Abdullah İbn Səba kİMDİR və əsassız İttİham nədİr?
Cavab :
Adullah in Səa əzi əhli-sünnə alimləi təəfindən şiə məzhəinin anisi kimi göstəilmişdi. una müvafiq olaaq əzi şiə alimləi u aədə i sıa tədqiqatla apaaaq ittihamlaa cava vemişlə. u məqalədə isə məsələyə əhli-sünnə mənələi və alimləinin axışı ilə yanaşacağıq. Ən mötəə mənələdən ii əlliyə yaxın islamşünas və şəqşünas pofesso təəfindən hazılanmış “Tükiyə İslam Ensiklopediyasıdı”. Demək ola ki, əksə mövzulaa oyektiv yanaşan u ensiklopediya, tük dilli xalqla üçün İslam dini aəsində tutalı məlumat mənəyi kimi hesa edilə ilə. Ələttə u o demək deyil ki, oada olan mətlələ tam olaaq məquldu. / /“Adullah in Səa haqqında məlumat veən yeganə şəxs, Haun ə-əşidin dövündə yaşamış Seyf in Ömə, ical alimləinin fikincə hədis elmi axımından zəif olduğu üçün etimad olunası deyil (yəni onun hədisləi zəifdi və məqul deyil). Həmçinin u ensiklopediya İn Həcə və Zəhəidən nəql edəək onun etialı əvayətçi olmadığını və nəql etdiyi əvayətləin qəul edilmədiyini deyi. Qeyd etmək lazımdı ki, dövün nüfuzlu taixçiləindən olan İn Səd əlazui, Nəs in Müzahim, əl-Minkai və Yəqui, Adullah in Səa adlı şəxs haqqında söhət açmamışla. / /u ensiklopediyada Adullah in Səa haqqında yazılı “Adullah in Səa haqqında olan ilgiləin tək qaynağı və avisi Seyf in Ömə adlı i şəxsdi. Seyf in Öməin Təəi təəfindən nəql edilən əvayətinə göə, Adullah in Səa anası Sənalı olan i yəhudidi. O, xəlifə Osmanın zamanında İslamı qəul etmiş i müddət sona isə müsəlman şəhələində yanlış fikilə yaymağa aşlamışdı. Məkkə, Mədinə, Kufə, Dəməşq və əsə şəhələində geniş fəaliyyət göstəmiş, sona isə i sıa təzyiqlə nəticəsində Misiə yollanmışdı. Onun fikiləinə əsasən, Məhəmməd peyğəmə də (s) İsa (ə) kimi ölməyi, yenidən zühu edəcək (Haluki, şiələ elə i əqidəyə malik deyillə). Hə Peyğəməin canişini olduğu kimi Əlini də sonuncu peyğəməin vəsi və canişini hesa etmişdi. u zaman yuxaıdakı iddialaa müvafiq olaaq Əu ək, Ömə və Osmanı zülmka i şəxs kimi qələmə vemişdi. ütün u iddialaını təliğ etmək üçün o, i sıa gizli məktulaşmala apamış və təxiat töətməklə məşğul olmuşdu\". / /Təəi, Seyf in Ömədən nəql edəək əlavə edi / /\"Adullah in Səa Cəməl döyüşündən i gün qaaq dostlaı ilə gizli i toplantı keçiəək, nə olusa-olsun Cəməl döyüşünün aş tutmasına təkid etmiş, iki təəfin sülh edəcəyi təqdidə isə i sıa təxiatlaa əl atacağını söyləmişdi\". /“Təəi taixi”nin Adullah in Səa haqqında Seyf in Ömədən nəql etdikləi unladı. u əvayət sonakı taixçilə təəfindən eyni şəkildə nəql olunmuşdu (Tükiyə İslam Ensiklopediyası, c.1). / /Deməli, u ensiklopediyanın vediyi ilkin ehtimala əsasən, Adullah in Səa şiəliyi i təxiat kimi meydana çıxaan şəxsdi. / /u kitaın vediyi ikinci ehtimala əsasən, Adullah in Səa, Adullah in Səvda adlı digə i şəxsdi. Yaxud da o Səəniyyə məzhəinin anisidi. Deməli, ikinci ehtimala əsasən, onun şəxsiyyəti dəqiq məlum deyil və u ad i neçə nəfə aasında müştəəkdi. u iki vesiyanı iəli süən “Tükiyə İslam Ensiklopediya”sında deyili / /“Adullah in Səa haqqında məlumat veən yeganə şəxs, Haun ə-əşidin dövündə yaşamış Seyf in Ömə, ical alimləinin fikincə hədis elmi axımından zəif olduğu üçün etimad olunası deyil. (yəni onun hədisləi zəifdi və məqul deyil). Həmçinin u ensiklopediya İn Həcə və Zəhəidən nəql edəək onun etialı əvayətçi olmadığını və nəql etdiyi əvayətləin qəul edilmədiyini deyi. Qeyd etmək lazımdı ki, dövün nüfuzlu taixçiləindən olan İn Səd əlazui, Nəs in Müzahim, əl-Minkai və Yəqui, Adullah in Səa adlı şəxs haqqında söhət açmamışla. / /Həmin ensiklopediya əlavə edi / /“u duum Seyf in Öməin əvayətinin doğuluğu və dolayısı ilə Adullah in Səanın taixi şəxsiyyəti haqqında i sıa şühə və təəddüdləin yaanmasına səə olmuşdu. / /Məşhu ziyalı alımlədən sayılan Taha Hüseyn, Ali-Hüseyn, əl-Vədi, Kamil Mustafa əş-Şeyi, Ali Sami ən-Nəşşa kimi yazıçıla və şəqşünasla qə alimləindən olan İsael Fedlənde, M. Hoqson və M. Vatt kimi alimlə Adullah in Səa haqqında olan məlumat və ilgiləin tutasız olduğunu isat etməyə çalışmışla”. / /Qeydlədən göündüyü kimi u kita Adullah in Səanın tam xəyali və uyduulmuş i şəxs olduğunu önə çəki. / /uada diqqətinizi son zamanla vəhhai saytlaında qeyd edilən i məsələyə cəl etmək istəyiik. u saytda ilk dəfə olaaq şiə mənələinə istinadən şiəliyin fitnəkalıq, afizilik (dindən xaic olmaq) kimi Adullah in Səa təəfindən yaadılması iddia olunu. u ittiham və onlaa veiləcək cavalaa nəzə salaq. / /Vəhhailə əsasən Kəşşi adlı öyük şiə aliminin \"ical \"kitaına müaciət edəək, Adullah in Səa haqqında şiələə qaşı yeni-yeni ittihamla iəli sümüşlə. elə ki, Kəşşi İmam Sadiq və İmam Zeynəl-aidindən nəql edəək, Adullah in Səanın fitnəka \"qali\" (Əlinin (ə) Alllaha məxsus atiutlaa malik olmasına etiqad əsləyən) afizi olmasını söyləyi. / /Qeyd etmək lazımdı ki, ical elminə aid olan kitaladan yalnız Kəşşi u haqda yazmışdı. i sözlə, Adullah in Səa adlı i şəxsin (əgə taixdə elə i şəxs mövcud olmuşsa) fitnəka, qali və afizi olması iz şiələə də məlumdu. / /Onla davam etdiəək Kəşşidən elə nəql edilə “əzi elm adamlaı elə i əqidədədilə ki, guya şiə məzhəinin anisi Adullahdı”. / /Əziz oxucula ilməlidilə ki, Kəşşi uada sadəcə digələinin fikini nəql edi və öz şəxsi əqidəsini açıqlamaq niyyətində deyil. / /Əziz oxucu, məqaləmizin əvvəlində iz “Tükiyə İslam Ensiklopediyası\"ndan Adullah in Səanın tamamilə uyduma i şəxs olduğunu sitat gətiməyimizə axmayaaq, hətta elə i şəxsin mövcud olmasını qəul etsək elə, u şəxsin afizi və qali olması, onun şiəliyin anisi olmasına süut deyil. Doğudu, deyilənə göə u şəxs xəlifəliyin yalnız Əlinin haqqı olduğunu hesa edi və Əhli-sünnənin dediyinə əsasən, elə iddia edən ilk şəxs olmuşdu. Amma iz Əlinin (ə) özü təəfindən iddia edilmiş xəlifəlik haqqını sizə təqdim etdikdə göəcəksiniz ki, şiə məzhəi qondama deyil, elə İslamın özüdü. / /1. Əli (ə) “Şiqşiqiyyə” xütəsində elə uyuu “And olsun Allaha İn Əu Quhafə (yəni Əu ək) xəlifəlik köynəyini zola əyninə keçitdi. Haluki, o ilidi ki, mən xəlifəliyə nisətdə, dəyiman daşında olan oxa (söhət xəlifəliyin əsas mehvə və kökündən gedi) ənzəyiəm. O, elmləin yalnız məndən cai olu axmasını ilidi. Mən gözündə çöp, oğazında sümük olan şəxs tək səi etdim. Amma nəhayət, Əu ək öz yolunu gedəək xilafəti Xəttaın oğluna tapşıdı”. / /Əziz oxucula, u xütə əl-Qazi Ədül-cəa Mötəzilinin, ”əl-Muğni”, İn Əil-Hədidin, “Şəhi Nəhcül-əlağə”, İn Cövzinin, “Təzkiətül-Xəvas”, İn Əsiin, “ən-Nihayə vəl–idayə“, İn Mənzuun, “Lisanül-əə” lüğət kitaı, İn Əduəihin, “Əqdul-fəid” və s. Əhli-sünnə kitalaında qeyd olunmuş və mötəə olduğu vuğulanmışdı. / /2. Əli (ə) Kufədə ikən əhə adlı yedə xalqdan “Mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdı” sözünə şahid tələ etdikdə, əd döyüşündə iştiak edən on üç səhaə una şahid dudu. u mətləi Nisainin “Sünən”, Əhmədin “Müsnəd”, İni Kəsiin “əl-idayə vən-nihayə” kitaında daha ətaflı gömək ola. / /İxtisala qeyd etdiyimiz u süutla kifayətdi. Təii ki, özləinə gündə i ad veən və gizli şəkildə vəhhai göüşünü təliğ edəək saytla açı savadı olmayan insanlaı aldatmağa çalışan ugünkü vəhhai sələfilə qeyd etdiyimiz anlayışla özləi aasında fasilə salıla. Onla u gün vəhhailiyə doğu “hidayətdən” savayı özgə i şey düşünmülə. / /Samit ağıov
Adullah in Səa əzi əhli-sünnə alimləi təəfindən şiə məzhəinin anisi kimi göstəilmişdi. una müvafiq olaaq əzi şiə alimləi u aədə i sıa tədqiqatla apaaaq ittihamlaa cava vemişlə. u məqalədə isə məsələyə əhli-sünnə mənələi və alimləinin axışı ilə yanaşacağıq. Ən mötəə mənələdən ii əlliyə yaxın islamşünas və şəqşünas pofesso təəfindən hazılanmış “Tükiyə İslam Ensiklopediyasıdı”. Demək ola ki, əksə mövzulaa oyektiv yanaşan u ensiklopediya, tük dilli xalqla üçün İslam dini aəsində tutalı məlumat mənəyi kimi hesa edilə ilə. Ələttə u o demək deyil ki, oada olan mətlələ tam olaaq məquldu. / /“Adullah in Səa haqqında məlumat veən yeganə şəxs, Haun ə-əşidin dövündə yaşamış Seyf in Ömə, ical alimləinin fikincə hədis elmi axımından zəif olduğu üçün etimad olunası deyil (yəni onun hədisləi zəifdi və məqul deyil). Həmçinin u ensiklopediya İn Həcə və Zəhəidən nəql edəək onun etialı əvayətçi olmadığını və nəql etdiyi əvayətləin qəul edilmədiyini deyi. Qeyd etmək lazımdı ki, dövün nüfuzlu taixçiləindən olan İn Səd əlazui, Nəs in Müzahim, əl-Minkai və Yəqui, Adullah in Səa adlı şəxs haqqında söhət açmamışla. / /u ensiklopediyada Adullah in Səa haqqında yazılı “Adullah in Səa haqqında olan ilgiləin tək qaynağı və avisi Seyf in Ömə adlı i şəxsdi. Seyf in Öməin Təəi təəfindən nəql edilən əvayətinə göə, Adullah in Səa anası Sənalı olan i yəhudidi. O, xəlifə Osmanın zamanında İslamı qəul etmiş i müddət sona isə müsəlman şəhələində yanlış fikilə yaymağa aşlamışdı. Məkkə, Mədinə, Kufə, Dəməşq və əsə şəhələində geniş fəaliyyət göstəmiş, sona isə i sıa təzyiqlə nəticəsində Misiə yollanmışdı. Onun fikiləinə əsasən, Məhəmməd peyğəmə də (s) İsa (ə) kimi ölməyi, yenidən zühu edəcək (Haluki, şiələ elə i əqidəyə malik deyillə). Hə Peyğəməin canişini olduğu kimi Əlini də sonuncu peyğəməin vəsi və canişini hesa etmişdi. u zaman yuxaıdakı iddialaa müvafiq olaaq Əu ək, Ömə və Osmanı zülmka i şəxs kimi qələmə vemişdi. ütün u iddialaını təliğ etmək üçün o, i sıa gizli məktulaşmala apamış və təxiat töətməklə məşğul olmuşdu\". / /Təəi, Seyf in Ömədən nəql edəək əlavə edi / /\"Adullah in Səa Cəməl döyüşündən i gün qaaq dostlaı ilə gizli i toplantı keçiəək, nə olusa-olsun Cəməl döyüşünün aş tutmasına təkid etmiş, iki təəfin sülh edəcəyi təqdidə isə i sıa təxiatlaa əl atacağını söyləmişdi\". /“Təəi taixi”nin Adullah in Səa haqqında Seyf in Ömədən nəql etdikləi unladı. u əvayət sonakı taixçilə təəfindən eyni şəkildə nəql olunmuşdu (Tükiyə İslam Ensiklopediyası, c.1). / /Deməli, u ensiklopediyanın vediyi ilkin ehtimala əsasən, Adullah in Səa şiəliyi i təxiat kimi meydana çıxaan şəxsdi. / /u kitaın vediyi ikinci ehtimala əsasən, Adullah in Səa, Adullah in Səvda adlı digə i şəxsdi. Yaxud da o Səəniyyə məzhəinin anisidi. Deməli, ikinci ehtimala əsasən, onun şəxsiyyəti dəqiq məlum deyil və u ad i neçə nəfə aasında müştəəkdi. u iki vesiyanı iəli süən “Tükiyə İslam Ensiklopediya”sında deyili / /“Adullah in Səa haqqında məlumat veən yeganə şəxs, Haun ə-əşidin dövündə yaşamış Seyf in Ömə, ical alimləinin fikincə hədis elmi axımından zəif olduğu üçün etimad olunası deyil. (yəni onun hədisləi zəifdi və məqul deyil). Həmçinin u ensiklopediya İn Həcə və Zəhəidən nəql edəək onun etialı əvayətçi olmadığını və nəql etdiyi əvayətləin qəul edilmədiyini deyi. Qeyd etmək lazımdı ki, dövün nüfuzlu taixçiləindən olan İn Səd əlazui, Nəs in Müzahim, əl-Minkai və Yəqui, Adullah in Səa adlı şəxs haqqında söhət açmamışla. / /Həmin ensiklopediya əlavə edi / /“u duum Seyf in Öməin əvayətinin doğuluğu və dolayısı ilə Adullah in Səanın taixi şəxsiyyəti haqqında i sıa şühə və təəddüdləin yaanmasına səə olmuşdu. / /Məşhu ziyalı alımlədən sayılan Taha Hüseyn, Ali-Hüseyn, əl-Vədi, Kamil Mustafa əş-Şeyi, Ali Sami ən-Nəşşa kimi yazıçıla və şəqşünasla qə alimləindən olan İsael Fedlənde, M. Hoqson və M. Vatt kimi alimlə Adullah in Səa haqqında olan məlumat və ilgiləin tutasız olduğunu isat etməyə çalışmışla”. / /Qeydlədən göündüyü kimi u kita Adullah in Səanın tam xəyali və uyduulmuş i şəxs olduğunu önə çəki. / /uada diqqətinizi son zamanla vəhhai saytlaında qeyd edilən i məsələyə cəl etmək istəyiik. u saytda ilk dəfə olaaq şiə mənələinə istinadən şiəliyin fitnəkalıq, afizilik (dindən xaic olmaq) kimi Adullah in Səa təəfindən yaadılması iddia olunu. u ittiham və onlaa veiləcək cavalaa nəzə salaq. / /Vəhhailə əsasən Kəşşi adlı öyük şiə aliminin \"ical \"kitaına müaciət edəək, Adullah in Səa haqqında şiələə qaşı yeni-yeni ittihamla iəli sümüşlə. elə ki, Kəşşi İmam Sadiq və İmam Zeynəl-aidindən nəql edəək, Adullah in Səanın fitnəka \"qali\" (Əlinin (ə) Alllaha məxsus atiutlaa malik olmasına etiqad əsləyən) afizi olmasını söyləyi. / /Qeyd etmək lazımdı ki, ical elminə aid olan kitaladan yalnız Kəşşi u haqda yazmışdı. i sözlə, Adullah in Səa adlı i şəxsin (əgə taixdə elə i şəxs mövcud olmuşsa) fitnəka, qali və afizi olması iz şiələə də məlumdu. / /Onla davam etdiəək Kəşşidən elə nəql edilə “əzi elm adamlaı elə i əqidədədilə ki, guya şiə məzhəinin anisi Adullahdı”. / /Əziz oxucula ilməlidilə ki, Kəşşi uada sadəcə digələinin fikini nəql edi və öz şəxsi əqidəsini açıqlamaq niyyətində deyil. / /Əziz oxucu, məqaləmizin əvvəlində iz “Tükiyə İslam Ensiklopediyası\"ndan Adullah in Səanın tamamilə uyduma i şəxs olduğunu sitat gətiməyimizə axmayaaq, hətta elə i şəxsin mövcud olmasını qəul etsək elə, u şəxsin afizi və qali olması, onun şiəliyin anisi olmasına süut deyil. Doğudu, deyilənə göə u şəxs xəlifəliyin yalnız Əlinin haqqı olduğunu hesa edi və Əhli-sünnənin dediyinə əsasən, elə iddia edən ilk şəxs olmuşdu. Amma iz Əlinin (ə) özü təəfindən iddia edilmiş xəlifəlik haqqını sizə təqdim etdikdə göəcəksiniz ki, şiə məzhəi qondama deyil, elə İslamın özüdü. / /1. Əli (ə) “Şiqşiqiyyə” xütəsində elə uyuu “And olsun Allaha İn Əu Quhafə (yəni Əu ək) xəlifəlik köynəyini zola əyninə keçitdi. Haluki, o ilidi ki, mən xəlifəliyə nisətdə, dəyiman daşında olan oxa (söhət xəlifəliyin əsas mehvə və kökündən gedi) ənzəyiəm. O, elmləin yalnız məndən cai olu axmasını ilidi. Mən gözündə çöp, oğazında sümük olan şəxs tək səi etdim. Amma nəhayət, Əu ək öz yolunu gedəək xilafəti Xəttaın oğluna tapşıdı”. / /Əziz oxucula, u xütə əl-Qazi Ədül-cəa Mötəzilinin, ”əl-Muğni”, İn Əil-Hədidin, “Şəhi Nəhcül-əlağə”, İn Cövzinin, “Təzkiətül-Xəvas”, İn Əsiin, “ən-Nihayə vəl–idayə“, İn Mənzuun, “Lisanül-əə” lüğət kitaı, İn Əduəihin, “Əqdul-fəid” və s. Əhli-sünnə kitalaında qeyd olunmuş və mötəə olduğu vuğulanmışdı. / /2. Əli (ə) Kufədə ikən əhə adlı yedə xalqdan “Mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdı” sözünə şahid tələ etdikdə, əd döyüşündə iştiak edən on üç səhaə una şahid dudu. u mətləi Nisainin “Sünən”, Əhmədin “Müsnəd”, İni Kəsiin “əl-idayə vən-nihayə” kitaında daha ətaflı gömək ola. / /İxtisala qeyd etdiyimiz u süutla kifayətdi. Təii ki, özləinə gündə i ad veən və gizli şəkildə vəhhai göüşünü təliğ edəək saytla açı savadı olmayan insanlaı aldatmağa çalışan ugünkü vəhhai sələfilə qeyd etdiyimiz anlayışla özləi aasında fasilə salıla. Onla u gün vəhhailiyə doğu “hidayətdən” savayı özgə i şey düşünmülə. / /Samit ağıov