Qəlbin paklığı nə deməkdir? Quran və hədisləri aynasında izahı
Qəlbin paklığı (səfayi-qəlb) İslam əxlaqında insanın daxilinin Allahın razı olmadığı xüsusiyyətlərdən təmizlənməsi, iman, ixlas, mərhəmət, təvazökarlıq, ədalət və gözəl niyyətlərlə bəzənməsidir.
Qəlbin paklığı yalnız pislik etməmək deyil. Həm də insanın daxilində heç kimə qarşı kin, həsəd, təkəbbür, riya, düşmənçilik və pis niyyət saxlamamağa çalışmasıdır.
.....
İslam baxımından insanın həqiqi dəyəri yalnız zahiri görünüşü və əməllərinin sayı ilə deyil, onun qəlbinin vəziyyəti və niyyətinin səmimiliyi ilə də əlaqəlidir.
1. Quranda qəlbin paklığı
1.1. Qiyamət günü yalnız pak qəlb fayda verəcək
Quranda İbrahim peyğəmbərin (ə) duası və axirət həqiqəti belə ifadə olunur:
«يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ»
«O gün nə mal-dövlət, nə də övlad fayda verəcək. Yalnız Allaha sağlam və pak qəlblə gələnlərdən başqa».
(Şüəra surəsi, 88–89-cu ayələr)
Burada işlənən Qəlbi-səlim ifadəsi çox mühümdür.
.....
Şiə təfsir ənənəsində bu ifadə:
Şirkdən və Allaha qarşı şübhədən uzaq qəlb;
Günah və mənəvi xəstəliklərdən təmizlənən qəlb;
Allahdan başqasına ilahi məqam verməyən qəlb;
İman və ixlasla yaşayan qəlb kimi izah edilir.
Deməli, qəlbin paklığı insanın daxilən Allah qarşısında səmimi olmasıdır.
.....
1.2. Allah qəlblərin daxilini bilir
Qurani-Kərimdə buyurulur:
«يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ»
«Allah gözlərin xain baxışını və sinələrin gizlətdiklərini bilir».
(Mömin surəsi, 19-cu ayə)
Bu ayə göstərir ki, insan başqalarından niyyətini gizlədə bilər, amma Allahdan gizlədə bilməz.
Bəzən insan zahirdə yaxşı görünür, lakin daxilində başqasının uğursuzluğunu istəyir. Bəzən isə heç kim onun yaxşılığını görməsə də, qəlbində səmimi mərhəmət daşıyır.
Allah üçün əsas olan zahirlə yanaşı batindir.
......
1.3. Nəfsini təmizləyən nicat tapar
«قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا»
«Nəfsini paklaşdıran nicat tapdı. Onu günaha batıran isə ziyana uğradı».
(Şəms surəsi, 9–10-cu ayələr)
Bu ayələr qəlbin paklığının bir proses olduğunu göstərir. İnsan öz daxilindəki pis xüsusiyyətləri tanımalı, onlarla mübarizə aparmalı və mənəviyyatını tərbiyə etməlidir.
........
1.4. Pak qəlb kin və düşmənçilikdən uzaq olar
Quranda möminlərin duası belə təqdim edilir:
«وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا»
«Ey Rəbbimiz! Qəlblərimizdə iman gətirənlərə qarşı kin-küdurət qoyma».
(Həşr surəsi, 10-cu ayə)
Bu ayə qəlbin paklığının çox mühüm bir ölçüsünü göstərir: insan başqa bir möminə qarşı kin və düşmənçilik bəsləməməyə çalışmalıdır.
Bu, insanın haqsızlığa razı olması demək deyil. İnsan zülmə qarşı çıxa, öz haqqını müdafiə edə bilər, lakin qəlbində intiqam, nifrət və pislik arzusu yetişdirməməlidir.
......
2. Hədis mənbələrində qəlbin paklığı
2.1. İmam Əli (ə): Qəlbin paklığı başqaları üçün də yaxşılıq istəməkdir
İmam Əlidən (ə) belə nəql olunur:
«لَا يَسْلَمُ لَكَ قَلْبُكَ حَتَّى تُحِبَّ لِلْمُؤْمِنِينَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ»
«Möminlər üçün özünə istədiyini istəməyincə qəlbin sağlam olmaz».
Mənbə: Biharul-ənvar, cild 78, səhifə 8, hədis 64.
a source for Shia Community
Bu hədisin mənası çox dərindir.
Məsələn:
Özünə uğur arzulayırsansa, başqasının uğuruna da sevin.
Özünə hörmət edilməsini istəyirsənsə, başqalarına da hörmət et.
Özünə mərhəmət göstərilməsini istəyirsənsə, başqalarına da mərhəmətli ol.
Özünə pislik edilməsini istəmirsənsə, başqasına da pislik arzulama.
Deməli, pak qəlbin əlamətlərindən biri insanın başqasının xoşbəxtliyindən narahat olmamasıdır.
.........
2.2. İmam Əli (ə): Günahlar qəlbin xəstəliyidir
İmam Əlidən (ə) nəql olunur:
«لَا وَجَعَ أَوْجَعُ لِلْقُلُوبِ مِنَ الذُّنُوبِ»
«Qəlblər üçün günahlardan daha ağrılı xəstəlik yoxdur».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, səhifə 257, hədis 28.
.....
Burada diqqət edilməli məsələ budur ki, günah yalnız insanın zahiri əməlində iz buraxmır, onun daxilinə də təsir edir.
Məsələn:
Davamlı yalan danışmaq insanın vicdanını zəiflədir.
Həsəd başqasının nemətinə sevinməyə mane olur.
Təkəbbür insanın öz səhvini qəbul etməsinə mane olur.
Riya insanı Allah üçün deyil, insanların tərifi üçün işləməyə yönəldir.
Kin insanın daxilində rahatlığı pozur.
Bunlar qəlbin mənəvi xəstəlikləridir.
.......
2.3. İmam Əli (ə): Təqva qəlbin dərmanıdır
*Nəhcül-bəlağə*də İmam Əli (ə) buyurur:
«فَإِنَّ تَقْوَى اللَّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِكُمْ»
«Həqiqətən, Allahdan qorxub çəkinmək (təqva) qəlblərinizin xəstəliyinin dərmanıdır».
Mənbə: Nəhcül-bəlağə, 198-ci xütbə.
Burada təqva yalnız günahdan qorxmaq deyil. Allahın hər zaman insanın daxilindən xəbərdar olduğunu dərk edərək yaşamaqdır.
İnsan tək olanda da başqasının haqqına girmirsə, heç kim görmədiyi halda da xeyirxahlıq edirsə, bu, təqvanın qəlbdə möhkəmlənməsinin əlamətidir.
.....
2.4. İmam Baqir (ə): Qəlbi Allahı zikr etməklə yumşaltmaq
İmam Baqirdən (ə) belə nəql olunur:
«تَعَرَّضْ لِرِقَّةِ الْقَلْبِ بِكَثْرَةِ الذِّكْرِ فِي الْخَلَوَاتِ»
«Xəlvətdə Allahı çox zikr etməklə qəlbin yumşalmasına çalış».
Mənbə: Tuhəful-uqul, səhifə 285.
Bu hədis bizə mühüm bir həqiqəti öyrədir: qəlbin paklığı yalnız pisliklərdən uzaqlaşmaqla deyil, Allahı xatırlamaqla da əldə edilir.
İnsan dua etdikcə, Quran oxuduqca, tövbə etdikcə və özünü hesaba çəkdikcə qəlbi yumşalır.
......
2.5. İmam Həsən (ə): Şübhələrdən təmizlənmiş qəlb
İmam Həsəndən (ə) belə nəql edilir:
«أَسْلَمُ الْقُلُوبِ مَا طَهُرَ مِنَ الشُّبُهَاتِ»
«Qəlblərin ən sağlamı şübhələrdən təmizlənmiş qəlbdir».
Mənbə: Bu kəlam şiə hədis toplularında nəql olunur.
Burada şübhələrdən təmizlənmək kor-koranə düşünmək deyil. İnsanın haqqı axtarması, batil fikirlərə, əsassız ittihamlara və yanlış təsəvvürlərə qapılmamasıdır.
......
3. Qəlbi pak olmayan insanın əlamətləri
Quran və Əhli-beyt (ə) təlimləri əsasında qəlbin xəstəliklərini belə ümumiləşdirmək olar:
Qəlbin xəstəliyi
Mənəvi nəticəsi
Həsəd
Başqasının nemətinə sevinə bilməmək
Kin
Başqasına qarşı daxilən düşmənçilik saxlamaq
Təkəbbür
Özünü başqalarından üstün görmək
Riya
Yaxşılığı insanların tərifi üçün etmək
Qeybət
Başqasının eybini yaymaq
Pis güman
Dəlil olmadan başqalarını günahlandırmaq
İxlassızlıq
Allahın razılığından çox insanların razılığını düşünmək
Tamah
Dünya nemətlərinə həddindən artıq bağlanmaq
Bu xüsusiyyətlərdən qorunmaq qəlbin tərbiyəsinin bir hissəsidir.
.......
4. Qəlbi necə paklaşdırmaq olar?
Əhli-beyt (ə) məktəbinə əsasən, qəlbin paklaşdırılması üçün aşağıdakı əməllər mühüm əhəmiyyət daşıyır:
Tövbə: Keçmiş günahlara görə peşman olmaq və onları təkrarlamamağa çalışmaq.
İxlas: Əməlləri insanların tərifi üçün deyil, Allahın razılığı üçün etmək.
Həsəddən uzaqlaşmaq: Başqalarının nemətlərinə sevinməyi öyrənmək.
Bağışlamaq: İmkan daxilində insanlara qarşı kin saxlamamaq.
Təvazökarlıq: Özünü başqalarından üstün hesab etməmək.
Zikr və Quran: Allahı tez-tez xatırlamaq və Quran üzərində düşünmək.
Özünü hesaba çəkmək: Hər gün öz niyyətlərini və davranışlarını yoxlamaq.
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan bir hədisdə qəlbin pasının istiğfarla təmizlənməsi qeyd edilir.
Mənbə: Uddətud-dai, səhifə 249.
....
5. Çox mühüm bir məqam: Pak qəlbli insan heç vaxt günah etməyən insan deyil
Burada bir məsələni xüsusi vurğulamaq istəyirəm.
Qəlbin paklığı o demək deyil ki, insan heç vaxt əsəbiləşməsin, inciməsin, kədərlənməsin və ya kimdənsə narazı qalmasın.
İnsan təbii olaraq bu hissləri yaşaya bilər.
Əsas məsələ həmin hisslərin insanın daxilində kinə, həsədə, zülmə və düşmənçiliyə çevrilməsinə imkan verməməsidir.
Məsələn, bir insan sizə haqsızlıq edibsə:
Onun haqsızlığını qəbul etməməyiniz normaldır.
Öz haqqınızı tələb etməyiniz normaldır.
Onunla aranıza məsafə qoymağınız da mümkündür.
Lakin onun bədbəxtliyini arzulamaq və daxilinizdə daimi nifrət bəsləmək qəlbin paklığına ziddir.
Pak qəlb zəif qəlb deyil. Pak qəlb həm haqqı tanıyan, həm də daxilini kin və həsəddən qoruyan qəlbdir.
.......
6. Nəticə: Qəlbi-səlim necə bir qəlbdir?
Quranın və Əhli-beyt (ə) təlimlərinin əsasında qəlbi-səlimin beş əsas xüsusiyyətini qeyd etmək olar:
Allaha qarşı ixlaslı və səmimi olmaq.
İnsanlara qarşı kin və həsəd bəsləməməyə çalışmaq.
Haqsızlıq etməmək və başqasının haqqını qorumaq.
Təvazökar, mərhəmətli və bağışlayan olmaq.
Öz səhvlərini görmək, tövbə etmək və mənəvi cəhətdən inkişaf etmək.
Bu mənada qəlbin paklığı insanın Allahla münasibətində səmimi, insanlarla münasibətində ədalətli, öz nəfsi ilə münasibətində isə dürüst olmasıdır.
Ən mühüm nəticə budur:
İnsan elə bir mənəvi səviyyəyə çatmalıdır ki, başqasının yaxşılığı onu narahat etməsin, başqasının pisliyi onu pisliyə sövq etməsin və heç kimin görmədiyi yerdə də Allahın razılığına uyğun yaşamağa çalışsın.
....
Əsas mənbələr və əlavə mütaliə
Quran – Şüəra, 88–89; Şəms, 9–10; Həşr, 10; Mömin, 19.
əl-Kafi – Məhəmməd ibn Yaqub Küleyni, cild 2.
Nəhcül-bəlağə – İmam Əlinin (ə) xütbələri və kəlamları.
Biharul-ənvar – Əllamə Məclisi, cild 78.
Tuhəful-uqul – Əhli-beytdən (ə) nəql olunan əxlaqi və hikmətli kəlamlar.
Qeyd: Hədislərin burada verilən tərcümələri məna tərcümələridir. Göstərilən mənbələrdə hədislərin mövcudluğu onların hamısının sənəd baxımından eyni dərəcədə səhih olması demək deyil; ayrıca rical və sənəd araşdırması tələb olunur.\sualcavab.ge