Qara Təsvir

Niyyətin paklığı əməlin paklığına necə təsir göstərir ?

Cavab :

İslam dünyagörüşündə niyyət insanın daxilindəki mənəvi istiqamətdir. Əməl isə həmin istiqamətin zahirdə təzahürüdür.
Quran və Əhli-beyt (ə) məktəbinə görə, əməlin həqiqi dəyəri yalnız onun zahiri formasından deyil, hansı niyyətlə və kimin razılığı üçün yerinə yetirilməsindən asılıdır.
Başqa sözlə, iki insan eyni işi görə bilər, lakin onların mənəvi qazancı tamamilə fərqli ola bilər. Biri Allahın razılığını qazanmaq üçün sədəqə verər, digəri insanların tərifini qazanmaq üçün. Zahirdə hər ikisi eyni işi görsə də, batində məqsədləri fərqlidir.
Bu məsələni beş əsas istiqamətdə izah etmək olar.
......
1. Quran baxışında niyyət əməlin ruhudur
Birinci ayə: Quran buyurur: «وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ»
Mənası: Onlara yalnız Allaha dini xalis edərək ibadət etmək əmr olunmuşdu.
Bəyyinə surəsi, 5-ci ayə.
Bu ayədə «ixlas» anlayışı ön plana çıxır. İxlas insanın əməlində Allahdan başqa məqsədləri əsas hədəfə çevirməməsidir.
Buradan belə nəticə çıxır:
Əməl zahirdə düzgün ola bilər, amma niyyətində riya varsa, mənəvi saflığını itirər.
Əməl kiçik ola bilər, lakin Allah üçün edilərsə, böyük mənəvi dəyər qazanar.
İxlas əməli insanın nəfsinə və başqalarının qiymətləndirməsinə bağlılıqdan azad edir.
.......
İkinci ayə: Quran buyurur: «إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا»
Mənası: Biz sizi yalnız Allahın razılığı üçün yedirdirik. Sizdən nə mükafat, nə də təşəkkür istəyirik.
İnsan surəsi, 9-cu ayə.
Bu ayə niyyətin paklığına çox gözəl nümunədir.
Burada yemək vermək zahiri əməldir, Allahın razılığını istəmək isə onun batini mahiyyətidir.
Deməli, əməlin paklığı yalnız nə etdiyimizlə deyil, onu hansı məqsədlə etdiyimizlə də müəyyənləşir.
.......
2. Şiə hədislərində niyyət əməlin dəyərini müəyyən edir
Bu mövzuda ən mühüm mənbələrdən biri İmamiyyə şiələrinin əsas hədis kitabı olan əl-Kafi əsəridir.
Birinci hədis – İmam Səccad (ə)
İmam Səccad (ə) buyurur: «لَا عَمَلَ إِلَّا بِنِيَّةٍ»
Mənası: Niyyətsiz əməl yoxdur.
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, səh. 84, Kitab əl-İman vəl-küfr, «Niyyət» babı.
Bu hədisin mənası budur ki, əməl öz-özlüyündə mənəvi dəyər daşımır; onun hansı məqsədlə yerinə yetirilməsi də nəzərə alınmalıdır.
Məsələn:
İnsan namaz qılır ki, Allahla rabitəsini gücləndirsin.
Başqa biri namaz qılır ki, insanlar onu dindar hesab etsinlər.
Hər ikisinin zahiri hərəkətləri eynidir, lakin mənəvi məzmunları eyni deyil.
İkinci hədis – Peyğəmbər (s)
İmam Sadiq (ə) vasitəsilə Peyğəmbərdən (s) belə nəql olunur:
«نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ»
Mənası: Möminin niyyəti onun əməlindən daha xeyirlidir.
Hədisin davamında buyurulur:
«وَكُلُّ عَامِلٍ يَعْمَلُ عَلَى نِيَّتِهِ»
Hər bir əməl sahibi öz niyyətinə uyğun əməl edir.
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, səh. 84, «Niyyət» babı.
Burada çox incə bir həqiqət var.
Bəzən insanın yaxşılıq etmək arzusu və iradəsi onun faktiki həyata keçirə bildiyi əməldən daha geniş olur. Məsələn, kasıb bir insanın imkanı yoxdur, amma qəlbində böyük xeyirxahlıq niyyəti daşıyır.
İmam Sadiq (ə) bu məsələni başqa bir hədisdə açıqlayır:
Mömin bir insan Allahdan imkan istəyir ki, müəyyən xeyir işləri görsün. Allah onun səmimi niyyətini bildikdə, həmin işi yerinə yetirmiş kimi ona savab yazar.
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, «Niyyət» babı, 3-cü hədis.
Deməli, Allahın nəzərində insanın yalnız əlinin gördüyü iş deyil, qəlbinin daşıdığı səmimi məqsəd də əhəmiyyətlidir.
.......
3. Pak niyyət əməlin batinini təmizləyir, riya isə onu korlayır
Burada ixlas və riya anlayışlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır.
İxlas: Əməli Allahın razılığını əsas tutaraq yerinə yetirmək.
Riya: Əməli insanların diqqətini, tərifini və hörmətini qazanmaq məqsədilə etmək.
Quran buyurur:
«فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ ۝ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ»
Mənası: Vay halına o namaz qılanların ki, namazlarına qarşı qəflətdədirlər və riya edirlər.
Maun surəsi, 4–6-cı ayələr.
Diqqət yetirək: Ayədə namaz qılmaqdan söhbət gedir. Yəni zahirdə ibadət mövcuddur, lakin onun mənəvi mahiyyəti pozula bilər.
Məsələn, bir insan:
Kasıba yardım edir ki, onu səxavətli adlandırsınlar.
Quran oxuyur ki, insanlar onun elmini tərifləsinlər.
Dini məclisdə iştirak edir ki, özünə nüfuz qazansın.
İnsanlara yaxşılıq edir ki, gələcəkdə onlardan şəxsi mənfəət əldə etsin.
Bu hallarda yaxşılığın zahiri forması ilə batini məqsədi arasında uyğunsuzluq yaranır.
Lakin bir incə məqamı da unutmaq olmaz: İnsanların yanında yaxşılıq etmək avtomatik olaraq riya sayılmır. Əsas məsələ insanın daxilindəki məqsəddir.
.......
4. Niyyət əməlin mənəvi keyfiyyətini dəyişir, amma haramı halal etmir
Bu, mövzunun çox mühüm tərəfidir.
İslamda yaxşı niyyət hər bir vasitəni düzgün etmir.
Məsələn:
Yalan danışaraq insanları sevindirmək.
Haram yolla pul qazanıb onu xeyriyyə işlərinə sərf etmək.
Başqasının haqqını tapdalayıb bunu dini məqsədlə əsaslandırmaq.
Bunlar yaxşı niyyət adı ilə düzgün əməllərə çevrilmir.
Çünki əməlin paklığı iki əsas şərtlə bağlıdır:
Əməlin özü şəriət və əxlaq baxımından düzgün olmalıdır.
Əməl düzgün və xalis məqsədlə yerinə yetirilməlidir.
Quranın bu məsələyə aid mühüm prinsipi:
«فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا»
Mənası: Kim Rəbbi ilə görüşəcəyinə ümid bəsləyirsə, saleh əməl etsin və Rəbbinə etdiyi ibadətdə heç kəsi şərik qoşmasın.
Kəhf surəsi, 110-cu ayə.
Ayədə iki məsələ birlikdə göstərilir:
.....
Saleh əməl.
İbadətdə ixlas.
Deməli, nə təkcə yaxşı niyyət kifayətdir, nə də təkcə zahiri düzgünlük. Hər ikisi birlikdə olmalıdır.
.......
5. Niyyət insanın şəxsiyyətini və əxlaqını formalaşdırır
Quran buyurur:
«قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ»
Mənası: De: Hər kəs öz xarakterinə, öz yaradılış tərzinə uyğun əməl edir.
İsra surəsi, 84-cü ayə.
İmam Sadiq (ə) bu ayəni izah edərkən «şakilə» sözünü niyyətlə əlaqələndirir.
Yəni insanın niyyəti onun daxili dünyasının göstəricisidir. İnsan uzun müddət hansı məqsədlərlə yaşayırsa, tədricən həmin məqsədlər onun xarakterinə çevrilir.
.........

Məsələn:
Daim Allahın razılığını axtaran insanın qəlbində təvazökarlıq güclənir.
Daim insanların tərifini axtaran insanda özünü göstərmək meyli arta bilər.
Başqalarına kömək edən, lakin qarşılıq gözləməyən insanda mərhəmət möhkəmlənir.
Yaxşılıq edib əvəzində minnət qoyan insanda isə nəfsani gözləntilər güclənə bilər.
Beləliklə, niyyət yalnız bir əməlin savabına deyil, insanın mənəvi şəxsiyyətinin formalaşmasına da təsir edir.
.......
6. Bu məsələdən çıxan əməli nəticələr
İnsanın öz niyyətini paklaşdırması üçün hər əməldən əvvəl və sonra özünə bəzi suallar verməsi faydalıdır:
Mən bu işi Allahın razılığı üçün edirəm, yoxsa insanların məni yaxşı görməsi üçün?
Heç kim məni görməsəydi, yenə də bu işi görərdimmi?
Bu əməldən sonra insanlar məni tərifləməsələr, narahat olacağammı?
Bu əməlim kiminsə haqqını pozurmu?
Mən bu işi Allahın qarşısında hesaba çəkiləcəyimi düşünərək görürəmmi?
Bu suallar insanın öz daxilini tanımasına kömək edir.
Bir məsələ də vacibdir: İxlas bir dəfə əldə edilən və həmişə qorunan xüsusiyyət deyil. İnsan bəzən yaxşı niyyətlə başladığı əməlində sonradan şöhrət və tərif arzusuna qapıla bilər. Ona görə niyyəti davamlı yoxlamaq lazımdır.
......
7. Mövzunun əsas fəlsəfi və mənəvi nəticəsi
Quran və Əhli-beyt (ə) təlimindən belə bir nəticə çıxarmaq olar:
Pak niyyət
İnsanın daxilindəki məqsəd
Pak əməl
Niyyətin düzgün əməldə təzahürü
Mənəvi kamillik
İxlasın insanın xarakterinə çevrilməsi
Allaha yaxınlıq
Əməlin mənəvi məqsədi
Burada bir mühüm fərq var: Niyyət əməlin zahiri formasını əvəz etmir, onun mənəvi istiqamətini və dəyərini müəyyənləşdirir.
Mövzunun ən gözəl xülasəsi
İmam Sadiqə (ə) aid edilən məşhur bir hədisdə belə buyurulur:
«النِّيَّةُ أَفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ، أَلَا وَإِنَّ النِّيَّةَ هِيَ الْعَمَلُ»
Mənası: Niyyət əməldən üstündür. Bilin ki, niyyət elə əməlin özüdür.
Mənbə: Vəsailuş-şiə, cild 1, səh. 36; həmçinin hədisin nəqli və izahı barədə Şiə hədis mənbəsi .
Bu hədisi belə anlamaq olar: İnsanın əsl mənəvi siması yalnız başqalarının gördüyü əməllərdən ibarət deyil; onun qəlbində daşıdığı məqsədlər də həmin simanın bir hissəsidir.
Mənim bu mövzudan çıxardığım əsas nəticə budur:
İslamda əməlin paklığı əlin təmizliyindən əvvəl qəlbin təmizliyi ilə başlayır. Lakin qəlbin təmizliyi də düzgün əməl vasitəsilə öz həqiqi dəyərini göstərir.
İnsan yalnız yaxşı işlər görməyə deyil, yaxşı işləri yaxşı məqsədlə görməyə çalışmalıdır. Çünki məqsəd Allahın razılığı olduqda, adi bir gündəlik iş belə ibadət və mənəvi kamillik vasitəsinə çevrilə bilər.\sualcavab.ge

0 Şərh

Hələ ki heç bir şərh yoxdur. İlk şərh verən siz olun!

Şərh yazın

Ad və soyadınızı qeyd edin. Mobil nömrəniz yalnız təsdiq üçün saxlanılacaq və saytda görünməyəcək.