Qəlbin qaralması səbəb olan əməllər hansılardır ? Quran və hədis baxımından araşdırılması
İslam maarifində qəlbin qaralması (قساوة القلب – qəsavətul-qəlb, رَين القلب – reynul-qəlb) insanın mənəvi həyatında baş verən ən təhlükəli hallardan biri hesab olunur.
Qəlbin qaralması dedikdə insanın fiziki ürəyi deyil, onun mənəvi idrakının, imanının, vicdanının və haqqı qəbul etmək qabiliyyətinin zəifləməsi nəzərdə tutulur.
...
Belə insan:
Günah etdikdə daxilən narahatlıq hiss etmir.
Quran ayələrindən və ilahi nəsihətlərdən təsirlənmir.
Ölümü və axirəti xatırladıqda qəlbində dəyişiklik baş vermir.
Haqqı bildiyi halda ona əməl etməkdə çətinlik çəkir.
Günahı kiçik, itaətsizliyi isə adi bir şey hesab etməyə başlayır.
Bu mövzunu Quran ayələri, Əhli-beyt (ə) hədisləri və şiə alimlərinin izahları əsasında araşdıraq.
.........
1. Quran qəlbin qaralması haqqında nə deyir?
1.1. Günahların qəlbi paslandırması
Allah-Təala buyurur:
كَلَّا بَلْ ۜ رَانَ عَلَىٰ قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ
«Xeyr! Əksinə, onların qazandıqları əməllər qəlblərini paslandırmışdır».
(əl-Mutəffifin, 83:14)
Bu ayə mövzunun ən əsas dəlillərindən biridir.
Ayədəki رَانَ (rənə) sözü qəlbi örtən, onun üzərində təbəqə yaradan pas mənasını ifadə edir.
Buradan üç mühüm nəticə çıxır:
Qəlbin qaralması insanın əməlləri ilə əlaqəlidir.
Günahlar təkrarlandıqca qəlbdə mənəvi iz buraxır.
Günahın təhlükəsi yalnız onun zahiri nəticəsi deyil, insanın batinində yaratdığı dəyişiklikdir.
.......
1.2. Allahı unutmaq qəlbin sərtləşməsinə səbəb olur
Allah buyurur:
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ
«Allahı unudan və buna görə Allahın da onlara özlərini unutdurduğu kəslər kimi olmayın».
(əl-Həşr, 59:19)
Allahı unutmaq yalnız dil ilə zikr etməmək deyil. İnsanın həyatında Allahın razılığını, əmrlərini və axirət məsuliyyətini nəzərə almamasıdır.
Beləliklə, insan tədricən öz mənəvi həqiqətindən uzaqlaşır.
.....
1.3. Uzun müddət qəflətdə qalmaq qəlbi sərtləşdirir
Allah buyurur:
أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ
«Məgər iman gətirənlərin qəlblərinin Allahı zikr etmək və nazil olan haqq qarşısında xuşu ilə dolmasının vaxtı çatmayıbmı?»
(əl-Hədid, 57:16)
Ayənin davamında Allah qəlbləri sərtləşmiş insanların vəziyyətini əvvəlki kitab əhlinin vəziyyətinə bənzədir.
Bu ayədən görünür ki, uzun müddət qəflətdə qalmaq, Allahın zikrindən uzaqlaşmaq qəlbin sərtləşməsinə səbəb ola bilər.
......
2. Hədislərdə qəlbin qaralmasına səbəb olan əməllər
Bu mövzuda ən mühüm mənbələrdən biri Şeyx Kuleyninin (r.ə.) «əl-Kafi» kitabının ikinci cildindəki «Babul-qəsvə» (باب القسوة – Qəlbin sərtləşməsi) və «Babul-zünub» (باب الذنوب – Günahlar) bölmələridir.
.......
2.1. Günah etmək və günahda israr etmək
İmam Cəfər Sadiq (ə) buyurur:
مَا مِنْ شَيْءٍ أَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنْ خَطِيئَةٍ
«Qəlbi günahdan daha çox korlayan heç bir şey yoxdur».
Hədisin davamında bildirilir ki, günah qəlbə təsir edir və təkrarlandıqca ona hakim kəsilir, nəticədə qəlbin yuxarısını aşağı çevirir.
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, Kitabul-iman vəl-küfr, Babuz-zünub, hədis 1.
........
Bu hədisdən belə nəticə çıxır ki, günahın təhlükəsi yalnız bir dəfə günah etmək deyil, onu adətə çevirməkdir.
İmam Əli (ə) buyurur:
مَا جَفَّتِ الدُّمُوعُ إِلَّا لِقَسْوَةِ الْقُلُوبِ، وَمَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا لِكَثْرَةِ الذُّنُوبِ
«Göz yaşları yalnız qəlblərin sərtləşməsi səbəbindən quruyar. Qəlblər də yalnız günahların çoxluğu səbəbindən sərtləşər».
Mənbə: İbn Babəveyh, İləlüş-şərai, cild 1, səh. 81, hədis 1; həmçinin Vəsailüş-şiə.
........
2.2. Uzun arzulara qapılmaq
İmam Musa Kazimdən (ə) nəql edilən bir rəvayətdə Allahın Həzrət Musaya (ə) belə buyurduğu bildirilir:
يَا مُوسَى لَا تُطَوِّلْ فِي الدُّنْيَا أَمَلَكَ فَيَقْسُوَ قَلْبُكَ وَالْقَاسِي الْقَلْبِ مِنِّي بَعِيدٌ
«Ey Musa! Dünyadakı arzularını uzun etmə ki, qəlbin sərtləşməsin. Qəlbi sərt olan Məndən uzaqdır».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, səh. 329-330, Babuz-qəsvə.
Burada söhbət insanın gələcək üçün plan qurmasından getmir. Problem insanın dünyada uzun müddət yaşayacağını düşünərək axirəti unutması, tövbəni təxirə salması və nəfsani istəklərinin arxasınca getməsidir.
.......
2.3. Dünya malına həddindən artıq həris olmaq
Rəsulullahdan (s) İmam Sadiq (ə) vasitəsilə nəql edilən hədisdə buyurulur:
«Bədbəxtliyin əlamətlərindən biri gözün quruması, qəlbin sərtləşməsi, dünya tələbində şiddətli hərislik və günahda israr etməkdir».
Ərəbcə:
مِنْ عَلَامَاتِ الشَّقَاءِ جُمُودُ الْعَيْنِ وَقَسْوَةُ الْقَلْبِ وَشِدَّةُ الْحِرْصِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَالْإِصْرَارُ عَلَى الذَّنْبِ
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, Babuz-zünub, hədis 6.
.........
Bu hədisdə qəlbin qaralmasına səbəb olan dörd mühüm amil birlikdə göstərilir:
Göz yaşının quruması.
Qəlbin sərtləşməsi.
Dünya malına həddindən artıq hərislik.
Günahda israr etmək.
.......
2.4. Təkəbbür və özünü üstün görmək
İmam Sadiqdən (ə) nəql edilən bir rəvayətdə təkəbbür və cəbərutun (zülmkar təkəbbürün) qəlbin sərtləşməsi ilə əlaqəsi göstərilir.
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, səh. 330, Babuz-zülm və Babuz-qəsvə ilə əlaqəli rəvayətlər.
الشيخ هادي النجفي
......
Təkəbbürlü insan:
Nəsihəti qəbul etmək istəmir.
Öz səhvini etiraf etmir.
Başqalarını özündən aşağı görür.
Haqqı kimin söylədiyinə görə qiymətləndirir.
Quranda buyurulur:
سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ
«Yer üzündə haqsız yerə təkəbbür göstərənləri ayələrimdən uzaqlaşdıracağam».
(Əraf, 7:146)
.......
2.5. Yalan danışmaq, vədə xilaf çıxmaq və əmanətə xəyanət etmək
İmam Sadiq (ə) belə bir insan haqqında danışır: danışanda yalan danışır, söz verəndə vədinə əməl etmir, ona əmanət veriləndə xəyanət edir.
İmam (ə) buyurur ki, belə insan küfrə ən yaxın mənəvi mərtəbədədir, lakin bununla kafir hesab olunmur.
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, Babuz-zünub, hədis 5.
Bu rəvayət göstərir ki, yalan, xəyanət və əhdə vəfasızlıq insanın imanına ciddi zərər vurur.
......
2.6. Qəflət və Allahı az zikr etmək
Qəlbin qaralmasının əsas səbəblərindən biri insanın Allahı xatırlamaqdan uzaqlaşmasıdır.
Quran buyurur:
وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ
«Kim Rəhmanın zikrindən üz döndərsə, ona bir şeytan qoşarıq və o, onun yaxın yoldaşı olar».
(Zuxruf, 43:36)
Allahın zikrindən uzaqlaşmaq insanı tədricən mənəvi həssaslığını itirməyə aparır.
.......
2.7. Haram mal yemək və başqalarının haqqını tapdalamaq
Haram mal insanın mənəviyyatına təsir edən mühüm amillərdəndir.
Quran buyurur:
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ
«Bir-birinizin mallarını haqsız yollarla yeməyin».
(Bəqərə, 2:188)
Haram qazanc, rüşvət, yetim malını yemək, aldatmaq və başqasının haqqını mənimsəmək yalnız hüquqi pozuntu deyil, həm də insanın mənəvi həyatına zərər vuran əməllərdir.
........
2.8. Dünya əyləncəsinə və ləğvə həddindən artıq bağlanmaq
Şiə rəvayətlərində qəlbi sərtləşdirən amillər sırasında ləğv və faydasız əyləncələr də qeyd olunur.
Bu barədə Rəsulullahdan (s) nəql olunan bir rəvayətdə üç amil göstərilir:
Ləğv və əyləncə xarakterli sözlərə həddindən artıq qulaq asmaq.
Ovçuluğa həddindən artıq bağlanmaq.
Hakimiyyət sahibləri ilə həddindən artıq yaxınlıq etmək.
Mənbə: Şeyx Səduq, əl-Xisal, səh. 126, hədis 122.
Burada hər bir əyləncə və ya ovçuluq haram elan edilmir. Söhbət insanın qəlbini Allahdan, məsuliyyətdən və mənəvi həyatdan uzaqlaşdıran ifrat bağlılıqdan gedir.
.......
3. Qəlbi qaraldan digər mühüm amillər – Quran ayələri
Yuxarıdakı hədislərlə yanaşı, Quranın müxtəlif ayələrində qəlbin sərtləşməsinə və mənəvi korluğa səbəb olan hallar açıqlanır.
Səbəb
Quran ayəsi Günahların çoxalması Mutəffifin, 83:14
Allahı unutmaq Həşr, 59:19
Allahın zikrindən uzaqlaşmaq Zuxruf, 43:36
Haqqı qəbul etməmək Bəqərə, 2:74
İlahi ayələr qarşısında qəflətdə qalmaq Hədid, 57:16
Zülm və haqsızlıq Ali-İmran, 3:117
Nəfsani istəklərə tabe olmaq Casiyə, 45:23
Təkəbbür Əraf, 7:146
Xüsusilə Bəqərə surəsinin 74-cü ayəsi diqqətəlayiqdir:
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُم مِّن بَعْدِ ذَٰلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً
«Bundan sonra qəlbləriniz sərtləşdi. Onlar daş kimi, hətta daha da sərt oldu». (Bəqərə, 2:74)
....
Bu ayədə Allahın nişanələrini gördükdən sonra belə insanın qəlbinin sərtləşə biləcəyi bildirilir.
Deməli, dini bilik əldə etmək, möcüzələr görmək və dini mühitdə olmaq öz-özlüyündə qəlbin paklığına zəmanət vermir. İnsan bildiklərinə əməl etməlidir.
....
4. Qəlbin qaralmasının əlamətləri hansılardır?
Quran və Əhli-beyt (ə) hədislərindən çıxarılan mənəvi əlamətlər bunlardır:
Günah etdikdə peşmançılıq hissinin zəifləməsi.
İbadətdən ləzzət almamaq və namaza qarşı süstlük.
Quran oxuyarkən qəlbin təsirlənməməsi.
Ölümü xatırlamaqdan qaçmaq.
Başqalarının dərdinə və ehtiyacına qarşı laqeyd olmaq.
Təkəbbür və özünü başqalarından üstün görmək.
Tövbəni daim təxirə salmaq.
Günahları adi və əhəmiyyətsiz hesab etmək.
Nəsihət eşitdikdə narahat olmaq və onu qəbul etməmək.
Dünya malına və məqamına həddindən artıq bağlanmaq.
Burada mühüm bir məqama diqqət etmək lazımdır: insanın bəzən ağlaya bilməməsi, ibadətdə mənəvi ləzzət hiss etməməsi və ya emosional yorğunluq yaşaması avtomatik olaraq qəlbinin qaralması demək deyil. Bunlar müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər.
.....
5. Qəlbin qaralmasının qarşısını necə almaq olar?
Quran və Əhli-beyt (ə) təlimlərinə əsasən, qəlbin paklanması üçün aşağıdakı əməllər əhəmiyyətlidir:
1. Daimi zikr
Rəd, 13:28:
«Bilin ki, qəlblər Allahı zikr etməklə aramlıq tapar».
Prophetic Wellness: Sleep, Movement and Daily Sunnah Habits – SIDR & STONE
.......
2. Quranla ünsiyyət
Quranı yalnız oxumaq deyil, ayələri anlamaq və onlara əməl etmək.
3. Tövbə və istiğfar
Nəhl, 16:119 ayəsində tövbə edib özünü islah edənlərə Allahın bağışlayan və mehriban olduğu bildirilir.
Aktivitas amal dan sosial muslim internasional
......
4. Sədəqə və insanlara yaxşılıq
İnsanlara kömək etmək, yetimləri sevindirmək, yoxsullara yardım etmək və başqalarının haqqını qorumaq.
5. Ölümü və axirəti xatırlamaq
Dünya həyatının müvəqqəti olduğunu dərk etmək, insanın məsuliyyət hissini gücləndirir.
......
6. Mövzunun elmi və hədisi baxımdan mühüm qeydi
Şiə hədis mənbələrindəki rəvayətləri qiymətləndirərkən sənəd məsələsini də nəzərə almaq lazımdır.
Məsələn, əl-Kafidə günahın qəlbi korlaması haqqında nəql olunan ilk rəvayətə Əllamə Məclisi Miratul-uqul əsərində zəif hökmü vermişdir. Buna görə həmin rəvayəti qəti səhih sənədli hədis kimi təqdim etmək olmaz.
Lakin günahların qəlbə mənfi təsiri mövzusu təkcə həmin rəvayətə əsaslanmır. Qurandakı Mutəffifin 14-cü ayəsi, digər hədislər və müxtəlif rəvayətlərin ümumi məzmunu bu mənəvi prinsipi təsdiqləyir.
....
7. Əsas mənbələr və əlavə mütaliə
Bu mövzunu daha dərindən araşdırmaq üçün aşağıdakı mənbələri tövsiyə edirəm:
əl-Kafi – Şeyx Kuleyni: cild 2, «Babuz-qəsvə» və «Babuz-zünub».
Vəsailüş-şiə – Şeyx Hürr Amili: günahlar, qəlbin sərtləşməsi və mənəvi tərbiyə ilə bağlı bablar.
İləlüş-şərai – Şeyx Səduq: cild 1, səh. 81.
Təfsir əl-Mizan – Əllamə Təbatəbai: Mutəffifin, 83:14 ayəsinin təfsiri.
....
Nəticə
Quran və Əhli-beyt (ə) hədislərinin ümumi mənzərəsinə əsasən, qəlbin qaralmasının əsas səbəblərini belə ümumiləşdirmək olar:
Günah etmək və günahda israr göstərmək.
Allahı unutmaq və qəflətdə yaşamaq.
Uzun dünya arzularına qapılmaq.
Dünya malına həddindən artıq həris olmaq.
Təkəbbür, yalan və xəyanət.
Haram yemək və insanların haqqını tapdalamaq.
Haqqı bildiyi halda ona əməl etməmək.
Mənəvi həyatı faydasız məşğuliyyətlərə qurban vermək.
......
Ən mühüm nəticə: Qəlbin qaralması birdən-birə baş verən hadisə deyil. Günahın təkrarlanması, tövbənin təxirə salınması və qəflətin davam etməsi nəticəsində insanın mənəvi həssaslığı tədricən zəifləyə bilər. Amma tövbə, Allahın zikri və saleh əməllərlə qəlbin paklanması mümkündür.
Əlavə araşdırma üçün xüsusi bir mövzu: İmam Əli (ə) və İmam Sadiqin (ə) hədislərində qəlbin qaralmasının 20–30 səbəbini ayrıca toplamaq, hər birinin ərəb dilində orijinalını, Azərbaycan dilində tərcüməsini, kitab-cild-səhifə və hədis nömrəsini, həmçinin sənəd etibarlılığını göstərmək çox faydalı olardı. Bu, mövzunu daha sistemli hədis araşdırmasına çevirər.\sualcavab.ge