Şah əbdül Əzimin elmi, əqidə və dini şəxsiyyət olaraq hansı xüsusiyyətlərə malik idi ?
Həzrət Şah Əbdüləzim Həsəni (رَحْمَةُ اللهِ عَلَيْهِ) İslam tarixində, xüsusilə şiə imamiyyə məktəbində elmi, əqidəvi, mənəvi və dini şəxsiyyəti ilə tanınan böyük alimlərdən biridir.
O, İmam Həsən Müctəbanın (ə) nəslindən olmuş, İmam Cavad (ə) və İmam Hadi (ə) dövrlərində yaşamış, Əhli-beyt (ə) məktəbinin elmi və etiqadi irsinin qorunmasında mühüm rol oynamışdır.
Onun şəxsiyyətini dörd əsas istiqamətdə araşdırmaq olar.
....
1. Elmi şəxsiyyəti
Şah Əbdüləzim Həsəni yalnız dini ibadətlə məşğul olan bir şəxs deyil, həm də hədis, fiqh və İslam əqidəsi sahəsində biliyə malik alim kimi tanınırdı.
Hədis elmi: Əhli-beyt imamlarından nəql edilən hədisləri öyrənir, qoruyur və başqalarına çatdırırdı.
Fiqhi bilik: Dini hökmləri və şəriət məsələlərini dərindən mənimsəmişdi.
Elmi etibarlılıq: Şiə hədis və rical mənbələrində etibarlı ravilərdən biri kimi təqdim olunur.
Maarifin ötürülməsi: Əhli-beyt məktəbinin dini və elmi təlimlərinin yayılmasında iştirak edirdi.
....
2. Əqidəvi şəxsiyyəti
Onun ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri Əhli-beyt imamlarının vilayətinə və imamət prinsipinə möhkəm bağlılığı idi.
Şah Əbdüləzim Həsəninin əqidəvi şəxsiyyətini aşağıdakı xüsusiyyətlərlə ifadə etmək olar:
Tövhid: Allahın birliyinə və Onun mütləq hakimiyyətinə iman.
Nübüvvət: Peyğəmbərliyin sonuncusunun Həzrət Məhəmməd (s) olmasına etiqad.
İmamət: Allah tərəfindən təyin olunmuş imamların dini rəhbərliyini qəbul etmək.
Məad: Qiyamətə, dirilməyə və ilahi hesaba iman.
Vilayət: Əhli-beytə məhəbbət və onların yoluna bağlılıq.
Bəraət: Əhli-beytin haqqına qarşı çıxan zülm və haqsızlıqlardan uzaq olmaq.
.....
3. Dini və mənəvi şəxsiyyəti
Tarixi və rical mənbələrində onun mənəvi xüsusiyyətləri xüsusi vurğulanır:
Təqva: Allah qarşısında məsuliyyət hissi və günahlardan çəkinmək.
Zöhd: Dünya malına və maddi mənafeyə bağlı olmamaq.
Vərə: Şübhəli işlərdən belə uzaq durmaq.
İbadət: Gecə ibadəti, gündüz orucu və davamlı zikr.
Təvazökarlıq: Elminə və Peyğəmbər nəslindən olmasına baxmayaraq, sadə həyat tərzi sürmək.
Səbir və müqavimət: Abbasi hakimiyyətinin təzyiqləri qarşısında öz dini mövqeyini qorumaq.
Wilferd Madelungun Encyclopaedia Iranica ensiklopediyasındakı araşdırmasında da onun ibadət və orucla məşğul olduğu, siyasi təqiblər səbəbindən gizli yaşadığı qeyd edilir. \Encyclopaedia Iranica
.....
4. İmam Hadi (ə) yanında elmi və əqidəvi məqamı
Onun şəxsiyyətinin ən mühüm göstəricilərindən biri İmam Hadi (ə) ilə münasibəti və imamın ona göstərdiyi etimaddır.
Tarixi şiə rəvayətlərində nəql olunur ki, İmam Hadi (ə) Reydən gələn Həmmad ər-Raziyə dini məsələlərdə çətinliklə qarşılaşdığı zaman Əbdüləzim Həsəniyə müraciət etməsini tövsiyə etmişdir.
Bu tövsiyə onun dini biliklərinə və etibarlılığına verilən yüksək qiyməti göstərir.
Daha mühüm bir hadisə isə onun əqidəsini İmam Hadiyə (ə) təqdim etməsidir.
Şeyx Səduqun Uyunu əxbar ər-Rza əsərində nəql edilən rəvayətə əsasən, Əbdüləzim Həsəni öz etiqadını İmam Hadiyə (ə) təqdim etmiş və təsdiqini istəmişdir.
....
Bu əqidənin əsas müddəaları bunlar idi:
Allahın birliyi və heç bir varlığa bənzəməməsi.
Həzrət Məhəmmədin (s) sonuncu peyğəmbər olması.
On iki imamın imamətinin qəbul edilməsi.
İmamət silsiləsinin İmam Mehdiyə (ə.f) qədər davam etməsi.
Qiyamət, qəbir sualı, cənnət, cəhənnəm və ilahi hesabın haqq olması.
Namaz, oruc, zəkat, həcc, cihad, yaxşılığa dəvət və pislikdən çəkindirməyin vacibliyi.
İmam Hadi (ə) onun əqidəsini təsdiqləyərək belə buyurmuşdur:
«يا أبا القاسم، هذا والله دين الله الذي ارتضاه لعباده، فاثبت عليه».
Tərcüməsi:
«Ey Əbülqasım! Allaha and olsun ki, bu, Allahın Öz bəndələri üçün bəyəndiyi dindir. Bu əqidədə möhkəm qal!»
....
5. Onun şəxsiyyətindən çıxarılan əsas nəticələr
Şah Əbdüləzim Həsəninin şəxsiyyətini ümumiləşdirsək, onda aşağıdakı keyfiyyətlər birləşirdi:
Şəxsiyyət istiqaməti
Əsas xüsusiyyət
Elmi
Hədisşünaslıq, fiqh və dini maarif
Əqidəvi
Tövhid, nübüvvət və imamətə möhkəm etiqad
Əxlaqi
Təvazökarlıq, səbir və doğruluq
İbadət
Təqva, zöhd, oruc və gecə ibadəti
İctimai
Dini rəhbərlik və insanlara yol göstərmək
İmamlarla münasibət
İmam Cavad (ə) və İmam Hadi (ə) ilə elmi-mənəvi bağlılıq
Yekun qiymətləndirmə
Şah Əbdüləzim Həsəninin şəxsiyyətində üç mühüm xüsusiyyət xüsusilə diqqəti cəlb edir:
Elm və bəsirət: Dini həqiqətləri öyrənmək və düzgün şəkildə başqalarına çatdırmaq.
Əqidədə möhkəmlik: İmamət məktəbinin prinsiplərini şüurlu şəkildə müdafiə etmək.
Əməl və təqva: Bildiyi həqiqətləri öz həyatında tətbiq etmək.
Onun həyatından çıxan ən mühüm dərslərdən biri budur: insanın həqiqi dini şəxsiyyəti yalnız elmi biliyi ilə deyil, həm də əqidəsinin möhkəmliyi, əxlaqı və əməli ilə formalaşır.
Elmi qeyd: Onun haqqında məlumatların bir hissəsi şiə rəvayət və bioqrafik mənbələrinə əsaslanır. Bəzi bioqrafik təfərrüatlar tarixçilər arasında fərqli təqdim olunur. Buna görə rəvayətləri tarixi faktlardan fərqləndirmək vacibdir.
Əsas elmi mənbələr:
Wilferd Madelung, Encyclopaedia Iranica, “Abd-al-Azim al-Hasani”.
Şeyx Səduq, Uyunu əxbar ər-Rza, 2-ci cild, 121–122-ci səhifələr.
Nəcaşi, Rical ən-Nəcaşi, Əbdüləzim Həsəninin tərcümeyi-halı.
Şeyx Cəfər Sübhani, Bühusun fil-miləl vən-nihəl, 6-cı cild.\sualcavab.ge