Borc sahibinin haqqını yemək, Allahın haqqını pozmaqdan nə ilə fərqlənir ?

Bu məsələ İslam əxlaqında və şiə məzhəbinin hədis irsində çox mühüm mövzulardandır. Çünki burada iki fərqli hüquqdan söhbət gedir:
Həqqullah (حق الله): Allahın insan üzərində olan haqqı.
Həqqun-nas (حق الناس): İnsanların bir-biri üzərində olan haqları.
Sualınızın əsas cavabı budur: İnsan Allah qarşısında günah etdikdə, Allahın mərhəmətinə sığınıb tövbə edə bilər. Amma başqa bir insanın haqqını tapdaladıqda, təkcə Allahdan bağışlanma diləməsi həmin insanın haqqını aradan qaldırmır.
Bunun səbəbi Allahın bağışlamaq qüdrətinin az olması deyil. Səbəb odur ki, zərər çəkmiş insanın haqqı da qorunmalıdır.
Gəlin bunu Quran və Əhli-beyt (ə) hədisləri ilə araşdıraq.
.........
1. Quran baxımından: Başqasının malını haqsız yemək
Allah-Taala buyurur:
Bəqərə surəsi, 188-ci ayə:
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ
"Mallarınızı öz aranızda haqsız yollarla yeməyin."Quran.com
Bu ayə yalnız oğurluğu deyil, başqasının malını qanunsuz mənimsəməyin müxtəlif formalarını da əhatə edir.
Məsələn:
Bir insandan borc alıb, qaytarmaq imkanı olduğu halda qəsdən qaytarmamaq.
Borcu inkar etmək.
Borc sahibini aldatmaq.
Başqasının malını və ya pulunu özününkü kimi mənimsəmək.
Allah başqa bir ayədə buyurur:
Nisa surəsi, 29-cu ayə:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ
"Ey iman gətirənlər! Mallarınızı öz aranızda haqsız yollarla yeməyin."
Burada diqqətçəkən məqam odur ki, Allah başqasının malını haqsız mənimsəməyi birbaşa qadağan edir.
Deməli, borc sahibinin haqqını yemək sadəcə insanlar arasında əxlaqi problem deyil, həm də Allahın əmrinin pozulmasıdır.
.......
2. İmam Baqir (ə): Zülmün üç növü
Bu mövzuda ən mühüm şiə hədislərindən biri İmam Məhəmməd Baqirə (ə) aiddir.
İmam buyurur:
الظلم ثلاثة: ظلم يغفره الله، وظلم لا يغفره الله، وظلم لا يدعه الله.
"Məzlumiyyət və zülm üç növdür:
Allahın bağışladığı zülm;
Allahın bağışlamadığı zülm;
Allahın cavabsız qoymadığı zülm."
Sonra İmam izah edir:
فأما الظلم الذي لا يغفر الله عز وجل فالشرك بالله
"Allahın bağışlamadığı zülm Allaha şərik qoşmaqdır."
وأما الظلم الذي يغفره الله عز وجل فظلم الرجل نفسه فيما بينه وبين الله عز وجل
"Allahın bağışladığı zülm insanın özü ilə Allah arasında etdiyi günahdır."
وأما الظلم الذي لا يدعه الله عز وجل فالمداينة بين العباد
"Allahın cavabsız qoymadığı zülm isə insanlar arasındakı borc və qarşılıqlı haqlar məsələsidir."
Mənbə: Şeyx Kuleyni, əl-Kafi; həmçinin Şeyx Səduq, əl-Xisal. Hədisin mətni Vəsailüş-şiə, ədalətsizlik və başqalarının haqqının qaytarılması bölməsində də nəql olunur.
Bu hədisin sonuncu hissəsi xüsusilə əhəmiyyətlidir.
İmam buyurmur ki, Allah borc məsələsini bağışlamır, yaxud tövbə qapısı bağlanıb. Buyurur ki, Allah insanlar arasındakı zülmü cavabsız qoymur.
Yəni borc sahibi haqqını tələb edirsə, həmin haqqın hesabı həll edilməlidir.
.........
3. Borcu qaytarmağa imkanı olduğu halda gecikdirmək
Şiə hədislərində borcun qaytarılmasını bilərəkdən gecikdirmək də zülm hesab olunur.
Peyğəmbərdən (s) belə nəql edilir:
مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ
"İmkanı olan varlı şəxsin borcu ödəməyi yubadması zülmdür."
Bu rəvayət şiə hədis mənbələrində, o cümlədən Müstədrəkül-vəsail kitabında nəql edilmişdir.
......

Burada mühüm bir fərqə diqqət yetirək:
İnsan həqiqətən borcunu qaytara bilmirsə, ona möhlət verilməlidir.
İnsan borcunu qaytara bilirsə, lakin bilərəkdən gecikdirirsə, zülm edir.
İnsan borcu qaytarmaq niyyətində belə deyilsə, bu, daha ağır mənəvi məsuliyyət yaradır.
Ayətullah Sistaninin fiqhi hökmlərində də borc məsələsi ayrıca izah olunur. Borc alanın üzərinə borcu qaytarmaq öhdəliyi düşür.
........
4. Bəs Allahın haqqını pozan insanla başqasının haqqını yeyən insanın fərqi nədir?
Bunu konkret misalla izah edək.
Tutaq ki, bir insan:
Namaz qılmır.
Oruc tutmur.
Allahın əmrlərinə itaətsizlik edir.
Digər insan isə:
Namaz qılır.
Oruc tutur.
Quran oxuyur.
Amma bir şəxsdən borc alıb, imkanı olduğu halda qaytarmır.
Hər ikisi günah edir. Lakin ikinci insanın günahında başqa bir şəxsin haqqı da var.
Birinci insanın günahından tövbə etməsi üçün səmimi peşmançılıq, günahı tərk etmək və bir daha etməməyə qərar vermək lazımdır. Əgər pozulmuş ilahi vəzifə qəza və ya başqa bir öhdəlik tələb edirsə, onu da yerinə yetirməlidir.
İkinci insan isə bunlarla yanaşı, borc sahibinin haqqını da qaytarmalıdır.
Bunu belə müqayisə etmək olar:
Məsələ
Həqqullah
Həqqun-nas
Haqq sahibi
Allah
Başqa insan
Tövbə
Səmimi tövbə
Səmimi tövbə
Əlavə məsuliyyət
Pozulmuş vəzifəni yerinə yetirmək
Haqqı sahibinə qaytarmaq
Bağışlanma
Allahın rəhməti ilə
Haqq sahibinin razılığı da əhəmiyyətlidir
Burada bir incəlik var: Allahın haqqını pozmaq da çox ciddi məsələdir. Bu müqayisə Allah qarşısında günahın əhəmiyyətsiz olduğunu göstərmir. Sadəcə hüquqi və mənəvi məsuliyyətlərin fərqli olduğunu göstərir.
.........
5. Borc sahibinin haqqı Qiyamət günü necə tələb ediləcək?
İmam Baqirin (ə) yuxarıda qeyd etdiyimiz hədisindəki:
وَظُلْمٌ لَا يَدَعُهُ اللهُ
"Allahın cavabsız qoymadığı zülm"
ifadəsi məhz burada xüsusi əhəmiyyət qazanır.
Çünki dünya həyatında insan:
Borcunu inkar edə bilər.
Borc sahibindən gizlənə bilər.
Məhkəmədə yalan danışa bilər.
Özünü haqlı göstərə bilər.
Amma Allah yanında bunların heç biri haqqı batil etmir.
Borc sahibi dünyada haqqını ala bilməsə belə, bu, haqqının aradan getməsi demək deyil.
Quranda Allah buyurur:
Nisa surəsi, 58-ci ayə:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا
"Allah sizə əmanətləri öz sahiblərinə qaytarmağı əmr edir."
Borc da insanın üzərində olan maliyyə öhdəliyidir və onun qaytarılması vacibdir.
.......
6. Əgər borclu şəxs sonradan peşman olsa, nə etməlidir?
Şiə fiqhinə əsasən, belə insanın qarşısında bir neçə vəzifə var:
Etdiyi haqsızlığa görə Allaha səmimi tövbə etməlidir.
Borcunu qaytarmaq üçün real addım atmalıdır.
Borc sahibini tapıb haqqını ödəməlidir.
Əgər borc sahibindən əlavə zərər və ya üzrxahlıq tələb olunursa, bunu da düzəltməyə çalışmalıdır.
Borc sahibi vəfat edibsə, borc onun miras hüququna uyğun olaraq vərəsələrinə ödənilməlidir.
Əgər borclu həqiqətən maddi çətinlik çəkirsə, bu, qəsdən borcu mənimsəməkdən fərqlidir. Belə insanın borcunu ödəmək niyyəti olmalı, imkanı yarandıqca ödəməlidir.
Əgər borc sahibinə çatmaq mümkün deyilsə, yaxud onun kimliyi məlum deyilsə, məsələni özbaşına həll etmək əvəzinə, təqlid etdiyi müctəhidin hökmünə əsaslanmalıdır.
Ayətullah Sistaninin borc hökmlərinə burada baxmaq olar:
Ayətullah Sistaninin borc haqqında fiqhi hökmləri .
..........
7. Hədislərdə borc almağın niyyəti haqqında da ciddi xəbərdarlıq var
İmam Sadiqdən (ə) belə bir rəvayət nəql olunur:
مَنْ اسْتَدَانَ دَيْنًا وَلَمْ يَنْوِ قَضَاءَهُ كَانَ بِمَنْزِلَةِ السَّارِقِ
"Kim borc götürər və onu qaytarmaq niyyətində olmazsa, oğru kimidir."
Bu rəvayət şiə mənbələrində borcun qaytarılması və borc almaq niyyəti mövzusunda nəql edilmişdir.

Bu, çox mühüm məqamdır: insan borc götürdüyü andan etibarən onu qaytarmaq niyyəti daşımalıdır.
.......
8. Araşdırmanın yekun nəticəsi
Məncə, İmam Baqirin (ə) üç növ zülm haqqında hədisi bu məsələnin mahiyyətini ən yaxşı açıqlayan rəvayətdir.
Hədisin məntiqi belədir:
İnsan Allah qarşısında günah edir və tövbə edir. Allah Öz haqqı ilə bağlı günahı bağışlaya bilər.
İnsan özünə zülm edir. Allah onu bağışlaya bilər.
İnsan başqa bir insanın haqqını tapdalayır. Burada zərər çəkmiş şəxsin də haqqı mövcuddur və bu haqqın hesabı həll olunmalıdır.
Ən mühüm nəticə: İnsan min dəfə namaz qılsa, Quran oxusa, oruc tutsa belə, bu ibadətlər başqasının pulunu qaytarmaq vəzifəsini aradan qaldırmır.
Eyni zamanda borc sahibi də borclunu bağışlamaqla böyük savab qazana bilər. Lakin bağışlamaq onun öz seçimidir; borclu bunu ondan tələb edə bilməz.
......
Bir mühüm elmi qeyd
İmam Baqirin (ə) üç növ zülm haqqında rəvayəti əl-Kafi və əl-Xisalda nəql olunub. Onun məzmunu şiə əxlaqında geniş istifadə edilir. Lakin rəvayətin sənədinin rical baxımından qiymətləndirilməsi ayrıca elmi məsələdir; onu mübahisəsiz səhih hədis kimi təqdim etmək düzgün olmaz.\sualcavab.ge