiş, qazanılmış və ixtiyai) /Fiti sifətlə insanın nəfsani qüvvəsində zatən yaadılmış keyfiyyətlədi. Onlaı əldə etməkdə iadənin və əməlin heç i olu yoxdu. Məsələn, Allahaxtama, üfan, təii hiss (metafizika), maaq hissi, haqsevəlik, ədalətsevəlik, aşıucalıq və alnıaçıqlıq, şəxsiyyət və müstəqillik, azadlıq və azadəlik, daimilik və kamilliksevəlik, əql, şəhvət, qəzə və u kimi daxili hissləi misal göstəmək ola. İnsanın daxili xüsusiyyətləindən hesa edilən elə hisslə əslində ona əta olunmuş, onun zati və nəfsani qüvvəsi məhələsində insanı aşqa canlıladan ayıan i imtiyazdı. /İktisai sifətlə isə əməl və ixtiya məhələsində tədiclə qazanılan, fiti sifətlədən faydalanaaq insan üçün nə isə i nəticə veən xüsusiyyətlədi. Əgə fiti istedad və qailiyyətlədən düzgün istifadə olunmasa, iktisai sifətlə də pis olacaqdı. u məhələdə yaxşı sifətləi əxlaqi keyfiyyətlə, pisləi isə əzil (alçaq) sifətlə adlandııla, elə ki, əgə insanın əməlləi yaxşı sifətlədən təsilənmiş olasa, onu əxlaqi gözəllik, yox əgə əzil sifətlədən əhələnmiş olasa, onu əxlaqi çikinlik deyə qəul edilə. /Əxlaqi keyfiyyətləə yetişmək üçün elmi, əməli təcüə və çalışmala lazımdı. İlk növədə fəzilətli və əzil xüsusiyyətləi müəyyənləşdimək, insanın şəxsiyyətindən və həqiqi məqamından xəəda olmaq, sona isə nəfsi-əmmaə (pis işləə sövq edən qüvvə) ilə müaizə apamaq lazımdı. Əgə müaizə olmasa, insan nəfsani (heyvani) ehtiaslaa qali gələ ilməz. u döyüş meydanından qələə ilə, aşıucalıqla çıxmayan insanla nəfsin fəzilət və gözəllikləindən məhumdula. elələi qiyamət və hesa günü ziyan çəkənlədən ola, necə ki «Quani-Kəim»də uyuulu /“O gün ki, nə mal-dövlət, nə də övlad fayda veə! Ancaq sağlam (təmiz, daxildə şəkk-şühəyə, küfə, şikə və nifaqa ye olmayan) i qəllə Allahın hüzuuna gələn kimsədən (möminlədən) aşqa!” («Şüəa»-88, 89)