Qara Təsvir

Riyakarlıq qəlbin saflığını necə məhv edir ?

Cavab :

Riyakarlıq (riya – الرِّياء) insanın ibadət, xeyirxahlıq, dini fəaliyyət və gözəl əməlləri Allahın razılığını qazanmaq üçün deyil, insanların diqqətini, tərifini, hörmətini və nüfuzunu qazanmaq üçün etməsidir.
Riyakarlıq İslam əxlaqında sadəcə bir davranış səhvi deyil. Bu, insanın qəlbindəki niyyətin dəyişməsi, Allahla olan mənəvi əlaqəsinin zəifləməsi və ixlasın tədricən məhv olmasıdır.
....
Quran və Əhli-beyt (ə) məktəbinin baxışına əsasən, riyanın ən təhlükəli tərəfi budur: insan zahirdə Allaha yaxınlaşdığını düşünə bilər, amma daxilində insanların razılığını Allahın razılığından üstün tutmağa başlayar.
Bu məsələni bir neçə istiqamətdə araşdıraq.
...........
1. Quran riyakarlıq haqqında nə buyurur?
Birinci ayə: Namazda belə riyakarlıq mümkündür
«فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ ۝ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ»
«Vay olsun o namaz qılanlara ki, onlar namazlarından qafildirlər. Onlar riyakarlıq edirlər».
(Maun surəsi, 4–6)
Bu ayə çox mühüm bir həqiqəti göstərir: insan namaz qıla, ibadət edə, dini görünüşə sahib ola bilər, lakin onun ibadətinin mənəvi dəyərinə xələl gələ bilər.
Burada diqqət çəkən məqam budur ki, Quran yalnız ibadəti tərk edənləri deyil, ibadəti insanların gözü üçün edənləri də məzəmmət edir.
Mənəvi nəticə: İbadətin zahiri forması ilə qəlbin həqiqəti eyni şey deyil.
.......
İkinci ayə: İnsanların razılığını Allahın razılığına qarışdırmaq
«يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا»
«Onlar insanlara özlərini göstərirlər və Allahı çox az yad edirlər». (Nisa surəsi, 142)
.......
Bu ayə münafiqlərin xüsusiyyətlərini açıqlayır.
Burada riyakarlığın qəlbə vurduğu iki zərbə görünür:
İnsanların nəzəri insanın əsas diqqət mərkəzinə çevrilir.
Allahın zikri və Onunla mənəvi bağlılıq zəifləyir.
Riyakarlıq edən insan bəzən belə düşünür: Görəsən, insanlar mənim haqqımda nə düşünürlər? Məni necə qiymətləndirirlər? Əməlimi gördülərmi?
Beləliklə, qəlbin mərkəzində Allahın razılığı deyil, insanların münasibəti dayanmağa başlayır.
Üçüncü ayə: Əməlin batil olması təhlükəsi
«فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا»
«Kim Rəbbi ilə görüşəcəyinə ümid bəsləyirsə, saleh əməl etsin və Rəbbinə etdiyi ibadətdə heç kəsi Ona şərik qoşmasın».
(Kəhf surəsi, 110)
Bu ayə ixlasın əsasını açıqlayır: əməl saleh olmalı və ibadət yalnız Allah üçün edilməlidir.
Riyakarlıq isə insanın ibadətinə başqasının razılığını daxil edir.
.......
Dördüncü ayə: Əməlin külə çevrilməsi
«كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ»
«Malını insanlara göstərmək üçün xərcləyən kəs kimi...»
(Bəqərə surəsi, 264)
Bu ayədə Allah yolunda edilən infaqın riyakarlıqla dəyərsizləşməsi daş üzərindəki torpağa bənzədilir: güclü yağış yağdıqda torpaq yuyulur və daş çılpaq qalır.
Bu bənzətmədə dərin bir mənəvi mesaj var: zahirdə böyük görünən əməl, əgər düzgün niyyətə söykənmirsə, axirət baxımından insana gözlədiyi bəhrəni verməyə bilər.
.........
2. Əhli-beyt (ə) hədislərində riyakarlığın mahiyyəti
Şiə hədis mənbələrində riyakarlıq çox ciddi mənəvi xəstəlik kimi təqdim olunur. Xüsusilə İmam Sadiq (ə) bu mövzuya geniş toxunmuşdur.
1. İmam Sadiq (ə): «Hər bir riya şirkdir»
İmam Sadiq (ə) buyurur:
«كُلُّ رِيَاءٍ شِرْكٌ، إِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِلنَّاسِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى النَّاسِ، وَمَنْ عَمِلَ لِلَّهِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى اللَّهِ»
«Hər bir riya şirkdir. İnsanlar üçün əməl edən şəxsin mükafatı insanların öhdəsinədir. Allah üçün əməl edən şəxsin mükafatı isə Allahın öhdəsindədir».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, Kitab əl-İman vəl-küfr, «ər-Riya» babı, hədis 3.
......

Bu hədisdə çox dərin bir məna var.
İnsan bir əməli Allah üçün etdikdə, onun qarşılığını Allahdan gözləyir. Amma həmin əməli insanların diqqətini qazanmaq üçün etdikdə, mənəvi baxımdan öz əməlini insanların qiymətləndirməsinə bağlamış olur.
Məsələn: İnsan yoxsula yardım edir ki, Allah ondan razı olsun.
Başqa biri yoxsula yardım edir ki, insanlar onu səxavətli hesab etsinlər.
Bir başqası dini söhbət edir ki, insanlar onu alim və təqvalı kimi tanısınlar.
Digəri ibadət edir ki, ətrafındakılar onun imanına heyran qalsınlar.
Zahirən əməllər eynidir. Lakin niyyət fərqlidir.
İmamın hədisindən çıxan nəticə: Əməlin mənəvi istiqamətini onun zahiri görünüşündən daha çox niyyət müəyyən edir.
....
2. İmam Sadiq (ə): Gizli edilən yaxşılıq qəlbi təmizləyir
İmam Sadiq (ə) Kəhf surəsinin 110-cu ayəsini izah edərkən buyurur ki, insan bəzən savab qazanacağı bir əməli Allahın razılığı üçün deyil, insanların onu tərifləməsi və onun haqqında danışması üçün edir. Bu, ibadətdə Allaha şərik qoşmaqdır.
Hədisin davamında İmam (ə) buyurur:
«Heç bir bəndə gizli şəkildə yaxşılıq etməz ki, günlər keçdikdən sonra Allah həmin yaxşılığı onun üçün aşkara çıxarmasın. Həmçinin heç bir bəndə gizli şəkildə pislik etməz ki, günlər keçdikdən sonra Allah həmin pisliyi aşkara çıxarmasın».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, «ər-Riya» babı, hədis 4.
Burada mühüm tərbiyəvi prinsip var:
Yaxşılığı gizli etmək insanı insanların tərifindən asılı olmaqdan xilas edir.
Gizli sədəqə, heç kimin bilmədiyi ibadət, heç bir qarşılıq gözləmədən edilən kömək qəlbdə ixlası möhkəmləndirir.
....
3. İmam Sadiq (ə): İxlası qorumaq əməl etməkdən çətindir
İmam Sadiq (ə) buyurur:
«الإِبْقَاءُ عَلَى الْعَمَلِ حَتَّى يَخْلُصَ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ»
«Əməli ixlaslı vəziyyətdə qoruyub saxlamaq, həmin əməli yerinə yetirməkdən daha çətindir».
Hədisin davamında:
«وَالْعَمَلُ الْخَالِصُ الَّذِي لَا تُرِيدُ أَنْ يَحْمَدَكَ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ»
«Xalis əməl odur ki, həmin əmələ görə Allahdan başqa heç kimin səni tərifləməsini istəməyəsən».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, «əl-İxlas» babı, hədis 4.
....

Bu hədis riyakarlığın ən incə tərəfini açıqlayır.
Bəzən insan bir işi ixlasla başlayır, lakin əməlindən sonra insanların diqqətini gözləməyə başlayır.
Məsələn:
Yaxşılıq edir, sonra hamının bundan xəbər tutmasını istəyir.
İbadət edir, sonra ibadətinin başqaları tərəfindən qiymətləndirilməsini gözləyir.
Dini bilik öyrənir, sonra insanlardan üstün görünmək istəyir.
Deməli, yalnız əmələ başlayarkən deyil, əməli yerinə yetirdikdən sonra da niyyəti qorumaq lazımdır.
.....
3. Riyakarlıq qəlbi hansı yollarla məhv edir?
Quran və hədislərdən çıxış edərək riyanın qəlbdə yaratdığı beş əsas mənəvi zərəri müəyyənləşdirmək olar.
1. Allah sevgisinin yerini insanların sevgisi tutur
İxlaslı insan üçün əsas sual budur:
«Allah bu əməlimdən razıdırmı?»
Riyakarlıq edən insanın əsas sualı isə belə dəyişir:
«İnsanlar mənim haqqımda nə düşünəcəklər?»
Bu dəyişiklik qəlbin istiqamətini dəyişir. İnsan Allahla olan münasibətini insanların münasibətinə bağlamağa başlayır.
....
2. Qəlbdə gizli təkəbbür yaranır
Riyakarlıq çox vaxt insanın özünü başqalarından üstün göstərmək istəyi ilə əlaqəlidir.
İnsan özünü:
Daha təqvalı;
Daha elmli;
Daha səxavətli;
Daha ibadətcil;
Daha mənəviyyatlı
göstərməyə çalışır.
Beləliklə, ibadət Allah qarşısında təvazökarlıq vasitəsi olmaqdan çıxıb özünü nümayiş etdirmək vasitəsinə çevrilir.
.....
3. İnsan öz həqiqi mənliyindən uzaqlaşır
Riyakarlıq edən şəxs zahirdə bir insan, daxilində isə başqa bir insan ola bilər.
Zahirdə təvazökar görünür, daxilində tərif gözləyir.
Zahirdə səxavətli görünür, daxilində insanların ona borclu olduğunu düşünür.
Zahirdə ibadət edir, daxilində insanların heyranlığını axtarır.
Bu ziddiyyət insanın mənəvi şəxsiyyətini parçalayır.
......
4. İnsan tək qalanda ibadətə həvəsini itirir
Riyanın ən yaxşı yoxlanma yollarından biri budur:
İnsanların görmədiyi yerdə də eyni həvəslə yaxşılıq edə bilirikmi?
Əgər insan camaat arasında ibadətə həvəsli, tək qalanda isə süst olursa, niyyətini ciddi şəkildə yoxlamalıdır.
Bu, təkbaşına qəti şəkildə riyanın sübutu deyil, amma özünü hesaba çəkmək üçün mühüm xəbərdarlıqdır.
.....
5. Əməlin mənəvi savabı təhlükəyə düşür
Bəzi əməllərdə riya ibadətin qəbuluna və fiqhi etibarlılığına birbaşa təsir edir. Xüsusilə ibadətin özünü insanların nəzəri üçün yerinə yetirmək təhlükəlidir.
Çünki insanın məqsədi Allahın əmrinə itaət etmək deyil, insanların rəğbətini qazanmaq olur.
Bu baxımdan riyakarlıq insanın həm indiki mənəvi vəziyyətinə, həm də axirət sərmayəsinə zərər vurur.
.....
4. Əmirəl-möminin Əli (ə) riyakarlıq haqqında
İmam Əli (ə) buyurur:
«مَنْ عَمِلَ لِغَيْرِ اللَّهِ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى عَمَلِهِ»
«Kim Allahdan başqası üçün əməl edərsə, Allah onu öz əməlinə həvalə edər».
Bu məzmun əl-Kafi kitabında İmam Sadiqin (ə) nəql etdiyi hədisdə Əmirəl-mömininə (ə) aid edilir.
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, «ər-Riya» babı, hədis 17.
Bu kəlamın mənəvi izahı belədir:
İxlaslı insan Allahın yardımına, rəhmətinə və hidayətinə sığınır. Riyakar insan isə öz əməlini insanların qiymətləndirməsinə bağlayır.
İnsanların razılığı dəyişkəndir. Bu gün səni tərifləyən sabah səni tənqid edə bilər. Bu gün səni ucaldan sabah səni unuda bilər.
Allahın razılığını əsas məqsəd seçmək isə insanı bu dəyişkənlikdən azad edir.
........
5. Riyakarlığın ən təhlükəli forması: Dini riyakarlıq
Riyakarlığın bütün formaları eyni səviyyədə görünmür.
Xüsusilə dini riyakarlıq təhlükəlidir. Çünki burada insan hətta Allah yolunda olduğunu düşünərək öz nəfsinin istəklərinə xidmət edə bilər.
Məsələn:
Zahiri davranış
Gizli mənəvi məqsəd
Quran oxumaq
İnsanların məni dindar tanıması
Məsciddə ibadət etmək
İnsanların hörmətini qazanmaq
Dini moizə etmək
Alim kimi tanınmaq
Sədəqə vermək
Səxavətli görünmək
Təvazökarlıq göstərmək
Təvazökar insan kimi məşhurlaşmaq
Dini elmi öyrənmək
Başqalarından üstün olmaq
Burada bir incə məqamı qeyd etmək lazımdır: hər kəsin qarşısında yaxşılıq etmək riya deyil. İnsanları xeyirxahlığa təşviq etmək, dini maarifləndirmə aparmaq və başqalarına nümunə olmaq Allah rizası üçün edilərsə, bunlar ixlaslı əməllər ola bilər.
Əsas məsələ insanın daxilindəki niyyətdir.
.....
6. Qəlbin saflığı haqqında İmam Sadiqin (ə) izahı
Quranda Şüəra surəsinin 88–89-cu ayələrində buyurulur:
«يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ ۝ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ»
«O gün nə mal-dövlət, nə də övladlar fayda verəcək. Yalnız Allaha sağlam qəlblə gələnlərdən başqa».
İmam Sadiq (ə) «qəlbi-səlim» ifadəsini izah edərkən buyurur:
«Qəlbi-səlim elə qəlbdir ki, Allahla görüşdüyü zaman orada Ondan başqa heç nə yoxdur».
Bu hədis əl-Kafidə və İmam Xomeyninin «Qırx hədis» əsərində müzakirə olunan rəvayətlərdə nəql edilmişdir.
Bu izah riyakarlığın qəlbə vurduğu zərəri anlamaq üçün çox əhəmiyyətlidir.
Qəlb Allah üçün yaradılmış mənəvi bir mərkəzdir. Riyakarlıq isə orada insanların razılığını, şöhrəti, tərifi və nüfuzu əsas məqsədə çevirir.
Beləliklə, qəlbin Allaha yönəlmiş saflığı pozulur.
.....
7. Riyakarlıqdan xilas olmağın yolları
Əhli-beyt (ə) məktəbinin əxlaqi təlimləri əsasında bir neçə əməli yol göstərmək olar.
1. Gizli ibadətləri artırmaq.
Heç kimin bilmədiyi sədəqə, gecə namazı, dua və yaxşılıqlar insanı insanların tərifinə bağlılıqdan uzaqlaşdırır.
2. Hər əməldən əvvəl niyyəti yoxlamaq.
Özümüzdən soruşaq:
Bu işi Allah görməsə də, yenə edərdimmi?
İnsanlar məni tərifləməsələr, bu əmələ davam edərdimmi?
Bu əməli Allah üçün edirəm, yoxsa özümü başqalarına göstərmək üçün?
....
3. Tərif qarşısında özünü qorumaq.
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan bir hədisdə möminin tərif edildikdə insanların onun haqqında bilmədikləri nöqsanlara görə Allahdan bağışlanma dilədiyi bildirilir.
Mənbə: əl-Kafi, «əl-Hilm» babı, hədis 2.
Bu, insanın özünü başqalarının tərifi ilə ölçməməsi üçün mühüm dərsdir.
.....
4. Əməlin nəticəsini deyil, Allahın razılığını əsas götürmək.
İnsan özündən soruşmalıdır: «Bu əməl Allah yanında dəyərlidirmi?»
5. Nəfsi mütəmadi hesaba çəkmək.
İnsan hər gün öz davranışlarına nəzər salmalı, harada Allahın razılığını, harada isə nəfsinin istəyini üstün tutduğunu araşdırmalıdır.
....
8. Çox mühüm bir fərq: Tərifdən xoşlanmaq riyakarlıqdırmı?
Bu məsələdə diqqətli olmaq lazımdır.
İnsan ixlasla bir yaxşılıq edir, sonra kimsə onu tərifləyir və o, bundan sevinir. Bu hiss öz-özlüyündə riya hesab olunmur.
Riyakarlıq əsasən əməli insanların görməsi və tərifləməsi üçün etməkdir.
Yəni:
İnsanların tərifi əməlindən sonra gəlirsə və sən bunu sadəcə təbii sevinc kimi hiss edirsənsə, bu, avtomatik olaraq riya deyil.
İnsanların tərifini qazanmaq üçün əməl edirsənsə, burada riya təhlükəsi var.
Allah üçün başladığın əməli sonradan şöhrətə çevirmək istəyirsənsə, niyyətini yenidən düzəltməlisən.
Həmçinin insanın ağlına qeyri-ixtiyari olaraq «görəsən, məni necə qiymətləndirirlər?» düşüncəsinin gəlməsi də təkbaşına riyakarlıq sayılmır. Əsas məsələ həmin düşüncəni qəbul edib əməli ona uyğun qurmaqdır.
......
9. Mövzunun ümumi nəticəsi
Quran və Əhli-beyt (ə) hədislərinin əsasında belə bir mənəvi ardıcıllıq görmək mümkündür:
Riyakarlıq
İnsanların razılığını əsas məqsəd seçmək
İxlasın zəifləməsi
Əməlin məqsədinin dəyişməsi
Nəfsin güclənməsi
Şöhrət, tərif və üstünlük istəyinin artması
Qəlbin mənəvi zəifləməsi
Allahı əsas məqsəd seçməkdən uzaqlaşmaq
İxlasla mübarizə və qəlbin saflaşdırılması
Gizli yaxşılıq, özünütənqid və Allahın razılığını axtarmaq
Bu ardıcıllıq mənəvi-əxlaqi izahdır; hər insanda mütləq eyni şəkildə baş verən mexaniki proses deyil.
Ən mühüm nəticə budur: Riyakarlıq insanın etdiyi yaxşılığı sadəcə başqalarına göstərməsi deyil. Riyakarlıq insanın qəlbində kimin razılığını əsas məqsəd seçməsi məsələsidir.
İnsan bütün ömrü boyu ibadət edə bilər, lakin niyyətini qorumasa, ibadətin ruhunu itirmək təhlükəsi ilə üzləşər. Əksinə, heç kimin görmədiyi yerdə Allah üçün edilən kiçik bir yaxşılıq belə böyük mənəvi dəyərə malik ola bilər.
Əsas elmi və hədis mənbələri
Bu mövzunu daha dərindən araşdırmaq üçün aşağıdakı mənbələr xüsusilə faydalıdır:
Quran: Maun 107:4–6; Nisa 4:142; Kəhf 18:110; Bəqərə 2:264; Şüəra 26:88–89.
Şeyx Kuleyni – əl-Kafi: Cild 2, «ər-Riya», «əl-İxlas» və «ən-Niyyət» babları.
İmam Xomeyni – Qırx hədis: Xüsusilə ixlas, riya və gizli şirk haqqında bəhs.
Feyz Kaşani – əl-Məhəccətül-beyza: Niyyət, ixlas və riyakarlıq mövzuları.
Son olaraq, bir mənəvi düşüncə
İnsan özünə bu sualı verməlidir:
Əgər dünyada heç kim mənim namazımı görməsəydi, etdiyim yaxşılıqları bilməsəydi, elmimi qiymətləndirməsəydi və məni təqvalı hesab etməsəydi, yenə də Allah yolunda bu əməlləri edərdimmi?
Bu sual insanın öz niyyətini tanıması üçün güclü bir özünümühakimə vasitəsidir.
Çünki ixlasın həqiqəti insanların yanında necə göründüyümüzdə deyil, Allahla tək qaldığımız zaman necə olduğumuzdadır.\sualcavab.ge

0 Şərh

Hələ ki heç bir şərh yoxdur. İlk şərh verən siz olun!

Şərh yazın

Ad və soyadınızı qeyd edin. Mobil nömrəniz yalnız təsdiq üçün saxlanılacaq və saytda görünməyəcək.