Qiyamət günü insanlar arasında ilk tələb ediləcək haqlardan biri borc haqqıdırmı?

Bu məsələni Quran ayələri və Əhli-beyt (ə) məktəbinin hədisləri əsasında araşdırarkən iki məsələni bir-birindən ayırmaq lazımdır:
Borc haqqının Qiyamət günü tələb olunması: İnsan dünyada kimdənsə borc alıb qaytarmayıbsa, bu məsuliyyət axirətdə də onun üzərində qalırmı?
İlk tələb ediləcək haqqın borc olması: Qiyamət günü insanların bir-birindən tələb edəcəyi hüquqlar arasında borc haqqı birinci yerdədirmi?
Bu iki hökm eyni deyil. Şiə mənbələrində borcun və ümumiyyətlə insanların bir-birinin üzərində olan haqlarının ciddi şəkildə vurğulandığını görürük. Lakin «insanlardan ilk tələb ediləcək haqq mütləq borc haqqıdır» demək üçün ayrıca və mötəbər dəlil lazımdır.
......
1. Quran baxımından borc və insanların haqqı
Quranda borc məsələsinə xüsusi əhəmiyyət verilir.
A. Bəqərə surəsi, 282-ci ayə
Allah-taala buyurur:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ
«Ey iman gətirənlər! Müəyyən müddətə bir-birinizə borc verdiyiniz zaman onu yazın».
Bu ayə borcun yazılmasını, şahidlərin olmasını və borclunun öz öhdəliyini azaltmadan bildirməsini əmr edir.
Ayənin mühüm məqamı budur ki, Allah hətta kiçik və böyük borcların qeydə alınmasına diqqət çəkir. Bu, borcun adi bir məsələ olmadığını və insanların maliyyə hüquqlarının qorunmalı olduğunu göstərir.
......
B. Bəqərə surəsi, 280-ci ayə
Allah buyurur:
وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ
«Əgər borclu çətin vəziyyətdədirsə, imkanı yaxşılaşana qədər ona möhlət verin».
Ayənin davamında borcun bağışlanmasının daha xeyirli olduğu bildirilir.
Buradan iki mühüm nəticə çıxır:
Borclu şəxs imkanı olduğu halda borcunu qaytarmalıdır.
Həqiqətən maddi çətinlik çəkən şəxsə möhlət verilməlidir.
Deməli, İslam həm borc verənin haqqını qoruyur, həm də borclunun çətin vəziyyətdə olmasını nəzərə alır.
.....
C. Bəqərə surəsi, 281-ci ayə
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
«Allahın hüzuruna qaytarılacağınız gündən qorxun. Sonra hər kəsə qazandığının əvəzi tam veriləcək və onlara zülm olunmayacaq».
Bu ayə borc məsələsi ilə əlaqəli olan mühüm ümumi prinsipi açıqlayır: Qiyamət günü heç kəsə zülm edilməyəcək, hər kəs öz əməlinin nəticəsini görəcək.
Buna görə də insanın başqasının haqqını ödəməməsi axirətdə məsuliyyətsiz qalmayacaq. Quran.com
........
D. Nisa surəsi, 11–12-ci ayələr
Mirasın bölüşdürülməsindən danışılarkən borcun ödənilməsi vəsiyyətin icrasından əvvəl qeyd olunur:
مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ
«Edilən vəsiyyət yerinə yetirildikdən və ya borc ödənildikdən sonra...»
Bu ayələrdən borcun insanın ölümündən sonra belə aradan qalxmadığını, onun malı və mirası ilə bağlı hüquqi öhdəlik olaraq qaldığını görürük.
..........
2. Şiə hədislərində borcun axirət məsuliyyəti
Əhli-beyt (ə) hədislərində borcun ödənilməsinə çox ciddi yanaşılır.
Birinci hədis: Borc şəhidliklə belə aradan qalxmır
İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql olunan rəvayətdə buyurulur ki, insanın günahlarının kəffarəsi ola bilər, lakin borcun kəffarəsi onu ödəmək və ya borc sahibinin onu bağışlamasıdır.
Bu məzmun şiə mənbələrində, o cümlədən Məhasin əl-Əxlaq və borc mövzusunda nəql edilən rəvayətlərin toplandığı əsərlərdə qeyd olunur. Rəvayətin ingiliscə təqdimatı da burada verilib:
Hədisin əhəmiyyəti: İnsan Allah qarşısında etdiyi bəzi günahlara görə tövbə edə bilər, amma başqa bir insanın malını onun razılığı olmadan mənimsəyibsə, həmin insanın haqqı ayrıca həll olunmalıdır.
İkinci hədis: Borclunun haqqını tələb etmək və möhlət vermək
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunur:
مَنْ أَرَادَ أَنْ يُظِلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ فَلْيُنْظِرْ مُعْسِرًا أَوْ لِيَدَعْ لَهُ مِنْ حَقِّهِ
Məzmunu:
«Allahın Öz kölgəsindən başqa heç bir kölgənin olmadığı gündə Öz kölgəsi altında qərar verməsini istəyən şəxs, çətinlikdə olan borcluya möhlət versin və ya öz haqqının bir hissəsindən keçsin».
Bu rəvayət borc sahibinin də axirət məsuliyyətini göstərir. Yəni borc verən şəxs də borcluya qarşı insaflı davranmalıdır.
....
Üçüncü hədis: Borc götürüb qaytarmaq niyyətində olmayan şəxs
İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql olunur ki, üç qrup insan oğru hökmündədir. Onlardan biri də borc götürərkən onu qaytarmaq niyyəti olmayan şəxsdir.
Bu rəvayət İmamın əxlaqi təlimlərində nəql edilmişdir. Al-Islam.org
..........
Burada mühüm fərq var: İnsan borc götürərkən qaytarmaq niyyətində olub, sonradan həqiqətən imkansız vəziyyətə düşərsə, onu əvvəlcədən aldatmaq niyyəti ilə borc götürən şəxslə eyni hökmə qoymaq olmaz.
Dördüncü hədis: İmam Sadiqin (ə) borcların ödənilməsinə verdiyi əhəmiyyət
Müfəzzəl ibn Ömər İmam Sadiqdən (ə) soruşur:
«Əgər sizin şiələrinizdən biri borclu olduğu halda dünyadan köçsə, onun aqibəti necə olacaq?»
İmam Sadiq (ə) cavabında İmam Mehdi (ə.f) zühur etdikdən sonra görüləcək işlərdən birinin belə olacağını bildirir:
أَوَّلُ مَا يَبْدَأُ بِهِ الْمَهْدِيُّ أَنْ يُنَادِيَ فِي جَمِيعِ الْعَالَمِ
Rəvayətin davamında İmamın belə bir elan verdirəcəyi bildirilir: Əgər şiələrimizdən kimsə kiməsə borcludursa, bu barədə məlumat versin ki, borcları ödənilsin. Hətta sarımsaq və ya xardal dənəsi qədər kiçik borc belə diqqətdən kənarda qalmasın.
Bu rəvayət Biharul-Ənvar və onun əsasında hazırlanmış Haqq əl-Yəqin və Mikyal əl-Məkarim əsərlərində nəql edilmişdir. Al-Islam.org
.....

Diqqət edilməli mühüm məqam: Bu hədis Qiyamət günü haqqında deyil, İmam Mehdinin (ə.f) zühurundan sonrakı tədbirlər haqqındadır. Ona görə də onu «Qiyamət günü ilk tələb ediləcək haqq borcdur» fikrinin birbaşa sübutu kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Lakin borcun nə qədər ciddi haqq olduğunu çox aydın göstərir.
.....
3. Bəs Qiyamət günü insanlar arasında ilk hökm veriləcək məsələ hansıdır?
Bu sualın cavabı araşdırmamızın ən mühüm hissəsidir.
Məşhur bir hədisdə belə buyurulur:
أَوَّلُ مَا يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي الدِّمَاءِ
«Qiyamət günü insanlar arasında ilk hökm veriləcək məsələ qanlarla (qan tökülməsi, qətl və yaralama ilə) bağlı olacaq».
Bu rəvayət Abdullah ibn Məsuddan nəql olunub və Səhih Buxari (6864) və Səhih Müslimdə (1678) yer alıb.
Burada elmi bir fərqi qeyd etmək lazımdır: Bu, şiə mənbəyindən gətirilmiş rəvayət deyil. Buna görə onu şiə hədisi kimi təqdim etmək olmaz.
Həmçinin burada söhbət insanlar arasında hüquqi mübahisələrin həllindən gedir. Allah qarşısında ibadətlərin hesablanması isə başqa bir mövzudur.
Beləliklə, «ilk olaraq mütləq borc haqqı tələb ediləcək» fikri bu məşhur rəvayətin məzmunu ilə təsdiqlənmir.
....
4. Şiə hədisləri baxımından elmi nəticə
Mənbələrdən əldə etdiyimiz məlumatları belə ümumiləşdirmək olar:
Məsələ
Dəlilin nəticəsi
Borc Qiyamətdə məsuliyyət yaradırmı?
Bəli, insan haqqıdır.
Borc sahibinin razılığı vacibdirmi?
Bəli, borc ödənilməli və ya bağışlanmalıdır.
Borclu şəxs maddi çətinlikdədirsə, hökm nədir?
Ona möhlət verilməlidir.
Borc Qiyamətdə ilk tələb edilən haqqdırmı?
Bunu təsdiqləyən qəti şiə hədisi müəyyən edilmədi.
İnsanlar arasında ilk hökmün qan məsələsi olması barədə rəvayət varmı?
Bəli, bu məzmunda məşhur sünni rəvayəti mövcuddur.
Bir məsələni də vurğulamaq istəyirəm: Şiə mənbələrində Qiyamət günü insanların hüquqlarının bir-birindən alınması, zülm edənlərin məsuliyyətə cəlb olunması və haqq sahiblərinin haqlarının qaytarılması geniş şəkildə müzakirə edilir. Bu mövzuda Biharul-Ənvarın Məad və Qiyamət bölmələrinə də baxmaq faydalıdır. Al-Islam.org
........
5. Yekun cavab
Mənim araşdırmamın nəticəsi budur:
Borc haqqı Qiyamət günü insanın qarşısına çıxacaq ciddi hüquqlardan biridir. Lakin onun insanlar arasında mütləq ilk tələb ediləcək haqq olduğunu Quran və mötəbər şiə hədisləri əsasında qəti şəkildə söyləmək üçün kifayət qədər dəlil yoxdur.
Əhli-beyt (ə) məktəbinin təlimlərindən çıxan əsas nəticə budur ki:
Borc götürən şəxs onu qaytarmalıdır.
Borcu qaytarmaq niyyəti olmadan borc götürmək ağır günahdır.
İnsanın borcu ödəmədən vəfat etməsi məsuliyyətini avtomatik aradan qaldırmır.
Borc sahibi borclunun həqiqi imkansızlığını nəzərə almalıdır.
Başqasının haqqı yalnız tövbə etməklə avtomatik aradan qalxmır.
Mühüm elmi qeyd: Müfəzzəl ibn Ömərdən nəql olunan İmam Sadiq (ə) hədisi borcların əhəmiyyətini göstərən diqqətəlayiq rəvayətdir, lakin onun sənədinin ayrıca rical baxımından araşdırılması lazımdır. Onu qəti sənədli hədis kimi təqdim etmək doğru olmaz.
......
Əsas müraciət mənbələri
əl-Kafi – Şeyx Kuleyni.
Biharul-Ənvar – Əllamə Məclisi.
Haqq əl-Yəqin – Əllamə Məclisi.
Mikyal əl-Məkarim – Seyid Məhəmməd Təqi Musəvi İsfahani.
Quran: Bəqərə 2:280–282, Nisa 4:11–12.
İstəsəniz, növbəti mərhələdə bu mövzunu daha dərindən araşdıraraq «Qiyamət günü insanların bir-birindən haqlarını necə alacağı, savabların haqq sahibinə verilməsi və günahların haqqı tapdalanan şəxsə yüklənməsi» məsələsini yalnız şiə mənbələrindən, hədislərin ərəb mətni və sənədləri ilə birlikdə təhlil edə bilərəm.\sualcavab.ge