Qara Təsvir

Qum və Nəcəf şəhərləri şiə tarixində nə belə təsirə sahib olublar ?

Cavab :

Nəcəf və Qum şəhərləri şiə İslamının intellektual, dini-hüquqi (fiqhi) və siyasi mərkəzləri kimi min ildən artıq bir müddətdə məzhəbin doktrinal formalaşmasına və dünyəvi təsir gücünə yön verən iki əsas qütb olmuşdur.
Hər iki şəhər şiə dünyasında "Elmi Hövzə" (dini akademiya) və "Mərceiyyət" (ali dini avtoritet) institutlarının mərkəzi kimi çıxış etsə də, tarixi inkişaf yolları və siyasi yanaşmaları baxımından fərqli xüsusiyyətlərə malikdirlər.
.....
1. Nəcəf: Ənənəvi Fiqh və Min İllik Elm Mərkəzi

İraqın mərkəzində yerləşən Nəcəf şəhəri şiəliyin həm mənəvi, həm də klassik akademik paytaxtı hesab olunur.
• Müqəddəs statusu. Şəhərin əhəmiyyəti ilk növbədə şiələrin birinci imamı Əli ibn Əbu Talibin məzarının burada yerləşməsi ilə bağlıdır. Əsrlər boyu bu ziyarətgahın ətrafında formalaşan yaşayış məskəni şiələr üçün əsas həcc və dəfn (Vadi əs-Səlam qəbiristanlığı) məkanına çevrilmişdir.
• Elmi Hövzənin qurulması. Nəcəfin elmi mərkəzə çevrilməsində dönüş nöqtəsi 1056-cı ildə (hicri 448) böyük şiə alimi Şeyx ət-Tusinin (Məhəmməd ibn Həsən Tusi) Səlcuqluların təqiblərindən sonra Bağdaddan Nəcəfə köçməsi olmuşdur. O, burada Nəcəf Elmi Hövzəsinin əsasını qoymuş və ictihad (hüquqi mühakimə) metodologiyasını sistemləşdirmişdir.
• Siyasi neytrallıq və "Sakitlik" (Quietism) ənənəsi. Tarixən Nəcəf məktəbi din xadimlərinin birbaşa dövlət idarəçiliyinə qarışmamasını, lakin cəmiyyətə mənəvi və hüquqi rəhbərlik etməsini müdafiə etmişdir. XX əsrdə Ayətullah Əbülqasim Xoyi və müasir dövrdə Ayətullah Əli Sistani bu xəttin əsas təmsilçiləri kimi tanınırlar.
.....
2. Qum: Hədis Məktəbi və Siyasi Şiəliyin Mərkəzi

İranın mərkəzində yerləşən Qum şəhəri erkən İslam dövründən etibarən şiəliyin İranda yayılmasının qalası olmuşdur.
• Erkən şiə məskəni və ziyarətgah. Hicri II əsrdə Kufədən köçən Əşəri qəbiləsinin məskunlaşması ilə Qum İranda şiələrin sıx yaşadığı ilk şəhərə çevrildi. 816-cı ildə yeddinci imam Museyi-Kazımın qızı Həzrət Məsumənin burada dəfn edilməsi şəhəri mühüm ziyarətgah mərkəzi etdi. Klassik dövrdə Qum, Kufə və Bağdadla yanaşı şiəliyin üç əsas hədis toplama mərkəzindən biri idi.
• Səfəvilər və Müasir Dirçəliş. XVI əsrdə Səfəvilər sülaləsinin şiəliyi dövlət dini elan etməsi ilə Quma böyük sərmayələr yatırıldı və şəhər teoloji mərkəz kimi gücləndi. Müasir dövrdə isə Qum Elmiyyə Hövzəsi 1922-ci ildə Ayətullah Əbdülkərim Hairi Yəzdi tərəfindən yenidən təşkilatlanaraq dirçəldildi.
• Siyasi fəallıq və Vilayəti-Fəqih. XX əsrin ortalarında Ayətullah Burucerdinin rəhbərliyi ilə Qum şiə dünyasının əsas mərkəzinə çevrildi. Daha sonra Ayətullah Ruhullah Xomeyninin rəhbərliyi ilə Qum hövzəsi 1979-cu il İran İslam İnqilabının ideoloji mərkəzinə və "Vilayəti-Fəqih" (fəqihin dövlət hakimiyyəti) nəzəriyyəsinin tətbiq edildiyi əsas məkana çevrildi.
.........
3. Nəcəf və Qum Məktəblərinin Müqayisəsi

Tarix boyu bu iki mərkəz arasında həm elmi əməkdaşlıq, həm də liderlik uğrunda gizli rəqabət mövcud olmuşdur. İraqda Səddam Hüseyn rejiminin şiə alimlərini təqib etməsi (1970–2003) Nəcəfi zəiflətsə də, 2003-cü ildən sonra şəhər yenidən öz nüfuzunu bərpa etmişdir.

Xüsusiyyət Nəcəf Elmi Hövzəsi (İraq) Qum Elmiyyə Hövzəsi (İran)
Əsasının qoyulması XI əsr (1056-cı il, Şeyx Tusi tərəfindən) Erkən İslam dövrü; müasir bərpası 1922-ci il (Ayətullah Yəzdi)
Tədris dili Əsasən ərəb dili Əsasən fars dili (ərəb dili ilə yanaşı)
Tədris üslubu Ənənəvi, qeyri-formal və fərdi imtahanlara əsaslanan sistem Daha strukturlaşdırılmış, müasir təhsil standartlarına uyğunlaşdırılmış sistem
Siyasi yanaşma Əsasən dövlət idarəçiliyindən məsafə saxlayan ənənəvi xətt Siyasi İslam və "Vilayəti-Fəqih" (din xadimlərinin hakimiyyəti) xətti
Müasir aparıcı simalar Ayətullah Əli Sistani Ayətullah Əli Xamenei, Ayətullah Vəhid Xorasani
....
İstifadə Olunmuş Mənbələr və Ədəbiyyat

1. Tarix-e Qum (Qum Tarixi): Həsən ibn Məhəmməd Qummi tərəfindən 988-ci ildə ərəbcə yazılmış və XV əsrdə farscaya tərcümə edilmiş şəhərin erkən şiə tarixinə dair ən qədim etibarlı mənbə.
2. Encyclopædia Britannica: Qom History & Facts — Qum şəhərinin tarixi, Səfəvilər və müasir dövrdəki dini-siyasi rolu haqqında ensiklopedik məlumatlar.
3. Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu (Din Araşdırmaları Jurnalı): Samid Bağırov, "Nəcəf dini-elmi mərkəzinin tarixi inkişaf mərhələləri" — Şeyx Tusinin Nəcəfə köçməsi və mədrəsənin təkamülü haqqında akademik araşdırma.
4. Journal of Theological Studies (Scholastica): Houses of Wisdom: A Comparative Study of the Najaf and Qom Seminaries — Hər iki hövzənin tarixi rəqabəti, maliyyə (xüms) axını və mərceiyyət institutunun müqayisəli təhlili.
5. ORSAM (Ortadoğu Araştırmaları Merkezi): Necef-Kum Arasındaki Tarihi Çekişme — İki mərkəz arasındakı geosiyasi və doktrinal fərqlərin müasir dövrə təsiri.\sualcavab.ge

0 Şərh

Hələ ki heç bir şərh yoxdur. İlk şərh verən siz olun!

Şərh yazın

Ad və soyadınızı qeyd edin. Mobil nömrəniz yalnız təsdiq üçün saxlanılacaq və saytda görünməyəcək.