İxlas nədir və ibadətdə onun əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
İslamın, xüsusilə də Əhli-beyt (ə) məktəbinin əxlaqi və irfani təlimində ixlas ən mühüm mənəvi məqamlardan biridir.
İxlas insanın Allaha ibadət edərkən, itaət göstərərkən və xeyirxah əməl yerinə yetirərkən niyyətini Allahdan qeyrisindən təmizləməsi, əməlini yalnız Allahın razılığı üçün etməsidir.
İxlas sadəcə ibadətin zahiri formasını yerinə yetirmək deyil. İnsanın qəlbindəki məqsədin, niyyətin və mənəvi istiqamətin Allaha yönəlməsidir.
Bu mövzunu üç əsas istiqamətdə araşdıraq:
Qurani-Kərimdə ixlas anlayışı.
Şiə hədis mənbələrində ixlasın izahı.
İxlasın ibadətə, insanın mənəvi həyatına və Allah yanında əməllərin qəbuluna təsiri.
....
1. İxlasın lüğəvi və terminoloji mənası
Ərəb dilində «إخلاص» (ixlas) sözü «خَلَصَ» (xələsə) kökündəndir. Saflaşmaq, qarışıqdan ayrılmaq, təmiz olmaq mənalarını ifadə edir.
Dini terminologiyada isə ixlas insanın əməlində Allahdan qeyrisini məqsəd və hədəf seçməməsidir.
Başqa sözlə:
İxlas – ibadəti Allah üçün etməkdir.
Riyakarlıq – ibadəti insanların görməsi, tərifləməsi və ya hörmət etməsi üçün etməkdir.
Xalis əməl – zahirdə və batində Allahın razılığını əsas məqsəd tutan əməldir.
Burada mühüm bir fərq var: İnsanın Allahın savabını və Cənnəti istəməsi ixlasla ziddiyyət təşkil etmir. Lakin ibadəti yalnız insanların tərifi, dünyəvi mənafe və nüfuz qazanmaq üçün etmək ixlasın ruhuna ziddir.
.......
2. Qurani-Kərimdə ixlasın yeri
Qurani-Kərimdə ixlas yalnız bir əxlaqi xüsusiyyət kimi deyil, insanın Allaha bəndəliyinin əsası kimi təqdim olunur.
A. İxlas ibadətin əsas məqsədidir
Bəyyinə surəsi, 5-ci ayə:
وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ
«Onlara yalnız dini Allaha məxsus edərək, ixlasla Ona ibadət etmək, hənif olmaq əmr edilmişdi».
Bu ayə ixlasın ibadətin əsas şərtlərindən olduğunu göstərir.
Ayədəki «مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ» ifadəsi dinin və bəndəliyin yalnız Allaha məxsus edilməsini bildirir.
Buradan belə nəticə çıxır ki:
Namaz Allah üçün qılınmalıdır.
Oruc Allah üçün tutulmalıdır.
Dua Allahın razılığını qazanmaq məqsədi daşımalıdır.
Sədəqə və digər xeyirxah əməllər insanların tərifi üçün deyil, Allahın razılığı üçün edilməlidir.
.......
B. Allah yalnız xalis dini qəbul etməyi əmr edir
Zumər surəsi, 2-ci ayə:
فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَّهُ الدِّينَ
«Elə isə Allaha ibadət et və dini yalnız Ona məxsus et».
Bu ayədə Allah-Taala ibadətlə ixlası bir-birindən ayrılmaz şəkildə təqdim edir.
İbadətin zahiri forması ilə onun mənəvi dəyəri eyni məsələ deyil. İnsan namaz qıla bilər, oruc tuta bilər, Quran oxuya bilər. Lakin bu əməllərin hansı məqsədlə yerinə yetirilməsi onların mənəvi dəyərinə təsir edir.
........
C. İxlas peyğəmbərlərin dəvətinin əsas prinsiplərindəndir
Zumər surəsi, 11-ci ayə:
قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَّهُ الدِّينَ
«De: Mənə əmr olunmuşdur ki, dini yalnız Allaha məxsus edərək Ona ibadət edim».
Bu ayədə Peyğəmbərdən (s) belə bir ibadət mövqeyi nümayiş etdirməsi istənilir.
Deməli, ixlas yalnız adi möminlərə aid bir tələb deyil, peyğəmbərlərin dəvətinin və tövhid təliminin əsas prinsiplərindəndir.
......
D. Əməlin qəbulunda Allahın razılığı əsas meyardır
Kəhf surəsi, 110-cu ayə:
فَمَن كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا
«Kim Rəbbi ilə görüşəcəyinə ümid bəsləyirsə, saleh əməl etsin və Rəbbinə ibadətdə heç kəsi Ona şərik qoşmasın».
Bu ayə iki mühüm prinsipi birləşdirir:
Əməl saleh olmalıdır.
İbadət yalnız Allaha məxsus edilməlidir.
Beləliklə, Quran baxımından ibadətin kamilliyi həm əməlin düzgünlüyündən, həm də niyyətin xalisliyindən asılıdır.
........
E. İxlas Allahın seçilmiş bəndələrinin xüsusiyyətidir
Sad surəsi, 82–83-cü ayələr:
قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ
«İblis dedi: Sənin izzətinə and olsun ki, onların hamısını azdıracağam. Yalnız Sənin ixlaslı bəndələrindən başqa».
Burada «الْمُخْلَصِينَ» ifadəsi diqqətəlayiqdir.
Ərəb dilində «مُخْلِص» (muxlis) öz əməlini xalis edən, «مُخْلَص» (muxlas) isə Allah tərəfindən seçilmiş və xalis edilmiş şəxs mənasını daşıyır.
Quranın bu ifadəsi ixlasın insanın mənəvi inkişafında nə qədər yüksək bir mərtəbə olduğunu göstərir.
Bu ayələrdən belə nəticə əldə edirik ki, ixlas insanı şeytanın azdırmasından qoruyan mühüm mənəvi amillərdən biridir.
......
3. Şiə hədis mənbələrində ixlas
Əhli-beyt (ə) hədislərində ixlas geniş şəkildə izah edilir. Xüsusilə Şeyx Kuleyninin «əl-Kafi» kitabında bu mövzuya ayrıca bab ayrılmışdır:
باب الإخلاص – İxlas babı.
Bu babda nəql edilən rəvayətlər ixlasın mahiyyətini, əməlin qəbulundakı rolunu və onu qorumağın çətinliyini izah edir.
......
1. İmam Sadiq (ə): Xalis əməl insanların tərifini gözləmədiyin əməldir
İmam Sadiq (ə) buyurur:
وَالْعَمَلُ الْخَالِصُ الَّذِي لَا تُرِيدُ أَنْ يَحْمَدَكَ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ
«Xalis əməl odur ki, həmin əmələ görə Allah-Taaladan başqa heç kimin səni tərifləməsini istəməyəsən».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, səh. 16, Kitab əl-İman vəl-küfr, «Bab əl-İxlas», hədis 4.
Bu hədis ixlasın ən mühüm meyarlarından birini açıqlayır.
İnsan bəzən xeyirxah əməl edir, lakin daxilində insanların onu görməsini, tərifləməsini və hörmət etməsini istəyir.
İmamın (ə) buyuruğuna əsasən, xalis əməl insanın özünü insanlara göstərmək ehtiyacından azad olmasını tələb edir.
Burada bir incə məqam var: İnsanların yaxşı əmələ görə səni tərifləməsi öz-özlüyündə ixlası pozmur. Əsas məsələ insanın həmin tərifi əməl etməsinin məqsədinə çevirməsidir.
...........
2. İmam Sadiq (ə): Əməlin çoxluğu deyil, düzgünlüyü əsasdır
İmam Sadiq (ə) Allahın bu ayəsinin təfsirində buyurur:
«لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»
«Hansınızın daha gözəl əməl sahibi olduğunu sınamaq üçün...» (Mülk, 2).
İmam (ə) buyurur:
لَيْسَ يَعْنِي أَكْثَرَ عَمَلًا وَلَكِنْ أَصْوَبَكُمْ عَمَلًا
«Bu, hansınızın daha çox əməl etməsi demək deyil, əksinə, hansınızın əməli daha düzgün və daha doğru olması deməkdir».
Daha sonra buyurur:
وَإِنَّمَا الْإِصَابَةُ خَشْيَةُ اللَّهِ وَالنِّيَّةُ الصَّادِقَةُ وَالْحَسَنَةُ
«Əməlin düzgünlüyü Allah qorxusu, doğru və gözəl niyyətlədir».
Hədisin davamında buyurur:
الْإِبْقَاءُ عَلَى الْعَمَلِ حَتَّى يَخْلُصَ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ
«Əməli xalis olana qədər qoruyub saxlamaq, həmin əməli yerinə yetirməkdən daha çətindir».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, səh. 16, «Bab əl-İxlas», hədis 4.
Bu rəvayətdən üç mühüm nəticə çıxır:
Allah yanında əməlin dəyəri yalnız onun sayından asılı deyil.
Əməlin düzgün niyyətlə yerinə yetirilməsi mühümdür.
İxlası qorumaq, onu ilk anda əldə etməkdən daha çətin ola bilər.
Məsələn, bir insan uzun müddət namaz qıla bilər, Quran oxuya bilər və insanlara kömək edə bilər. Lakin zaman keçdikcə bu əməllərə görə təriflənmək, məşhurlaşmaq və üstün görünmək istəyi onun qəlbinə daxil ola bilər.
Deməli, ixlas yalnız əmələ başlamazdan əvvəl deyil, əməl əsnasında və sonrasında da qorunmalıdır.
.....
3. İmam Sadiq (ə): Riyakarlıq şirkdir
İmam Sadiq (ə) buyurur:
كُلُّ رِيَاءٍ شِرْكٌ، إِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِلنَّاسِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى النَّاسِ، وَمَنْ عَمِلَ لِلَّهِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى اللَّهِ
«Hər bir riya şirkdir. İnsanlar üçün əməl edən şəxsin mükafatı insanlara aiddir. Allah üçün əməl edənin mükafatı isə Allaha aiddir».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, Bab ər-Riya, hədis 3.
Bu hədisdə riya ilə ixlas arasındakı fərq çox aydın ifadə edilir.
İnsan ibadətini insanların razılığını qazanmaq üçün edirsə, ibadətinin istiqamətini Allahdan insanlara çevirmiş olur.
Burada «şirk» ifadəsi hər bir riyanın etiqadi baxımdan böyük şirk olması demək deyil. Hədisdə söhbət ibadətə insanların razılığını Allahın razılığına ortaq etməkdən, yəni əməli riya ilə qarışdırmaqdan gedir.
........
4. İmam Sadiq (ə): Gizli xeyir əməl insanın ixlasını göstərir
İmam Sadiq (ə) Kəhf surəsinin 110-cu ayəsini izah edərkən buyurur:
الرَّجُلُ يَعْمَلُ شَيْئاً مِنَ الثَّوَابِ لَا يَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ، إِنَّمَا يَطْلُبُ تَزْكِيَةَ النَّاسِ
«İnsan savab gətirən bir əməl yerinə yetirir, lakin bununla Allahın razılığını deyil, insanların onu tərifləməsini istəyir».
İmam (ə) bu cür insanı Allahın ibadətində başqasını Ona şərik edən şəxs kimi təqdim edir.
Hədisin davamında belə buyurur:
«Heç bir bəndə gizlində xeyir əməl etməz ki, zaman keçdikdən sonra Allah həmin xeyri aşkara çıxarmasın».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, Bab ər-Riya, hədis 4.
Bu rəvayətin mənəvi mesajı budur: İnsan hər zaman etdiyi xeyirxah əməlləri nümayiş etdirməyə ehtiyac duymamalıdır. Bəzi əməllərin yalnız Allahla insan arasında qalması ixlasın qorunmasına kömək edir.
......
5. Əmirəl-möminin Əli (ə): İxlas nicatın səbəbidir
İmam Əli (ə) buyurur:
وَبِالْإِخْلَاصِ يَكُونُ الْخَلَاصُ
«Nicat ixlas vasitəsilə əldə edilir».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, səh. 13, Bab əl-İxlas; həmçinin Vəsailuş-şiə, cild 1, Bab 8, hədis 124.
Bu qısa hədis ixlasın insanın axirət səadətindəki rolunu göstərir.
İnsan zahiri baxımdan çoxlu ibadət edə bilər, lakin onun mənəvi inkişafında əsas məsələ Allahla münasibətinin səmimiyyətidir.
.......
6. İmam Əli (ə): İxlası qorumaq ibadətin özündən çətindir
İmam Əli (ə) haqqında nəql edilən bir rəvayətdə belə buyurulur:
تَصْفِيَةُ الْعَمَلِ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ، وَتَخْلِيصُ النِّيَّةِ عَنِ الْفَسَادِ أَشَدُّ عَلَى الْعَامِلِينَ مِنْ طُولِ الْجِهَادِ
«Əməli saflaşdırmaq əməlin özündən çətindir. Niyyəti fəsaddan təmizləmək isə əməl edənlər üçün uzunmüddətli cihaddan daha çətindir».
Mənbə: Biharul-ənvar, cild 77, səh. 288, hədis 1.
Bu rəvayət ixlasın birdəfəlik qazanılan bir xüsusiyyət olmadığını göstərir. İnsan öz niyyətini daim yoxlamalı, qəlbinə daxil olan riya və özünü göstərmək istəyindən qorunmalıdır.
.....
4. İxlasın ibadətdə əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
Yuxarıdakı Quran ayələri və Əhli-beyt (ə) rəvayətləri əsasında ixlasın ibadətdə bir neçə əsas əhəmiyyətini müəyyənləşdirmək mümkündür.
1. İxlas ibadətin ruhudur
Namazın zahiri hərəkətləri, orucun zahiri forması və digər ibadətlərin fiziki tərəfi vardır. Lakin onların mənəvi mahiyyəti niyyətlə əlaqəlidir.
Məsələn, iki insan eyni vaxtda namaz qılır:
Birinci insan Allahın əmrini yerinə yetirmək və Ona yaxınlaşmaq üçün namaz qılır.
İkinci insan insanların onu dindar hesab etməsi üçün namaz qılır.
Zahirdə hər iki insan eyni ibadəti yerinə yetirsə də, niyyətləri fərqlidir.
Ona görə də ibadətin mənəvi dəyəri yalnız zahiri görünüşlə ölçülə bilməz.
......
2. İxlas əməlin Allah dərgahında qəbuluna bağlıdır
Quranın Zumər surəsinin 2–3-cü ayələrində Allah üçün xalis dinin əhəmiyyəti vurğulanır.
İmam Sadiqin (ə) əl-Kafidəki rəvayəti də göstərir ki, insanların tərifini qazanmaq üçün edilən əməl ixlasdan uzaqdır.
Burada bir elmi dəqiqliyi qeyd etmək lazımdır: Hər bir ibadətin fiqhi baxımdan düzgün olması ilə Allah dərgahında mənəvi qəbul olunması eyni məsələ deyil. Məsələn, namazın fiqhi şərtlərinin yerinə yetirilməsi bir məsələ, onun ixlasla və Allah dərgahında qəbul olunacaq şəkildə yerinə yetirilməsi başqa məsələdir.
.......
3. İxlas insanı riyadan qoruyur
Riya insanın daxilindəki mənəvi xəstəliklərdən biridir.
Bəzən insan:
Namazını başqaları görəndə daha uzun qılır.
Sədəqə verərkən insanların xəbər tutmasını istəyir.
Dini biliklərini özünü üstün göstərmək üçün istifadə edir.
İbadətlərini insanların tərifini qazanmaq məqsədilə nümayiş etdirir.
Belə hallarda insan öz niyyətini yoxlamalıdır.
Lakin bir məsələni də unutmaq olmaz: İnsanların yanında ibadət etmək avtomatik olaraq riya demək deyil. Məsələn, camaat namazında iştirak etmək və ya dini bir xeyriyyə fəaliyyətini başqalarının da həvəslənməsi üçün paylaşmaq ixlasla ziddiyyət təşkil etmir. Əsas məsələ insanın daxilindəki məqsəddir.
.....
4. İxlas az əməli də dəyərli edir
Əl-Kafi, cild 8, səhifə 46-da Allahın Musa peyğəmbərlə (ə) münacatı haqqında belə bir rəvayət nəql olunur:
يَا مُوسَى، مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهِي فَكَثِيرٌ قَلِيلُهُ، وَمَا أُرِيدَ بِهِ غَيْرِي فَقَلِيلٌ كَثِيرُهُ
«Ey Musa! Mənim razılığım üçün edilən əməlin azı belə çoxdur. Məndən başqası üçün edilən əməlin çoxu isə azdır».
Mənbə: əl-Kafi, cild 8, səh. 46, hədis 8.
Bu rəvayət göstərir ki, əməlin dəyərini müəyyənləşdirən amillərdən biri onun arxasındakı niyyətdir.
Bu, çoxlu ibadət etməyin əhəmiyyətsiz olması demək deyil. Əksinə, çoxlu ibadət həm də ixlasla birləşdikdə daha kamil mənəvi nəticə verir.
..........
5. İxlasın müxtəlif mərtəbələri
Əxlaqi və irfani baxımdan ixlası aşağıdakı mərhələlər şəklində izah etmək olar. Bunlar hədislərdə vahid və rəsmi təsnifat kimi deyil, mövzunun anlaşılmasını asanlaşdıran mənəvi bölgü kimi təqdim olunur.
Mərhələ
İzahı
Birinci mərhələ
İbadəti Allahın əmrinə itaət və Onun razılığı üçün etmək
İkinci mərhələ
İbadətdə insanların tərifini və dünyəvi mənfəəti əsas məqsəd etməmək
Üçüncü mərhələ
Allahdan savayı heç bir varlığı ibadətin müstəqil məqsədinə çevirməmək
Dördüncü mərhələ
Qəlbin Allahdan qeyrisinə həddindən artıq bağlılığını aradan qaldırmaq
Beşinci mərhələ
İnsanın bütün həyatını Allahın razılığı istiqamətində qurması
Burada bir mühüm teoloji incəliyi də qeyd etmək lazımdır.
İnsan Cənnətə daxil olmaq, Cəhənnəmdən qorunmaq və Allahın rəhmətinə nail olmaq arzusu ilə ibadət edirsə, bu, öz-özlüyündə riyakarlıq deyil. Bunlar Quranın da təşviq etdiyi məqsədlərdir.
Ən yüksək ixlas mərtəbəsində isə insan Allahı Onun ilahi məqamına və ibadətə layiq olduğuna görə sevir və Ona bəndəlik edir.
......
6. İxlası necə əldə etmək və qorumaq olar?
Əhli-beyt (ə) məktəbinin təlimlərinə əsasən, ixlasın güclənməsi üçün aşağıdakı əməllər faydalıdır:
Niyyəti yoxlamaq: Hər bir ibadətə başlamazdan əvvəl özündən soruşmaq: Mən bu işi nə üçün görürəm?
Gizli ibadətə diqqət etmək: Başqalarının bilmədiyi xeyir əməllər etmək.
Tərifə bağlı olmamaq: İnsanların tərifi və ya tənqidi ibadətin məqsədini dəyişdirməməlidir.
Əməldən sonra özünü bəyənməmək: İnsan etdiyi ibadəti özünün şəxsi üstünlüyü kimi görməməlidir.
Allahı çox zikr etmək: Allahı daim xatırlamaq qəlbin dünyəvi bağlılıqlardan təmizlənməsinə kömək edir.
Davamlı mühasibə aparmaq: İnsanın gün ərzində etdiyi əməllərin niyyətini təhlil etməsi ixlasın qorunmasına yardım edir.
Əmirəl-möminin Əli (ə) haqqında nəql edilən bir hikmətdə belə buyurulur:
«سَبَبُ الْإِخْلَاصِ الْيَقِينُ»
«İxlasın səbəbi yəqindir».
Mənbə: Ğurərul-hikəm, hədis 5538.
Yəni insanın Allaha, Onun qüdrətinə, elminə və axirətə olan yəqini gücləndikcə, insanların razılığına olan ehtiyacı azalır.
.....
7. Əsas mənbələr və əlavə mütaliə
Mövzunu daha dərindən araşdırmaq istəyənlər üçün aşağıdakı mənbələri tövsiyə edirəm:
1. əl-Kafi – Şeyx Kuleyni
Cild 2, səh. 13–16, «Bab əl-İxlas»; həmçinin Bab ər-Riya.
İxlas babının ərəb dilində mətni
....
2. Vəsailuş-şiə – Şeyx Hürr Amili
Cild 1, Bab 8: İbadət və niyyətdə ixlasın vacibliyi.
Vəsailuş-şiə – Bab 8
...
3. Biharul-ənvar – Əllamə Məclisi
Cild 77, səh. 288 – əməli saflaşdırmaq və niyyəti qorumaq haqqında rəvayət.
İxlas haqqında rəvayətlər
4. Təfsir əl-Mizan – Əllamə Təbatəbai
Zumər surəsinin 2–3-cü ayələrinin təfsiri; xalis din və ibadətin mahiyyəti.
Əl-Mizan – Zumər surəsinin təfsiri
....
5. Ğurərul-hikəm
İxlas, yəqin, niyyət və əməlin saflaşdırılması ilə bağlı hikmətlər.
İxlas mövzusunda hədislər
Hədislərin mənbədə mövcud olması onların hamısının eyni sənəd etibarlılığına malik olması demək deyil. Burada rəvayətlərin mətn və mənbə göstəricilərini təqdim etmişəm; ayrıca sənəd və rical araşdırması aparılmadan hamısına səhih hökmü vermək düzgün olmaz.
...
8. Ümumi nəticə
Quran və Əhli-beyt (ə) hədislərinin işığında ixlas haqqında aşağıdakı nəticələrə gəlmək olar:
İxlas tövhid və bəndəliyin əsaslarından biridir.
İbadətin yalnız zahiri forması deyil, onun hansı niyyətlə yerinə yetirilməsi də mühümdür.
Riya ibadətin mənəvi mahiyyətinə ziddir.
Əməlin çoxluğu onun Allah yanında dəyərinin yeganə meyarı deyil.
İxlası əldə etmək qədər onu qorumaq da çətindir.
İxlas insanın Allahla münasibətini möhkəmləndirir və onu insanların tərifindən asılı olmaqdan uzaqlaşdırır.
Mövzunun ən mühüm nəticəsini İmam Sadiqin (ə) bu kəlamında görürük:
«الْعَمَلُ الْخَالِصُ الَّذِي لَا تُرِيدُ أَنْ يَحْمَدَكَ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ».
Xalis əməl odur ki, insan həmin əmələ görə Allahdan başqasının tərifini əsas məqsəd olaraq istəməsin.
Mənəvi baxımdan ixlasın mahiyyəti budur: İnsan yalnız namazını, orucunu və duasını deyil, bütün həyatını Allahın razılığına yönəltməyə çalışmalıdır.
Əlavə elmi araşdırma üçün bir mühüm sual: İxlasın ən yüksək mərtəbəsi insanın Cənnət və Cəhənnəm qorxusu və ümidi olmadan, yalnız Allahın Özünə görə ibadət etməsidirmi?
Bu məsələ İmam Əlinin (ə) «Nəhcül-bəlağə»dəki məşhur ibadət bölgüsü ilə əlaqəlidir. İstəsəniz, bu mövzunu ayrıca olaraq İmam Əlinin (ə), İmam Səccadın (ə) və İmam Sadiqin (ə) hədisləri əsasında, sənəd və mənbə göstəriciləri ilə daha dərindən araşdıra bilərik.\sualcavab.ge