Dİnİn İnsan həyatında rolu nədİr?

Müqəddəs mətnlədə təskinlik mənasını ifadə edən “itminan” anlayışı duyğulu olladan ii sayılı. Allah-taala uyuu “Onla (möminlə) o kəslədilə ki, iman gətimiş və qəlləi Allahı zik etməklə aam olu.”1 Yəni, Allah zikindən doğan iman mövcud olan yedə, qəlin aamlığı qətidi.2 aşqa yedə Allah “səkinə”ni (axayınlığı), kamil imanın ollaından və Özünün öyük əxşişləindən hesa edi. “Səkinə” hə cü şəkk və qoxunu insandan uzaqlaşdıan və onu qaışıq və çətin hadisələ qaşısında saitqədəm saxlayan saitlik mənasındadı.4 / Əllamə Təatəai iman və təskinlik münasiətini şəh edəkən yazı” ütün nemətlə insana Allah təəfindən əxş olu. Amma əza insanın öz ixtiyaı ilə həyata keçidiyi əməllə ilə sıx ağlıdı; una əsasən, insanlaın qaşıya çıxması ehtimal veilən şə hadisələdən qoxulaı, həqiqətdə Allahdan yox, (insanı Allah əhməti və nemətindən uzaq edən) öz pis əməlləindən qoxulaıdı. Çünki heç i şə Allah təəfindən deyil; nəticədə Allahı xatılamanın iinci olu, insanın diqqətini onda qoxulu şəkildə üuz edən öz çatışmamazlıqlaına, səhvləinə və günahlaına yönəltməkdi. / Onun ikinci funksiyası, Allaha yaadılışın son məqsədi kimi diqqət ediıməsidi; nəticədə mömin insanın könlu və qəli onu xatılamaqla ahatlıq tapı.5 / İnsanlaın qələinin Allahı xatılamaqla ahatlıq tapması, iki dəlilə əsaslanı /1- İnsan son məqsəd olaaq, ədəxtçilikdən xilas olu səadətə yetişməsi üçün amilləə ehtiyaclıdı. /2- Allahdan aşqa olan ütün amil və səələ, i cəhətdən qali, digə cəhətdən məğludula; nəticədə qəllə yalnız onu xatılamaqla aamlıq tapa.6 / Möminin şəxsi qəalaı şə və naahatçılıqdan uzaq maaifə dayaqlanı. Çünki o əməlləinin ilahi elmində təyin olunmuş vəzifələ olmasına və yüzdə-yüz doğuluğuna inanı. Mömin insan öz taleyini, Alim, Qadi, Həkim və mütləq şəkildə mehian olan xaliqin öhdəsinə uaxı. una göə öz mənafeyindən məhum olma qoxusundan kədələnməyi, xeyi və şəi müəyyənləşdiməkdə çətinliyə, naahatlığa düça olmu.7 /“Kim Allaha iman gətiəsə, (Allah) onun qəlini haqqa doğu yönəldə” (yəni, dünyada aş veən hə şeyin Allahın əzəli hökmü və izni ilə olduğunu ilə) ayəsi də, Allah elminin ümumiliyinə və istəyinə etiqadla qəli ahatlığın aasındakı əlaqəni əyan edi. Çünki, Allahın iliyinə, yaadıcılığına və idaəçiliyinə inam, aşqa valıqlaın müstəqil səə olmalaını inka edi, psixoloji ahatlığa ais olu. Çünki, insanla ili zahii səələ, o hadisələi yaatmaqda müstəqil deyillə, işləin idaəçiliyi Allahın əlindədi. O da məsləhət olmadan heç i xoşa gəlməz hadisə yaatmaz.8 (Çünki, hikmət sahiidi.) / Şəhid Mütəza Mütəhhəi psixoloji ahatlığa yiyələnməyi və yaşayışın naahatçılıqlaının azalmasını, din və dini etiqadlaın nəticələindən ii kimi qələmə vei.9 u İslam mütəfəkkiinin nəzəində insan öz yaadılışının tələi əsasında səadət və xoşəxtçiliyini axtaı; təkcə ona yetişməkdən yox, əlkə ona yetişməyi təsəvvü etməkdən elə yüksək dəəcədə sevinc və xoşhallıq hissi keçii və (unun əksinə olaaq) çətinlik dolusu gələcəyin fikindən möhkəm qoxu və çətinlikdədi. Onun fikincə “çalışmaq və mühit şəaitinə axayın olmaq”, insana səadət və xoşəxtlik əxş edən iki amil hesa olunu. İztia şəkkin nəticəsi olduğu üçün, insan adətən öz təəfindən iztiaa düça olmu. Çünki, özünə və öz acaıqlaına şəkk etməyəcək, (u şəkki) yalnız özünə imanı az olan insanla edəcək. una əsasən insanı iztiaa və naahatçılığa sövqləndiən və insan öz vəzifəsini onun qaşısında aydın gömədiyi şey, (onun) vücudundan xaicdəki dünyadı. iinci dəəcədə insanın öz acaıqlaına olan agahlığı şəkk pasının aadan qalxmasına səə olu. Nəticədə iztiaın aadan getməsinə səə olusa, u zamanda din və dini etiqadlaa inam u dünyaya qaşı olan şəkk dağıntılaı axasında əminlik və ahatlığın əsasını yaadan amildi. O, u aədə yazı / “İnsan dünyaya nisətdə müamilənin i təəfi və dünya, müamilənin digə təəfidi. Məzhəi inam (insana) axayınlıq və itminan (əminlik) əxş edi, dünyanın insan qaşısındakı əftaına nisət naahatçılığı aadan apaı və onun yeinə ona könül ahatlığı vei. udu ki, deyiik könül ahatlığı məzhəi inamın nəticələindən iidi.”10 / Dokto Şəiətinin fkincə din uca həqiqətlə, Mütəal Allah təəfindən insanlaın hidayət və xoşəxtliyi üçün nazil olmuş yaşayışın möhkəm qanunlaının toplusu ünvanı ilə insanlaa psixoloji ahatlıq ağışlamaqda əsaslı və əvəzsiz ol oynayı. Çünki iztia (həyəcanla dolu naahatçılıq) amilləindən ii təii və ictimai mühitin amilləindən əlavə yaşayışa olan inamsızlıqdı. Din i təəfdən özünün şəkk qəul etməyən qanunlaı vasitəsilə təii və ictimai polemləi dəlil və məsləhət üzündən ili, digə təəfdən insanlaın qəlində yaşayışa güclü işıq və inam yaadan və yaşayışın üdəməsinə səə olan hə şeyin qapısını ağlayı. / Onun fikincə dini etiqadlaa inamın dəəcəsi ilə insanın yaşayışındakı hadisələ qaşısında naahatçılığın (dəəcəsinin) azalması aasında mənfi ağlılıq vadı. Yəni dini inam hə nə qədə möhkəm olsa i o qədə iztia və naahatçılıq azalacaq. una əsasən imanın atması ilə yaşayışdan doğulan çətinlik və naahatçılığın dəəcəsini sıf dəəcəsinə ya ən az dəəcəyə çatdımaq ola. Dokto Şəiəti u aədə elə yazı / “Hə i cəmiyyətdə məzhə əsaslaı yalnız udu və heç i şəkki özündə sığışdımayan göydən enmiş uca həqiqətlə ünvanı ilə o cəmiyyətin ütün fədləi nəzəindən qəul olunu u əmnlik uhu və şəkdən uzaq imanın olu camaatın yaşayışına ahatlıq əxş edidi. Öz mütədəyyin camaatımızın toplumunda və ota əslədə qə (dünyasında) iztiaın olmaması səəsiz deyil. Çünki din, əxlaq, insan əlaqələi və ictimai adət - ənənələ adı ilə əldə etdiyi ütün şeyləin toplusu ilə öz davamçılaının mənəvi və fiki ehtiyaclaını aadan qaldıa ilidi.11 / İslam mütəfəkkiləindən əlavə aşqa şəxslə də dinin u funksiyasına diqqət yetiilə. Vill Duant yazı /“Din ədəxtlə, əza çəkmişlə məhumla və qocalmışla üçün, fövqəltəii i təsəlli gətii, milyonlala insanlaın nəzəində hə cü təii köməkdən daha şəəfli və daha dəyəli i təsəlli ... ki, ən dəyəsiz və alçaq yaşayışlaa məna və əzəmət ağışlayı.”12 / /Qeydlə /1- “əd” suəsi, 28-ci ayə /2- “Əlmizan” təfsii, 11-ci cild, səh. 485 /3- “Fəth” suəsi, 4-cü ayə /4- “Əlmizan” təfsii. əqəə suəsinin 248-ci ayəsinin izahı /5- “Əlmizan” təfsii. 11-ci cild, səh. 485-486 /6- “Əlmizan” təfsii. 11-ci cild, səh. 486-487 /7- “Əlmizan” təfsii. 2-ci cild, səh. 438-440 /8- “Əlmizan” təfsii. 19-cu cild, səh. 519 /9- Mütəza Mütəhhəinin əsələinin toplusu. 2-ci cild, səh. 45-48 /10- Mütəza Mütəhhəinin əsələinin toplusui. 2-ci cild, səh. 46 /11- Şəiəti. səh. 8-9 /12- Vill Duant. səh. 204