Qara Təsvir

Təqva insanın daxili saflığına necə təsir edir ?

Cavab :

İslam maarifində insanın həqiqi kamilliyi yalnız zahiri əməllərin düzgünlüyü ilə ölçülmür. İnsanın daxili aləmi, qəlbinin paklığı, niyyətinin saflığı, düşüncələrinin düzgünlüyü və nəfsinin mənəvi xəstəliklərdən təmizlənməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan təqva insanın daxili saflığının formalaşmasında və qorunmasında əsas mənəvi amillərdən biridir.
Təqva ərəb dilində «وقایة» (qorunmaq, özünü mühafizə etmək) kökündən gəlir. İslam terminologiyasında isə insanın Allah qarşısında məsuliyyət hissi ilə yaşaması, günahlardan çəkinməsi və həyatını ilahi göstərişlərə uyğun qurması deməkdir.
.....
Təqva yalnız günah etməmək deyil. O, insanın daxilində elə bir mənəvi şüur yaradır ki, insan həm zahirdə, həm də batində özünü Allahın hüzurunda hiss edir.
Bu mövzunu Quran ayələri və Əhli-beyt (ə) məktəbinin hədisləri əsasında bir neçə istiqamətdə araşdıraq.
1. Quran baxımından təqva və daxili saflıq
1.1. Təqva insanın nəfsini paklaşdıran amildir
Qurani-Kərimdə insanın mənəvi saflığı haqqında ən fundamental ayələrdən biri Şəms surəsinin 7–10-cu ayələridir:
«And olsun nəfsə və onu yaradıb nizama salana! Sonra ona günah və təqva yolunu ilham edənə! Nəfsini paklaşdıran kəs nicat tapdı. Onu günaha batıran isə ziyana uğradı». (Şəms, 91:7–10)
......
Bu ayələrdə üç mühüm məqam diqqət çəkir:
Allah insana həm yaxşılığı, həm də pisliyi tanımaq qabiliyyəti vermişdir.
İnsan öz nəfsini paklaşdırmaq məsuliyyəti daşıyır.
Həqiqi nicat nəfsin mənəvi tərbiyəsi və paklığı ilə bağlıdır.
Burada «təzkiyə» (تزکیة) anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təzkiyə nəfsi çirkin xüsusiyyətlərdən təmizləmək və onu fəzilətli xüsusiyyətlərlə inkişaf etdirməkdir.
Təqva bu prosesin əsas istiqamətləndirici qüvvəsidir. Çünki təqvalı insan öz daxilindəki həsəd, təkəbbür, riya, kin, tamah və şəhvət kimi mənfi meyllərə qarşı mübarizə aparır.
Deməli, təqva insanın daxilində mənəvi özünənəzarət mexanizmi formalaşdırır.
........
1.2. Təqva qəlbin mənəvi bəsirətini artırır
Quran buyurur:
«Əgər Allahdan qorxsanız, O sizə furqan (haqqı batildən ayırd etmək qabiliyyəti) verər».
(Ənfal, 8:29)
Bu ayəyə əsasən təqvanın mühüm nəticələrindən biri «furqan»dır.
Furqan insanın həqiqətlə batili, doğru ilə yanlışı ayırd edə bilməsidir.
Təqva insanın baxışlarına mənəvi aydınlıq gətirir. Günah, nəfsani istəklər və şəxsi mənafelər insanın düzgün mühakiməsinə mane ola bilər. Təqva isə bu maneələrin qarşısını almağa kömək edir.
Beləliklə, daxili saflıq yalnız pis əməllərdən uzaq olmaq deyil, həm də həqiqəti düzgün tanımaq qabiliyyətidir.
.......
1.3. Təqva qəlbin Allahla əlaqəsini gücləndirir
Quranın Hucurat surəsinin 13-cü ayəsində belə buyurulur:
«Allah yanında ən hörmətliniz ən çox təqvalı olanınızdır».
(Hucurat, 49:13)
Bu ayə insanın Allah yanındakı dəyərinin zahiri görünüş, var-dövlət, nəsil və ictimai mövqeyə deyil, təqvaya bağlı olduğunu göstərir.
Buradan belə bir nəticə çıxır: insanın həqiqi mənəvi dəyəri onun daxilində daşıdığı ilahi məsuliyyət və paklıqla müəyyən olunur.
..........
2. Şiə hədisləri baxımından təqva və qəlbin paklığı
Əhli-beyt (ə) məktəbində təqva insanın mənəvi tərbiyəsinin əsas sütunlarından biri hesab olunur. İmamların (ə) hədislərində təqva yalnız zahiri günahları tərk etmək deyil, həm də qəlbi mənfi xüsusiyyətlərdən qorumaq kimi izah olunur.
........
2.1. İmam Əlinin (ə) nəzərində təqva insanın daxili qoruyucusudur
İmam Əli (ə) Nəhcül-bəlağədə təqvanın insanı qoruyan bir qalxan olduğunu bildirir.
Məzmun etibarilə buyurur:
«Təqva bu dünyada qoruyucu qalxan, axirətdə isə Cənnətə aparan yoldur». (Nəhcül-bəlağə, xütbə 191)
Bu kəlamda təqvanın iki funksiyası görünür:
Qoruyucu funksiya: Təqva insanı günahların və nəfsani istəklərin təsirindən qoruyur.
Tərbiyəvi funksiya: Təqva insanın daxilində iradə, mənəvi məsuliyyət və özünənəzarət yaradır.
Burada mühüm bir məqam vardır: Təqva insanı yalnız günahdan uzaqlaşdırmır, həm də günaha qarşı daxili müqavimət formalaşdırır.
Belə insan üçün günah sadəcə qadağan edilmiş bir əməl deyil, onun mənəvi şəxsiyyətinə zidd olan bir davranışdır. alkarbala.org
...........
2.2. İmam Sadiq (ə): Təqva və mənəvi məsuliyyət
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan bir hədisdə belə buyurulur:
«Sizə Allahdan qorxmağı, vərə sahibi olmağı və çalışqanlığı tövsiyə edirəm. Bilin ki, vərə olmayan çalışqanlığın heç bir faydası yoxdur».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, Kitab əl-İman vəl-küfr, günahlardan çəkinmə bölməsi, hədis 1.
....

Bu hədisdə üç anlayışın əlaqəsi diqqət çəkir:
Təqva: Allah qarşısında məsuliyyət şüuru.
Vərə: Şübhəli və haram işlərdən ehtiyatla çəkinmək.
İctihad: Allah yolunda səy göstərmək.
Hədisdən belə nəticə çıxır ki, insanın ibadət və dini fəaliyyətinin çoxluğu onun daxili saflığına avtomatik zəmanət vermir. Əsas məsələ bu əməllərin təqva və vərə ilə müşayiət olunmasıdır.
Başqa sözlə, insanın zahiri ibadəti ilə daxili mənəvi vəziyyəti arasında uyğunluq olmalıdır.
.........
2.3. İmam Əli (ə): Qəlbin saflığı və başqalarına münasibət
İmam Əlidən (ə) belə nəql olunur:
«Qəlbin sağlam olması o zaman mümkündür ki, möminlər üçün özünə istədiyini istəyəsən».
Mənbə: Bihar əl-ənvar, cild 78, səhifə 8, hədis 64.
....
Bu hədis daxili saflığın sosial və əxlaqi tərəfini ortaya qoyur.
Bəzən insan zahirən ibadət edir, günahlardan çəkinir, lakin daxilində başqalarına qarşı həsəd, kin, paxıllıq və düşmənçilik saxlayır.
Əhli-beyt (ə) maarifində belə bir vəziyyət mənəvi kamillik hesab edilmir.
Qəlbin paklığı aşağıdakı xüsusiyyətlərdə özünü göstərməlidir:
Başqasının nemətinə sevinmək.
İnsanların uğurunu qısqanclıqla qarşılamamaq.
Bağışlamağı bacarmaq.
Başqalarına qarşı kin və düşmənçilik bəsləməmək.
Özünə istədiyi yaxşılığı başqalarına da istəmək.
Beləliklə, təqva insanın Allahla münasibətini yaxşılaşdırmaqla yanaşı, insanlarla münasibətini də saflaşdırır.
.....
2.4. Təqva şəhvət və tamahın qəlbə təsirinin qarşısını alır
Hədis mənbələrində Həzrət İsadan (ə) belə bir kəlam nəql olunur:
«Qəlbləri şəhvətlər deşmədikcə, tamah onları çirkləndirmədikcə və nemətlər onları sərtləşdirmədikcə, onlar hikmət qabları olarlar».
Mənbə: Tuhəf əl-uqul, səhifə 504.
Bu kəlam təqvanın qoruduğu mənəvi sahələri izah etmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Burada üç mənəvi təhlükə göstərilir:
Şəhvət: İnsanın ağıl və iradəsini nəfsani istəklərə tabe edir.
Tamah: İnsanın daxili rahatlığını pozur və onu daim daha çox istəməyə sövq edir.
Nemət qarşısında sərtləşmək: İnsan sahib olduğu imkanlara görə başqalarını unutmağa və təkəbbürə meyil edə bilər.
Təqva insanın bu meylləri idarə etməsinə kömək edir. Nəticədə qəlb hikmət, mərhəmət və mənəvi düşüncə üçün daha əlverişli vəziyyətə gəlir.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu kəlam Həzrət İsaya (ə) aid edilərək nəql olunur; onu birbaşa İmam Sadiqin (ə) hədisi kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
...
3. Təqvanın daxili saflığa təsirinin əsas istiqamətləri
Quran və hədislərdən əldə olunan nəticələri ümumiləşdirsək, təqvanın insanın batininə beş əsas təsirini müəyyən edə bilərik.
3.1. Qəlbi günahların mənəvi təsirindən qoruyur
Günah insanın qəlbində mənəvi ağırlıq və qəflət yarada bilər. Günahda israr isə insanın pisliyə münasibətini dəyişdirərək onu həmin davranışa alışdıra bilər.
Təqva insanı günah qarşısında ayıq saxlayır.
.....
3.2. Niyyəti saflaşdırır
İnsan bəzən yaxşı işi Allah rizası üçün deyil, insanların tərifi və şəxsi mənafeyi üçün görür.
Təqva insanı niyyətini yoxlamağa sövq edir:
Mən bu işi nə üçün görürəm?
Allahın razılığını istəyirəm, yoxsa insanların tərifini?
Əgər heç kim məni görməsəydi, yenə bu yaxşılığı edərdimmi?
Bu suallar insanın daxilində ixlasın formalaşmasına kömək edir.
.....
3.3. Mənəvi bəsirəti gücləndirir
Ənfal surəsinin 29-cu ayəsindəki furqan vədi göstərir ki, təqva insanın haqqı batildən ayırmaq qabiliyyəti ilə əlaqəlidir.
Təqvalı insan hadisələrə yalnız öz mənafeyi prizmasından baxmamağa çalışır. O, qərarlarında ədaləti, vicdanı və ilahi ölçüləri əsas götürür.
.....
3.4. Əxlaqi xüsusiyyətləri gözəlləşdirir
Təqva qəlbdəki təkəbbür, həsəd, kin, xəsislik və tamah kimi mənfi xüsusiyyətlərin tərbiyəsinə şərait yaradır.
Bunun əvəzində təvazökarlıq, səbir, mərhəmət, səxavət və bağışlama kimi xüsusiyyətlər inkişaf edir.
.....
3.5. Qəlbin mənəvi həyatını gücləndirir
İmam Əli (ə) buyurur:
«Möizə və nəsihətlər nəfsin cilası, qəlblərin isə təmizləyicisidir».
Mənbə: Ğurər əl-hikəm, hədis 1354.
Bu kəlam göstərir ki, qəlbin paklığı davamlı mənəvi tərbiyə tələb edir. İnsan özünü mütəmadi olaraq hesaba çəkməli, Quran ayələri üzərində düşünməli və əxlaqi nöqsanlarını düzəltməlidir.
.....
4. Təqva ilə daxili saflıq arasındakı əlaqənin fəlsəfi-əxlaqi təhlili
Bu iki anlayış arasında mühüm bir əlaqə vardır:
Təqva insanın mənəvi qorunmasıdır.
Təzkiyə insanın mənəvi təmizlənməsidir.
İxlas insanın niyyətinin saflaşmasıdır.
Bəsirət insanın həqiqəti tanımasıdır.
Bu anlayışlar bir-birini tamamlayır.
Onların əlaqəsini belə ifadə etmək olar:
Mənəvi kamilliyin formalaşması
TƏQVA
Allah qarşısında məsuliyyət və özünənəzarət
NƏFSİN TƏRBİYƏSİ Günah, şəhvət, tamah və təkəbbürlə mübarizə
QƏLBİN PAKLAŞMASI İxlas, mərhəmət, təvazökarlıq və mənəvi bəsirət
MƏNƏVİ KAMİLLİK Allahın razılığına doğru hərəkət
Quran və Əhli-beyt (ə) təlimləri əsasında hazırlanmış konseptual modeldir.
Burada bir incəliyi də qeyd etmək lazımdır: təqva ilə daxili saflıq arasında birtərəfli deyil, qarşılıqlı gücləndirici əlaqə vardır. Təqva insanı paklaşmağa yönəldir, qəlbin paklaşması isə təqvanın dərinləşməsinə şərait yaradır.
....
5. Təqvanın praktiki şəkildə formalaşdırılması
Quran və Əhli-beyt (ə) maarifinə əsasən insan öz daxili saflığını qorumaq üçün aşağıdakı mənəvi üsullardan istifadə edə bilər:
Mənəvi əməl
Daxili təsiri
Günlük özünümühakimə
Nöqsanları tanımağa kömək edir
Tövbə və istiğfar - Günahdan uzaqlaşmağa şərait yaradır
Quranla ünsiyyət - Düşüncəni və qəlbi ilahi maariflə qidalandırır
İxlas üzərində çalışma - Riya və özünü göstərmək istəyini zəiflədir
Həsəddən uzaqlaşmaq - Qəlbdə mərhəmət və rahatlıq yaradır
Halal-harama diqqət - Təqva və vərə xüsusiyyətlərini gücləndirir
Zikr və dua - Allahla mənəvi əlaqəni möhkəmləndirir.

Bu prosesdə xüsusilə özünümühakimə mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnsan yalnız əməllərini deyil, həmin əməllərin arxasında dayanan niyyətlərini də yoxlamalıdır.
.....
6. Mövzunun əsas elmi nəticələri
Araşdırılan Quran ayələri və şiə hədisləri əsasında aşağıdakı nəticələrə gəlmək mümkündür:
Təqva insanın daxili saflığının qorunmasında əsas mənəvi amildir.
Təqva nəfsin tərbiyəsi və təzkiyəsi üçün zəmin yaradır.
Təqva insanın günah qarşısında daxili müqavimətini gücləndirir.
Təqva ixlasın formalaşmasına və niyyətin saflaşmasına kömək edir.
Təqva insanın haqqı batildən ayırmaq qabiliyyətini, yəni mənəvi bəsirətini gücləndirir.
Həqiqi daxili saflıq yalnız ibadətlə deyil, həm də insanlara münasibətdə mərhəmət, ədalət və təvazökarlıqla özünü göstərir.
Təqva birdəfəlik əldə edilən bir xüsusiyyət deyil, davamlı mənəvi özünütərbiyə prosesidir.
Mənbələrin elmi istifadəsi haqqında qeyd: Nəhcül-bəlağə, əl-Kafi, Bihar əl-ənvar və digər hədis mənbələrində nəql olunan rəvayətlərin sənəd etibarlılığı eyni səviyyədə deyil. Yuxarıdakı hədislər mövzu baxımından təqdim edilmişdir; onların hər birini ayrıca səhih hesab etmək üçün sənəd və rical araşdırması aparılmalıdır.
....
7. İstifadə üçün əsas mənbələr
Araşdırmanı daha akademik səviyyədə genişləndirmək üçün aşağıdakı ilkin mənbələrə müraciət etmək məqsədəuyğundur:
Qurani-Kərim: Şəms, 91:7–10; Bəqərə, 2:2; Ənfal, 8:29; Hucurat, 49:13; Maidə, 5:93.
Nəhcül-bəlağə: İmam Əlinin (ə) təqva haqqında xütbələri, xüsusilə 191-ci xütbə.
əl-Kafi: Şeyx Küleyni, cild 2, günahlardan çəkinmə və təqva mövzuları. Əl-Kafi, günahlardan çəkinmə bölməsi .
Bihar əl-ənvar: Əllamə Məclisi, cild 78, qəlbin saflığı və əxlaqi xüsusiyyətlər haqqında rəvayətlər.
Tuhəf əl-uqul: İbn Şöbə əl-Hərrani, əxlaqi və mənəvi nəsihətlər.
Ğurər əl-hikəm: İmam Əlinin (ə) hikmətli kəlamları.
.....
Yekun nəticə
Təqva insanın yalnız zahiri davranışlarını tənzimləyən dini göstəriş deyil, onun daxili dünyasını formalaşdıran mənəvi qüvvədir. O, insanı nəfsinin əsarətindən azad etməyə, qəlbini mənfi xüsusiyyətlərdən təmizləməyə, niyyətini saflaşdırmağa və həqiqəti daha aydın görməyə yönəldir.
Bu baxımdan təqvanın əsas məqsədi insanı sadəcə günah etməyən bir şəxsə çevirmək deyil, günahı sevməyən, yaxşılığı daxilən mənimsəyən, qəlbi pak, niyyəti ixlaslı və Allahla mənəvi bağlılığı güclü olan bir şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.
İmam Əli (ə) və Əhli-beyt (ə) məktəbinin mənəvi təlimləri baxımından belə demək olar:
Təqva qəlbin qorunması, təzkiyə qəlbin təmizlənməsi, ixlas isə həmin qəlbin Allah rizasına yönəlməsidir.
Bu üç məfhum insanın mənəvi kamilliyə doğru hərəkətinin mühüm əsaslarını təşkil edir.\sualcavab.ge

0 Şərh

Hələ ki heç bir şərh yoxdur. İlk şərh verən siz olun!

Şərh yazın

Ad və soyadınızı qeyd edin. Mobil nömrəniz yalnız təsdiq üçün saxlanılacaq və saytda görünməyəcək.