Həzrət Zəhra ə.s nə üçün qısa ömür sürdü ? şiə və əhli sünnə mənbələrində araşdırılması

Həzrət Fatimeyi-Zəhra (s.ə.) haqqında bu sual İslam tarixinin ən mühüm və eyni zamanda mübahisəli məsələlərindən biridir.
Məsələyə düzgün yanaşmaq üçün iki sualı bir-birindən ayırmaq lazımdır:
....
Həzrət Zəhra (s.ə.) nə üçün Peyğəmbərin (s) vəfatından cəmi bir neçə ay sonra dünyasını dəyişdi?
Onun vəfatı təbii xəstəlik və qəm-qüssə nəticəsində baş verdi, yoxsa Peyğəmbərdən (s) sonra baş verən hadisələrdə aldığı xəsarətlər nəticəsində şəhid oldu?
Əvvəlcədən mühüm bir məqamı qeyd edim: Şiə məzhəbində məşhur və qəbul edilmiş mövqe onun şəhid olmasıdır. Əhli-sünnənin məşhur yanaşmasında isə onun ölümü adətən təbii vəfat kimi təqdim edilir. Bununla belə, sünni tarix və hədis kitablarında da onun ölümündən əvvəl baş verən siyasi gərginlik, evinə hücum təhdidi və Əbu Bəkrlə Fədək məsələsindəki ixtilaf barədə məlumatlar mövcuddur.
....
Gəlin mənbələri ayrı-ayrılıqda araşdıraq.
1. Həzrət Zəhranın (s.ə.) nə qədər yaşaması barədə məlumatlar
Əhli-sünnənin ən mötəbər hədis kitablarından olan Səhih Buxaridə Aişədən belə nəql olunur:
Həzrət Fatimə (s.ə.) Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra altı ay yaşadı.
Mənbə: Səhih əl-Buxari, hədis 4240–4241 (nəşrdən asılı olaraq nömrələnmə fərqlənə bilər).
Səhih Buxari – 3711, 3712 və Fatimənin (s.ə.) fəziləti

Səhih Buxari – 3093
İbn Əbdül-Bərrin əl-İstiab əsərində də müxtəlif rəvayətlər qeyd olunur:
Peyğəmbərdən (s) altı ay sonra.
Üç ay sonra.
Təxminən yüz gün sonra.
Bəzi rəvayətlərdə səksən gün sonra.
Bu fərqlər onun vəfat tarixinin dəqiq müəyyənləşdirilməsində ixtilaf olduğunu göstərir.
....
Deməli, mühüm tarixi fakt budur: Həzrət Zəhra (s.ə.) atasının vəfatından çox qısa müddət sonra dünyasını dəyişmişdir.
2. Əhli-sünnə mənbələrində Həzrət Zəhranın (s.ə.) vəfatına aparan hadisələr
Burada xüsusilə diqqətəlayiq bir neçə mənbə var.
A. Səhih Buxari – Fədək məsələsi və Həzrət Zəhranın narazılığı
Səhih Buxarinin 4240–4241-ci hədislərində Aişədən nəql edilir:
Həzrət Fatimə (s.ə.) Peyğəmbərin (s) mirasından öz payını tələb etdi.
Əbu Bəkr Peyğəmbərin (s) «Biz peyğəmbərlər miras qoymuruq, qoyduğumuz sədəqədir» buyurduğunu əsas gətirərək onun tələbini qəbul etmədi.
Həzrət Fatimə (s.ə.) buna görə qəzəbləndi.
Əbu Bəkrlə danışmadı və bu vəziyyət vəfatına qədər davam etdi.
Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra altı ay yaşadı.
Bu, sünni mənbəsində açıq şəkildə qeyd olunan mühüm məlumatdır.
....
Burada bir incəliyə diqqət yetirək: Bu hədis onun ölümünün birbaşa fiziki səbəbini açıqlamır. Ancaq Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra ciddi narazılıq və mənəvi sarsıntı yaşadığını göstərir.
B. İbn Əbu Şeybə – Həzrət Zəhranın evinin yandırılması ilə hədələnməsi
Əhli-sünnənin erkən hədis alimlərindən olan İbn Əbu Şeybə (vəfatı 235 hicri) əl-Musənnəf əsərində belə bir rəvayət nəql edir.
Mənbə: əl-Musənnəf, cild 7, səhifə 432; bəzi nəşrlərdə cild 8, səhifə 572. Rəvayət nömrələnməsi də nəşrlərə görə fərqlənir.
Rəvayətin məzmunu belədir:
Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra Əli (ə) və Zübeyr Həzrət Fatimənin (s.ə.) evinə gəlib məsələləri müzakirə edirdilər.
Ömər bundan xəbər tutaraq Fatimənin (s.ə.) evinə gəldi və dedi:
«Ey Allah Rəsulunun qızı! Atan bizə hamıdan əziz idi. Atandan sonra sən bizə hamıdan əzizsən. Allaha and olsun, bu sevgi məni bu evdə toplaşanların üzərinə evi yandırmağı əmr etməkdən çəkindirməz».
Ömər getdikdən sonra Fatimə (s.ə.) Əli (ə) və Zübeyrə bu barədə məlumat verdi.
Bu rəvayət mühüm tarixi məlumatdır. Lakin elmi dəqiqlik naminə qeyd edilməlidir ki, rəvayətin sənədində Aslamın hadisəni şəxsən müşahidə etməsi göstərilmir. Buna görə bəzi sünni hədis tədqiqatçıları onu mürsəl, yəni sənədi qırıq hesab edirlər. Digər tədqiqatçılar isə ravilərin etibarlılığına diqqət çəkirlər.
Mənbələr:
Musənnəf İbn Əbu Şeybə – rəvayət 39827
Rəvayətin ərəb dilində mətni
Sünni alimlərin rəvayətin sənədi barədə etirazı
Burada mühüm fərq var: Evin yandırılması ilə hədələnməsi barədə rəvayət, evə faktiki hücum edilməsi və Həzrət Zəhranın (s.ə.) fiziki xəsarət alması ilə bağlı bütün təfərrüatları öz-özlüyündə sübut etmir.
....
C. Bəlazuri – Ənsab əl-Əşraf
Əhməd ibn Yəhya əl-Bəlazuri (vəfatı 279 hicri) Ənsab əl-Əşraf əsərində Ömərin əlində məşəl ilə Həzrət Zəhranın evinə gəlməsi barədə məlumat nəql edir.
Rəvayətin məzmununda Fatimənin (s.ə.) Ömərə:
«Mənim qapımı yandırmaq istəyirsənmi?» – deyə müraciət etdiyi bildirilir.
Ömərin cavabında isə belə bir məzmun verilir: «Bəli, bu, atanının gətirdiyi dini daha da gücləndirər».
Mənbə: əl-Bəlazuri, Ənsab əl-Əşraf, cild 1, səhifə 586 (nəşrdən asılı olaraq səhifə dəyişə bilər).
Bəlazuri və ev hadisəsi haqqında mənbə araşdırması .
.........
D. Təbəri – Tarix ər-Rusul vəl-Müluk
Məhəmməd ibn Cərir ət-Təbərinin tarix kitabında da Əli (ə), Zübeyr və bəzi şəxslərin Fatimənin evində olması, Ömərin isə onları beyətə çağıraraq evi yandırmaqla hədələməsi barədə rəvayət var.
Mənbə: ət-Təbəri, Tarix ər-Rusul vəl-Müluk, hicri 11-ci ilin hadisələri.
Bu məlumatların əhəmiyyəti ondadır ki, xilafət məsələsi ətrafında Həzrət Zəhranın (s.ə.) evində baş verən siyasi gərginlik təkcə şiə kitablarında deyil, sünni tarixçilərinin əsərlərində də öz əksini tapmışdır.
Lakin bu mənbələrdəki hadisələrin sənədləri və təfərrüatları ayrıca qiymətləndirilməlidir. İslamicmobility.com
....

3. Şiə mənbələrində Həzrət Zəhranın (s.ə.) şəhid olması
Şiə mənbələrində məsələ daha geniş izah edilir.
Şiə etiqadına görə, Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra Əhli-beytin haqqı tapdalanmış, Əli ibn Əbu Talibin (ə) xilafət məsələsindəki mövqeyinə qarşı təzyiqlər göstərilmiş və Həzrət Fatiməyə (s.ə.) qarşı fiziki zorakılıq edilmişdir.
Şiə rəvayətlərində hadisələrin nəticəsi belə təsvir olunur:
Həzrət Zəhranın (s.ə.) evinə hücum edilir.
Qapı hadisəsi zamanı o, xəsarət alır.
Bətndəki övladı Möhsin (ə) siqt olur.
Həzrət Zəhra (s.ə.) xəstələnir.
Aldığı xəsarətlər və xəstəliyi nəticəsində şəhid olur.
....
A. Şeyx Müfid – əl-İrşad
Şiə aləminin böyük alimlərindən olan Şeyx Müfid (336–413 hicri) əl-İrşad əsərində Həzrət Fatimənin (s.ə.) vəfatı, onun Peyğəmbərdən (s) sonra yaşadığı müddət və Möhsinin (ə) siqt olması haqqında məlumatlar verir.
Bu əsər şiə tarix və hədis ənənəsində əsas mənbələrdəndir.
....
B. Şeyx Kuleyni – əl-Kafi
Şeyx Kuleyninin əl-Kafi əsərində Həzrət Fatimənin (s.ə.) ömrü və vəfatı ilə əlaqədar rəvayətlər mövcuddur.
Şiə rəvayətlərində onun Peyğəmbərdən (s) sonra 75 və ya 95 gün yaşaması qeyd edilir. Bu iki tarix arasında ixtilaf mövcuddur.
C. Həzrət Zəhranın (s.ə.) xəsarət alması və Möhsinin (ə) siqt olması
Bu mövzu şiə mənbələrində şəhadətin əsas səbəblərindən biri kimi təqdim edilir.
Biharul-Ənvar, Dəlailul-İmamə və digər şiə əsərlərində evə hücum, qapı hadisəsi, qabırğanın sınması və Möhsinin (ə) siqt olması barədə rəvayətlər yer alır.
Ətraflı mənbə: Tragedy of al-Zahra – şiə mənbələrində rəvayətlərin araşdırılması
.....
Möhsinin (ə) siqt olması haqqında rəvayətlər
Burada bir elmi qeydi də əlavə edim: Şiə mənbələrinin hamısı hadisənin hər bir təfərrüatını eyni formada nəql etmir. Xüsusilə xəsarətin konkret mexanizmi və bəzi rəvayətlərin sənədi barədə fərqlər var.
....
4. Əhli-sünnə kitablarında Möhsin adlı övladın mövcudluğu
Bu məsələdə də mühüm tarixi məlumat var.
Həzrət Fatimənin (s.ə.) Möhsin adlı övladının olması yalnız şiə mənbələrində qeyd edilmir. Bəzi sünni tarix və tərcümeyi-hal kitablarında da onun adı çəkilir.
Məsələn:
İbn Həcər Əsqəlani – əl-İsabə fi Təmyiz əs-Səhabə.
İbn Əbdül-Bərr – əl-İstiab.
Bəzi digər nəsəb və tarix kitabları.
Lakin burada fərq var: Möhsinin mövcudluğunu və erkən yaşda vəfatını qeyd etmək, onun hansı səbəbdən vəfat etdiyini sübut etmək demək deyil.
Şiə rəvayətləri onun anasının aldığı xəsarətlər nəticəsində siqt olduğunu bildirir. Sünni tarix mənbələrinin əksəriyyəti isə bu hadisənin səbəbini həmin şəkildə təsdiqləmir.
Bu fərqi qorumaq tarixi araşdırmanın vacib şərtidir.
....
5. Peyğəmbərin (s) Həzrət Zəhra (s.ə.) haqqında buyurduğu hədis
Bu mövzuda hər iki məzhəbin qəbul etdiyi çox mühüm hədis mövcuddur.
Peyğəmbər (s) buyurub:
«Fatimə məndəndir. Onu incidən məni incitmişdir».
Ərəbcəsi:
«فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِي»
Mənbə:
Səhih Buxari, 3714.
Səhih Müslim, 2449.
Bu hədis Həzrət Zəhranın (s.ə.) məqamını göstərən ən mühüm səhih hədislərdəndir.
Buradan aydın olur ki, onun incidilməsi adi bir insanın incidilməsi kimi qiymətləndirilə bilməz.
.........
6. Bəs onun qısa ömür sürməsinin əsas səbəbi nə idi?
Mənbələri müqayisə etdikdə üç məsələni ayırmaq lazımdır:
Məsələ
Şiə mənbələri
Əhli-sünnə mənbələri
Peyğəmbərdən (s) sonra qısa müddət yaşaması
Qəbul edilir
Qəbul edilir
Fədək məsələsində narazılıq
Qeyd edilir
Səhih Buxaridə qeyd edilir
Evin yandırılması ilə hədələnməsi
Qeyd edilir
İbn Əbu Şeybə və tarix kitablarında qeyd edilir
Fiziki hücum və xəsarət
Şiə ənənəsində qəbul edilir
Mübahisəli və məşhur sünni mövqeyində təsdiqlənmir
Möhsinin siqt olması
Şəhadət rəvayətlərinin bir hissəsidir
Mövcudluğu qeyd edilsə də, səbəbi eyni şəkildə qəbul edilmir
....
Şəhid olması
Şiə məzhəbinin məşhur mövqeyi
Məşhur sünni mövqeyi təbii vəfatdır
....
7. Tarixi araşdırmanın yekunu
Məncə, bu məsələdə üç nəticəni xüsusilə vurğulamaq lazımdır:
Birinci: Həzrət Fatimənin (s.ə.) Peyğəmbərin (s) vəfatından cəmi altı ay sonra dünyasını dəyişməsi Səhih Buxaridə təsdiqlənən məlumatdır.
İkinci: Fədək məsələsində onun Əbu Bəkrlə narazılığı və vəfatına qədər onunla danışmaması da Səhih Buxaridə mövcuddur. Evin yandırılması ilə hədələnməsi barədə məlumat isə İbn Əbu Şeybənin əl-Musənnəf əsərində yer alır.
Üçüncü: Həzrət Zəhranın (s.ə.) fiziki hücum nəticəsində aldığı xəsarətlərdən şəhid olması şiə məzhəbinin qəbul etdiyi mövqedir. Lakin bu hadisənin bütün təfərrüatlarını əhli-sünnənin səhih hədis kitabları ilə təsdiqləmək mümkün deyil.
Bu səbəbdən «Həzrət Zəhra (s.ə.) nə üçün qısa ömür sürdü?» sualının şiə cavabı onun Peyğəmbərdən (s) sonra üzləşdiyi hadisələrdə aldığı xəsarətlər və onların nəticəsində şəhid olmasıdır. Sünni yanaşmasında isə atasının vəfatından sonrakı qəm-qüssəsi, xəstəliyi və Fədək məsələsi ilə bağlı narazılığı qeyd olunur, lakin fiziki hücumun onun ölümünə səbəb olması qəbul edilmir.
Əlavə oxumaq üçün əsas mənbələr
.....
Araşdırmanı daha dərindən aparmaq istəyirsinizsə, bu əsərlərə müraciət etməyinizi tövsiyə edirəm:
Səhih əl-Buxari – 3093, 3711–3714, 4240–4241.
Səhih Müslim – 2449.
İbn Əbu Şeybə – əl-Musənnəf, evin yandırılması ilə hədələnməsi rəvayəti.
Bəlazuri – Ənsab əl-Əşraf, cild 1.
Təbəri – Tarix ər-Rusul vəl-Müluk, hicri 11-ci ilin hadisələri.
Şeyx Müfid – əl-İrşad.
Şeyx Kuleyni – əl-Kafi.
Əllamə Məclisi – Biharul-Ənvar.\sualcavab.ge