ALLAH İNSANI NƏ ÜÇÜN YARATDI?

-İNSANIN YAADILIŞ HƏDƏFİ- / /Allah-taala insanı ali i hədəfə yetişmək üçün yaatmış, həmin hədəfə yetişməsi üçün onu müxtəlif qüvvələlə təmin etmişdi. u hədəf insanın Allah-talanın əndəliyi və Onu tanımaq məqamına yüksəlişdən aşqa i şey deyil. Həmin hədəfə yetişən insan Allahın uca xəlifəlik-canişinlik məqamına çatmış olu. / /Digə valıqlaın yaadılışı isə insanın yaadılışına, həyatına müqəddimədi və sonda onun ixtiyaı altında olacaq deyənlə də elə unu nəzədə tutula. / /-HƏDƏFƏ YETİŞMƏK ÜÇÜN VASİTƏLƏ- / /Allah-taala əşəi u ali hədəfə çatdımaq üçün vasitələ yaatmışdı. İnsan onlaın vasitəsilə özündəki istedadlaı cücətmiş, yetişdimiş olu. / /u mühüm hədəfə yetişmək peyğəmələ və onlaın canişinləinə itaət etmədən qeyi-mümkündü. / /una göə də Quani-kəim Allaha yetişmək üçün izə vasitələdən yapışmağımızı əm etməkdədi \"Ey iman gətiənlə! Allahdan qoxun, Ona (Onun əhmətinə və lütfünə qovuşmaq üçün) vəsilə (yol) axtaın!” (\"Maidə”, 35). / /Ələttə, aydındı ki, u məsələ müşikləin etiqadından fəqli i şeydi. Onla ütləə iadət etməkləini elə ifadə edidilə \"Allahı qoyu (ütləi) özləinə dost tutanla \"iz onlaa yalnız izi Allaha yaxınlaşdımaq üçün iadət ediik!\" (deyilə)” (\"Zumə”, 3). / /Ona göə ki, müşiklə ütləin məxluq olmaqlaını etiaf etmələinə əğmən onlaı müstəqil təsi sahii ili, onlaa iadət (diqqət edin!) edidilə. Onla ütləi üuiyyətdə (idaəçilikdə) müstəqil ilidilə. / /Amma məlum olduğu kimi iz peyğəmələ və İmamlaa (ə) heç zaman elə i etiqad əsləmiik. Ona göə ki, onlaın yeganə üstün xüsusiyyəti və kamalı Allah-taalaya xalisanə əndəlikləi, Ona doğu qeyd-şətsiz dəvətləi olmuşdu \"(Ya əsulum!) De \"u mənim (təliğ, dəvət) yolumdu. Mən və mənə tae olan (möminlə) açıq-aşka i dəlillə (insanlaı) Allaha çağıııq. Allah pakdı, müqəddəsdi (ütün eyi və nöqsanladan xalidi, Onun heç i şəiki yoxdu). Mən isə müşiklədən deyiləm!\" (\"Yusif”, 108). / /-PEYĞƏMƏƏ VƏ \"ZİL-QÜA”YA İTAƏT- / /Peyğəmələə və övliyalaa (peyğəmələin canişinləinə - müt.) itaət Allaha itaət məqsədi daşıyı \"Peyğəməə itaət edən kimsə, şühəsiz ki, Allaha itaət etmiş olu. Kim üz döndəsə (qoy döndəsin)! iz ki səni onlaın üzəində gözətçi olaaq göndəməmişik” (\"Nisa”, 80). / /Allaha məhəət izhaının şəti Peyğəməə itaətdi \"(Ya əsulum!) De \"Əgə siz Allahı sevisinizsə, mənə tae olun ki, Allah da sizi sevsin və günahlaınızı ağışlasın. Allah ağışlayandı, məhəmətlidi!\" (\"Ali-İman”, 31). / /isalətin (peyğəməliyin) əvəzi (ki, veilməsi zəuidi) \"zil-qua”ya - Peyğəmə (s) Əhli-eytinə (ə) məhəətdən aşqa i şey deyildi \"Allah iman gətii yaxşı əməllə edən əndələimə ununla müjdə vei. (Ya Peyğəmə!) De \"Mən sizdən unun (isaləti təliğ etməyimin) müqailində qohumluq məhəətindən (Əhli-eytə sevgidən) aşqa i şey istəmiəm” (\"Şua”, 23). / /Peyğəməimizin (s) isaləti və onun əvəzi isə, insanın özünə xeyidən aşqa i şey deyil \"De \"Mən (unun müqailində) sizdən elə i muzd (mükafat) istəmiəm ki, o sizin üçün olmasın. Mənim mükafatım ancaq Allaha aiddi. O, hə şeyə şahiddi!\" (\"Səa”, 47). / /u mənfəət də Haqq-taalaya doğu həəkətdən aşqa i şey deyil \"De \"Mən sizdən una (dini, peyğəməliyi təliğ etməyə) göə heç i muzd (əvəz) istəmiəm, ancaq əinə təəf doğu yol tapmaq diləyən kimsələ istəyiəm” (\"Fuqan”, 57). / /u həəkət və istiqamətlənmə o həzətin (s) Əhli-eytinə (ə) sevgidən aşqa i şeylə həyata keçməyəcək. una göə də izə onlaa məhəət əsləmək əm olunu. una əsasən, məhəətdə məqsəd onlaa məhəətə əsaslanan itaətkalıq olmalıdı. / /u da Əhli-eytin (ə) Allaha məhəət xəttində olmaqlaını çatdıı. Onla elə i halda olmalıdıla ki, onlaa sevgi, yaxınlaşmaq elə Allaha sevgi və yaxınlaşmaq sayılsın. u da o vaxt mümkündü ki, onla ütün mənada və həyatın ütün sahələində Allaha əndə olmuş olsunla. / /(əli, elədi.) Onla özləini və ütün məxluqatı ilahi dəgahın fəqiləi ilidilə. una göə də Əhli-eytə (ə) itaət Allah əsuluna (s) itaət, ona itaətsə Allah-taalaya itaətdi. unun şiklə heç i oxşalığının olmaması çox aşkadı. / /-SINAQ VƏ ONUN MƏQSƏDİ- / /Ələttə, u itaət və məhəət Allahın öyük sınaqlaındandı. ununla insanın valıq cövhəi özünü üuzə vei, haqq axtaanla digələindən ayılı və əndəliyin həqiqi nəticələinə yetişilə \"İnsanla yalnız \"İman gətidik!\" - demələilə onladan əl çəkili imtahan olunmayacaqlaınımı sanıla? iz onladan əvvəlkiləi də imtahana çəkmişdik. Şühəsiz ki, Allah düz danışanlaı da (həqiqi iman sahiləini də), yalançılaı da çox gözəl tanıya!” (\"Ənkəut”, 2-3). / /u hətta peyğəmələə də şamil olan i sınaqdı. u sınaq Allahın ilməyi üçün deyil, insanın itaət yaxud günahı həqiqətən seçməsilə (öz) valıq həqiqətləini aşkalaması məqsədi daşıyı. Eynilə il əzində şagidləinin istedadlaına agah olan, amma u həqiqəti şagidləinə aşka etmək və fəal şagidi qeyisindən ayımaq üçün imtahan götüəək onlaı imtahandan sonakı nəticələə yetişdiən müəllimin əftaına ənzəyi. / /İnsanın nəfsi -dünya və onda olanlaa qaşı olan meyillələ ağlı (u meyllə onun valığının i paçasıdı) olan xilqətinin hədəfini nəzəə almaqla- mənfı və müsət hallaa malikdi. u hallaın zahi olması, həyata keçməsi və səməə veməsi u sınaqlaın nəticəsindədi. / /-NƏFSİN MÜXTƏLİF HALLAI- / /Maddi yaadılışa uyğun olaaq ilk öncə insanda maddi meyllə özünü üuzə vei. Məsələn yemək, ailə qumaq və məskən salmağa olan meylləi una misal çəkmək ola. / /u meyilləin hə ii təii olaaq xüsusi agahlıq tələ edi. u üzdən də (qeyi-ixtiyai də olsa) insanda müxtəlif halla özünü göstəi ki, onlaın hamısı özünü istəməkdən qaynaqlanı. Məsələn sahikalıq, həsəd, paxıllıq və s. Amma u halla tamahkalıq üzündən aş vediyi üçün sait halda olmu. / /Sona yavaş-yavaş əqli qüvvələ özünü göstəməyə aşlayı və insan ətaf aləm, özü və məqsədi haqda suallaa cava axtamağa aşlayı. İnsan özündə olan ümumi dəklə əsasında dünya və özü haqda ümumi axışla əldə edi. elə i zamandı ki, yaadılış nizamı onun üçün tələ olunan məqsədə doğu yol göstəi. / /u aada Allah-taala sınağın həyata keçməsi üçün aşqa şeyləi də yaadı ki, insan agahlıq üzündən həqiqi yolu həqiqi olmayandan ayıd edəək ona uyğun yaşasın və eləliklə də öz həqiqi istedadlaını çiçəkləndisin. Həmin şeylə dünya, onda olanlaa olan meyl və onladan istifadə edəək insanı hədəfdən uzaqlaşdımaq, onu qəflətə salaaq o meyllədən düzgün istifadə etməyə qoymayan şeytandı. / /u meylləin şiddətinə və onlaın düz yoldan çıxmasına, \"pisliyə əm edən nəfs\" (\"əmmaə nəfs”) deyilə \"Mən özümü təmizə çıxatmıam. əimin əhm etdiyi kimsə istisna olmaqla, nəfs (insana) pis işlə göməyi əm edə” (\"Yusif”, 53). / /Aydın məsələdi ki, hə düz yoldan çıxmağın da özünə xas olan qəfləti va. Necə ki, İmam Səccad (ə) uyuu \"(nəfs) Qəflət və səhvlələ doludu”. / /Nəfs u halda özaşına uaxılasa şeytan onu öz ixtiyaına alacaq, onu öz viləyətinə (hökmanlığına) daxil edəcək \"iz şeytanlaı iman gətiməyənləin dostlaı etdik... Allahı qoyu şeytanlaı özləinə havada tutmuşdula və özləinin doğu yolda olduqlaını güman edilə” (\"Əaf”, 27-30)”; pis işləi yaxşı cilvələndiəcək \"Şeytan onlaa öz (çikin) əməlləini xoş göstəmişdi. u gün Şeytan onlaın dostudu (havadaıdı). Onla (qiyamət günü) şiddətli əzaa düça olacaqla!” (\"Nəhl”, 63); eləliklə də nəfsin o pis işdən xoşu gələcək, onu qəul edəcək. uadadı ki, nəfsə \"müsəvvələ”-cilvələndiici deyilə \"Dedi \"Xey, sizin öz nəfsiniz sizə u işi cilvələndimişdi” (gözəl göstəmişdi) (\"Yusif”,18 və 83). / /undan sona nəfs özünə qayıdaaq peşman olsa və özünü danlayaaq haqq yola dönsə, elə nəfsə \"ləvvamə- nəfs”-\"danlayan nəfs”- deyilə \"And içiəm (günah etdiyi üçün, yaxud yaxşı əməli azdı deyə) özünü qınayan nəfsə!” (\"Qiyamət”, 2). / /Nə qədə ki, nəfs öz hallaı və əməlləindən muğayat olmayı, onlaı haqq-hesaa çəkməyi, qaşısındakı maneələi göməyi və onlaı islah etməyi, ali məqsədləə nail ola ilməyəcək. / /-MƏİFƏTULLAH (ALLAHI TANIMAQ) YAXUD NƏFSİ TANIMAQ- / /Yaadılışın əsil hədəfi Allah-taalanı həqiqi şəkildə tanımaqdı. u zaman insanın nəfsi də tanınmış olu. u mühüm hədəfə yetişmək yalnız əndəliyə çatdıan vəzifələin həyata keçilməsinə diqqətli olmaq və nəfsi mühasiəyə-hesaa çəkməklə mümkün ola ilə. Quani-kəim izə unu əm edi \"Ey iman gətiənlə! Allahdan qoxun! Hə kəs saahı üçün nə etdiyinə nəzə salsın. Allahdan qoxun. Həqiqətən, Allah etdikləinizdən xəədadı! Allahı unutdulaı üçün Allahın da onlaı özləinə unutduduğu (xeyiləini aşa düşməyən) kimsələə ənzəməyin! Onla (Allahın itaətindən çıxmış) fasiqlədi!” (\"Həş”, 18-19). / /u ayədə möminləə pəhizka olmağı tövsiyə edəndən sona Allah-taala onlaa öncə nəfsdən muğayat olmağı, sona isə nəfsi hesaa çəkməyi tövsiyə edi (mühasiə göstəi ki, müaqiə-nəfsdən muğayat olma- davamlı suətdə yeinə yetiili, yoxsa yox). / /u iki məsələ (müaqiə və mühasiə) insanı Allaha doğu daimi diqqətə sövq edi və u daimi diqqət yavaş-yavaş Allahı tanımaq (məifət) qapılaını insanın üzünə açı. u həqiqi məifət nəticəsində özümüzün və digə valıqlaın Allahla aitəsini anlayı, əldə ediik. u həqiqi aitənin keyfiyyətinə yetişmək sayəsində nəfsin yüksək ali məqamlaı (yəqin, aamlıq və azılıq kimi) özünü göstəi. / /elə məqamda nəfs, \"mütməinnə”, \"aziyə” və \"məziyyə” sifətləinə yiyələni, Allahın xüsusi əndələi sıasına daxil olmaq müaciətinin hədəfi olmaq qailiyyətini qazanı və ona \"Ey xaticəm olan kəs! (Və ya \"Ey axayın nəfs!\") Dön əinə, sən Ondan azı olaaq, O da səndən! (Əməlisaleh) əndələimin züməsinə daxil ol! (Onlala ilikdə) Cənnətimə vaid ol!\" (\"Fəc”, 27-30)- deyili. / /unun müqailində, əgə nəfs əməllə və qəahətli hallaa qaşı olan özünü danlaq halından kənalaşa və onlaa muğayat olmazsa yavaş-yavaş qaşısına \"istidac” (tədici şəkildə məhvolma) halı çıxacaq; tövə etməzsə valığı ziyana uğayacaq \"Təəziləi yüngül gələnlə (pis əməlləi yaxşı əməlləindən çox olanla) isə ayələimizə haqsızlıq etdikləindən özləinə zəə eləyənlədi” (\"Əaf”, 9). Nəhayət Allahın ayələini inka edəək, yalanlayacaq \"Sona da Allahın ayələini yalan hesa edi onlaı məsxəəyə qoymaqla pislik edənləin aqiəti lap pis oldu!” (\"um”, 10). u zaman Allahın qəzəinə düça olacaq və Cəhənnəmə düşəək kafiləə yoldaş olacaq. / /Ələttə, ütün məhələlədə şeytanın hücumu və nəfsani istəkləin qələəsindən hökmən Allaha sığınmaq lazımdı ki, O izə pənah vesin. Necə ki, Öz Peyğəməinə uyuu \"Və de \"Ey əim! Mən şeytanlaın vəsvəsələindən Sənə sığınıam! Onlaın yanımda olmalaından Sənə pənah gətiiəm, ey əim!\" (\"Muminun”, 97-98).