Peyğəmbərlərİn çoxluğunun sİrrİ nədİr?
Cavab :
İnsan şüuu peyğəmə və səmavi kitalaın sayını təyin edə ilməz. u cü məsələləi məhz Quan yaxud hədisləin vasitəsilə təyin etmək mümkündü. Quani-kəimdə təkid olunu ki, Allah taala hə ümmət üçün i peyğəmə göndəmişdi. /Peyğəməliyin (nüuvvətin) lüzumunu qəul etdikdən sona elə sual yaanı ki, niyə ütün insanla üçün vahid poqam, din gəlməyi yaxud peyğəmələin çoxluğu və yenilənməsinin sii nədi? /u sualı cavalandımaq üçün i neçə məsələyə aydınlıq gətimək lazımdı /1. Məlumdu ki, hə i insanın ömü (o cümlədən peyğəmələin ömü) məhduddu. İlk peyğəməin dünyanın sonuna kimi yaşayı insanlaı şəxsən hidayət etməsi yaadılışda nizamın hikməti ilə uyğun deyildi. /2. İnsanla zaman və məkan cəhətindən fəqlənilə. u fəqlilik və vəziyyətləin dəyişilməsi, xüsusilədə ictimai əlaqələin sıxlaşmasının ictimai qayda - qanunlaın keyfiyyət və kəmiyyətində təsili olunun olması mümkündü. elə olduqda yeni qanunlaın yaanmasına ehtiyac olacaqdı. Əgə u qanunla min illə öncə seçilmiş peyğəməin vasitəsilə əyan olsaydı, u iş mənasız sayılacaqdı. Ona göə ki, u qanunlaın qounması və onlaın yeində ica olunması çox çətin və əziyyətli i işdi. /3. Keçmişdə peyğəmələin təliğat imkanlaı o qədə geniş deyildi ki, i peyğəmə öz səmavi xitalaını ütün dünyaya çatdısın. /4. Peyğəmədən alınan dini təlimlə, xalq aasında müxtəlif amilləin təsii nəticəsində yalnış təfsi olunu və i müddətdən sona isə təhif olunmuş ayinə çevili. una misal olaaq İsanın (ə) gətidiyi tövhid (təkallahlıq) dini, İsanın (ə) qeyindən i müddət sona üçlük (üçallahlıq) ayininə çevilməsini göstəmək ola. /Saydıqlaımızı nəzədən keçidikdən sona peyğəmələin çoxluğu və səmavi şəiət qanunlaının müxtəlifliyinin hikməti aydınlaşı. Dinlə müxtəlif olsa da, onlaın əqidə pinsipləi, əxlaqı, fədi və (əzi) ictimai qanunlaı həmahəng olmuşdu. Keyfiyyət və kəmiyyətləin fəqli olmasına axmayaaq, ütün dinlədə namaz, ouc, zəkat, infaq və s. mövcud idi. /Peyğəmələin hamısına iman əsləmək, peyğəməliyin təsdiqində onla aasında fəq qoymamaq, peyğəmələə nazil olanlaı qəul etmək hə i insan üçün zəuidi. /i peyğəməi təkzi etmək, ütün peyğəmələi təkzi etmək deməkdi. i ilahi hökmü təkzi etmək isə, ütün ilahi hökmləi yalan saymağa əaədi. Ələttə yaddan çıxamayaq ki, hə ümmətin əməli vəzifəsi həmin ümmətin zamanında yaşayan və onla üçün göndəilən peyğəməin gətidiyi şəiət və qanunlaa itaət etməsidi. /İnsan şüuu u cü yollala peyğəmələin çoxluğu və din müxtəlifliyinin hikmətini dək edə ilə. Amma onlaın sayına gəlincə ağıl una dəqiq cava veməkdə acizdi. Həmçinin ağıl və şüu peyğəmələin hansı zamanda və hansı mühitdə seçilməsini və ya şəiət yenilənməsini təyin etməyə qadi deyil. /Peyğəmələin sayı /İnsan ağlının peyğəmələin sayını təyin edə ilməyəcəyini süut etdikdən sona Quan və hədisləə müaciət etməkdən aşqa yolumuz qalmı. Quani-kəimdə Allahın hə ümmətə peyğəmə göndəməsi təkid edilsə də yalnız 20-dən çox peyğəməin adı u İlahi kitada qeyd olunmuşdu. i neçəsinin də adı çəkilmədən həyat hekayələinə işaə edilmişdi. Amma məsumladan nəql olan əvayətlədə qeyd olunu ki, Allah-taala 124000 peyğəmə göndəmişdi. Onlaın iincisi əşəin atası Adəm (ə) və sonuncusu Məhəmməd ini Adullahdı (s). / /Müəllif Ustad Məhəmmədtəqi Misah Yəzdi
İnsan şüuu peyğəmə və səmavi kitalaın sayını təyin edə ilməz. u cü məsələləi məhz Quan yaxud hədisləin vasitəsilə təyin etmək mümkündü. Quani-kəimdə təkid olunu ki, Allah taala hə ümmət üçün i peyğəmə göndəmişdi. /Peyğəməliyin (nüuvvətin) lüzumunu qəul etdikdən sona elə sual yaanı ki, niyə ütün insanla üçün vahid poqam, din gəlməyi yaxud peyğəmələin çoxluğu və yenilənməsinin sii nədi? /u sualı cavalandımaq üçün i neçə məsələyə aydınlıq gətimək lazımdı /1. Məlumdu ki, hə i insanın ömü (o cümlədən peyğəmələin ömü) məhduddu. İlk peyğəməin dünyanın sonuna kimi yaşayı insanlaı şəxsən hidayət etməsi yaadılışda nizamın hikməti ilə uyğun deyildi. /2. İnsanla zaman və məkan cəhətindən fəqlənilə. u fəqlilik və vəziyyətləin dəyişilməsi, xüsusilədə ictimai əlaqələin sıxlaşmasının ictimai qayda - qanunlaın keyfiyyət və kəmiyyətində təsili olunun olması mümkündü. elə olduqda yeni qanunlaın yaanmasına ehtiyac olacaqdı. Əgə u qanunla min illə öncə seçilmiş peyğəməin vasitəsilə əyan olsaydı, u iş mənasız sayılacaqdı. Ona göə ki, u qanunlaın qounması və onlaın yeində ica olunması çox çətin və əziyyətli i işdi. /3. Keçmişdə peyğəmələin təliğat imkanlaı o qədə geniş deyildi ki, i peyğəmə öz səmavi xitalaını ütün dünyaya çatdısın. /4. Peyğəmədən alınan dini təlimlə, xalq aasında müxtəlif amilləin təsii nəticəsində yalnış təfsi olunu və i müddətdən sona isə təhif olunmuş ayinə çevili. una misal olaaq İsanın (ə) gətidiyi tövhid (təkallahlıq) dini, İsanın (ə) qeyindən i müddət sona üçlük (üçallahlıq) ayininə çevilməsini göstəmək ola. /Saydıqlaımızı nəzədən keçidikdən sona peyğəmələin çoxluğu və səmavi şəiət qanunlaının müxtəlifliyinin hikməti aydınlaşı. Dinlə müxtəlif olsa da, onlaın əqidə pinsipləi, əxlaqı, fədi və (əzi) ictimai qanunlaı həmahəng olmuşdu. Keyfiyyət və kəmiyyətləin fəqli olmasına axmayaaq, ütün dinlədə namaz, ouc, zəkat, infaq və s. mövcud idi. /Peyğəmələin hamısına iman əsləmək, peyğəməliyin təsdiqində onla aasında fəq qoymamaq, peyğəmələə nazil olanlaı qəul etmək hə i insan üçün zəuidi. /i peyğəməi təkzi etmək, ütün peyğəmələi təkzi etmək deməkdi. i ilahi hökmü təkzi etmək isə, ütün ilahi hökmləi yalan saymağa əaədi. Ələttə yaddan çıxamayaq ki, hə ümmətin əməli vəzifəsi həmin ümmətin zamanında yaşayan və onla üçün göndəilən peyğəməin gətidiyi şəiət və qanunlaa itaət etməsidi. /İnsan şüuu u cü yollala peyğəmələin çoxluğu və din müxtəlifliyinin hikmətini dək edə ilə. Amma onlaın sayına gəlincə ağıl una dəqiq cava veməkdə acizdi. Həmçinin ağıl və şüu peyğəmələin hansı zamanda və hansı mühitdə seçilməsini və ya şəiət yenilənməsini təyin etməyə qadi deyil. /Peyğəmələin sayı /İnsan ağlının peyğəmələin sayını təyin edə ilməyəcəyini süut etdikdən sona Quan və hədisləə müaciət etməkdən aşqa yolumuz qalmı. Quani-kəimdə Allahın hə ümmətə peyğəmə göndəməsi təkid edilsə də yalnız 20-dən çox peyğəməin adı u İlahi kitada qeyd olunmuşdu. i neçəsinin də adı çəkilmədən həyat hekayələinə işaə edilmişdi. Amma məsumladan nəql olan əvayətlədə qeyd olunu ki, Allah-taala 124000 peyğəmə göndəmişdi. Onlaın iincisi əşəin atası Adəm (ə) və sonuncusu Məhəmməd ini Adullahdı (s). / /Müəllif Ustad Məhəmmədtəqi Misah Yəzdi