Borclu şəxsin həccə və ziyarətə getməsi nə qədər şəri cəhətdən doğrudur ?

Bu məsələ İslam fiqhində mühüm məsələlərdəndir. Çünki burada iki şəri məsuliyyət qarşı-qarşıya gəlir:
Allahın haqqı – həcc ibadətini yerinə yetirmək.
Bəndənin haqqı – borcu sahibinə qaytarmaq və insanların maddi hüquqlarını qorumaq.
Əsas sual budur: Bir insanın başqasına borcu olduğu halda, həmin borcu ödəmək əvəzinə pulunu həccə, Məşhəd, Kərbəla, Nəcəf və digər müqəddəs məkanlara ziyarətə sərf etməsi nə dərəcədə düzgündür?
Araşdırmanın əsas nəticəsi: İslamda ziyarət və həcc böyük ibadətlərdir. Lakin insanların haqqını tapdalamaq, borcu bilərəkdən gecikdirmək və borclunun hüquqlarını pozmaq bahasına edilən müstəhəb ibadət şəri baxımdan əsaslandırıla bilməz. Bununla belə, borcu olan hər kəsin həccə getməsi avtomatik olaraq haram sayılmır. Borcun müddəti, ödəmə imkanı və səfərin borcun qaytarılmasına təsiri nəzərə alınmalıdır.
..........
1. Quran baxımından borcun qaytarılması
A) Bəqərə surəsi, 282-ci ayə
Allah-Təala buyurur ki, müəyyən müddətə verilən borclar yazılmalıdır.
Bu ayə borc münasibətlərinin nə qədər ciddi olduğunu göstərir. Allah Təala borcun rəsmiləşdirilməsini, müddətinin müəyyən edilməsini və tərəflərin hüquqlarının qorunmasını əmr edir.
Buradan mühüm nəticə çıxır: Borc insanın şəxsi və əxlaqi məsuliyyətidir. Onu sadəcə adi bir məsələ kimi qəbul etmək olmaz.
.........
B) Bəqərə surəsi, 280-ci ayə
Allah-Təala buyurur:
Əgər borclu çətinlik içindədirsə, imkanı olana qədər ona möhlət verin. Əgər bilsəniz, bağışlamağınız sizin üçün daha xeyirlidir.
Bu ayə borc məsələsində iki mühüm hökmü ortaya qoyur:
Borclu həqiqətən maddi çətinlikdədirsə, ona möhlət verilməlidir.
Borc sahibinin borcu bağışlaması fəzilətli əməl sayılır.
Lakin diqqət yetirilməli məqam var: Bu ayə borcluya borcunu ödəməmək hüququ vermir. Əksinə, borcun mövcudluğunu və onun qaytarılması məsuliyyətini təsdiqləyir.
...........
C) Ali-İmran surəsi, 97-ci ayə
Allah-Təala buyurur:
İnsanlardan ora getməyə gücü çatanların Allah üçün Beyti həcc etməsi vacibdir.
Ayədəki əsas ifadə:
«مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»
Yəni: Oraya getməyə imkanı və qüdrəti çatan şəxs.
Burada həccin vacibliyi mütləq deyil, istitaət – şəri imkan şərtinə bağlanır.
Bu imkan yalnız cibdə pulun olmasından ibarət deyil. İnsanın borcları, ailəsinin dolanışığı, səfər təhlükəsizliyi və qayıtdıqdan sonrakı yaşayışı da nəzərə alınır.
............
2. Şiə hədisləri baxımından borclunun həccə getməsi
Bu məsələdə ən mühüm mənbələrdən biri Şeyx Hürr Amilinin «Vəsailüş-şiə» əsəridir.
Əsərin 11-ci cildində, həccin hökmləri bölməsində 50-ci bab xüsusi olaraq bu məsələyə həsr edilmişdir:
«باب استحباب التطوع بالحج ولو بالاستدانة لمن يملك ما فيه وفاء، وعدم وجوب الحج على من عليه دين إلا أن يفضل عن دينه ما يقوم بالحج»
Mənası:
Borcunu ödəməyə imkanı olan şəxsin borc götürərək müstəhəb həcc etməsinin bəyənilməsi və borcu olan şəxsin borcundan artıq həcc xərclərinə kifayət edən malı olmadığı halda həccin ona vacib olmaması.
Bu babın başlığı belə, məsələnin fiqhi baxımdan necə başa düşülməli olduğunu göstərir.
Birinci hədis: İmam Sadiq (ə)
Müaviyə ibn Vəhbdən nəql olunur:
O deyir:
İmam Sadiqdən (ə) soruşdum:
«إِنِّي رَجُلٌ ذُو دَيْنٍ، أَفَأَتَدَيَّنُ وَأَحُجُّ؟»
Mən borcu olan bir insanam. Borc götürüb həccə gedə bilərəmmi?
İmam (ə) buyurdu:
«نَعَمْ، هُوَ أَقْضَى لِلدَّيْنِ»
Bəli, bu, borcun ödənilməsi üçün daha münasibdir.
Mənbə: Şeyx Tusi, Təhzibül-əhkam, cild 5, səh. 441, hədis 1533; Şeyx Hürr Amili, Vəsailüş-şiə, cild 11, bab 50, hədis 1.
....
Bu hədis ilk baxışdan borclu insanın borc götürərək həccə getməsinə icazə verir.
Lakin burada çox mühüm fiqhi incəlik var:
Hədis borcu qaytarmaq qabiliyyətinə malik olan şəxs haqqındadır.
Hədis borcun ödənilməsindən imtina etməyə icazə vermir.
Hədisdən borclu insanın öz üzərindəki maliyyə öhdəliyini pozaraq həccə getməsinin icazəli olduğu nəticəsi çıxmır.
Bu səbəbdən hədisi bütün borclulara şamil etmək düzgün olmaz.
..........
İkinci hədis: İmam Sadiq (ə)
Müaviyə ibn Əmmar İmam Sadiqdən (ə) soruşur:
«عَنْ رَجُلٍ عَلَيْهِ دَيْنٌ، أَعَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ؟»
Bir insanın üzərində borc vardır. Ona həcc etmək vacibdirmi?
İmam (ə) buyurur:
«نَعَمْ»
Bəli.
Mənbə: Şeyx Hürr Amili, Vəsailüş-şiə, cild 11, bab 50, hədis 2; Şeyx Tusi, Təhzibül-əhkam, cild 5, səh. 11, hədis 27.
.........
Burada diqqətli olmaq lazımdır: Hədisin mətni aydın şəkildə borclu şəxsin vəziyyətini soruşur, lakin cavabın ardı və fiqhi konteksti də nəzərə alınmalıdır. Təkcə «Bəli» sözünü götürüb bütün borclulara həcc vacibdir demək olmaz.
Çünki həmin babın başlığı borcdan artıq vəsaitin olması şərtini də açıq şəkildə qeyd edir.
Üçüncü hədis: İmam Sadiqin (ə) tövsiyəsi
Cəfinədən nəql olunur:
İmam Sadiq (ə) Südeyr Sərraf vasitəsilə ona salam göndərərək belə buyurur:
«مَا لَكَ لَا تَحُجُّ اسْتَقْرِضْ وَحُجَّ»
Niyə həccə getmirsən? Borc götür və həccə get!
Mənbə: Vəsailüş-şiə, cild 11, bab 50, hədis 3.
.........
Bu hədis həccin fəzilətini göstərir. Amma yenə də borc götürməyin borcu ödəmək imkanına və digər şəri öhdəliklərə zidd olmaması əsas götürülməlidir.
Dördüncü mühüm məqam: Borcu ödəməyə gücü çatan şəxsin məsuliyyəti
Şiə hədis ədəbiyyatında borcun qaytarılmasını gecikdirmək ciddi şəkildə məzəmmət olunur.
«Mizanül-hikmə» əsərində borcun gecikdirilməsi haqqında belə bir rəvayət nəql edilir:
«مَنْ يَمْطُلْ عَلَى ذِي حَقٍّ حَقَّهُ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى أَدَاءِ حَقِّهِ...»
Yəni, bir şəxs haqq sahibinin haqqını ödəməyə qadir olduğu halda onu gecikdirərsə, bu, ağır məsuliyyət doğurur.
Həmçinin Peyğəmbərdən (s) belə nəql olunur:
«مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ»
İmkanlı şəxsin borcu gecikdirməsi zülmdür.
Bu rəvayətlər Mizanül-hikmə, borcun gecikdirilməsinin qadağan olunması bölməsində, eləcə də müvafiq hədis mənbələrində qeyd edilir. مكتبة أهل البيت
Buradan çıxan prinsip: İnsan bir tərəfdən müstəhəb ibadətə pul xərcləyib, digər tərəfdən ödəmək imkanı olduğu halda borc sahibinin haqqını gecikdirə bilməz.
........
3. Ayətullah Sistaninin fətvası: Borclu şəxsin həccə getməsi
Bu məsələdə nəzəri müzakirədən əlavə, müasir şiə fiqhinin konkret hökmünə baxmaq lazımdır.
Ayətullah Seyid Əli Sistaninin Azərbaycan dilində yayımlanan rəsmi şəriət hökmlərində məsələ 2180–2182-də ətraflı izah edilir.
Məsələ 2180-in hökmü:
Əgər insanın həcc xərclərinə kifayət edəcək pulu varsa, lakin başqalarına borcu və ya ödəməli olduğu xüms-zəkatı varsa və borcları çıxıldıqdan sonra qalan pul həccə çatmırsa, ona həcc vacib deyil.
Bu məsələdə borcun ödəniş vaxtının çatıb-çatmaması da fərq etmir. Yalnız ödəniş müddətinin çox uzun olduğu və borcun yaxın gələcəkdə nəzərə alınmadığı hallar istisnadır.
Məsələ 2181-də isə bildirilir ki, həccə getmək üçün kifayət edən pulu borc götürən şəxs, gələcəkdə həmin borcu ödəyə biləcəyini bilsə belə, bu borc əsasında müstəti sayılmır.
Məsələ 2182-də başqa bir vəziyyət izah edilir: Şəxsin ehtiyacından artıq əmlakı və ya sərmayəsi varsa, həmin əmlakı satmadan həcc üçün borc götürə bilər və bu həcc səhihdir.
Mənbə: Ayətullah Sistaninin rəsmi saytı – Həcc hökmləri .
Burada mühüm fərq vardır: Həcc üçün borc götürmək başqa, artıq mövcud olan borcu ödəmədən həccə getmək başqadır.
........
4. Bəs Kərbəla, Nəcəf, Məşhəd və digər ziyarətlər necə?
Burada həcc ilə müstəhəb ziyarəti bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Vacib həcc: Şərtləri mövcud olduqda insanın üzərinə düşən ilahi vəzifədir.
Müstəhəb həcc: Fəzilətli ibadətdir, lakin hər kəsə vacib deyil.
İmam Hüseynin (ə) ziyarəti: Böyük savab və fəzilətə malik müstəhəb ibadətdir.
İmam Rzanın (ə), Əmirəlmömininin (ə) və digər imamların ziyarəti: Fəzilətli ibadətlərdəndir.
Ancaq müstəhəb ziyarətin fəziləti borc sahibinin haqqını aradan qaldırmır.
Məsələn, bir şəxsin 10 000 manat borcu var və borc sahibi pulunu tələb edir. Həmin şəxs isə əlindəki 3 000 manatı borcun bir hissəsini ödəmək əvəzinə Kərbəla səfərinə sərf edir.
Əgər bu pul borcun ödənilməsi üçün lazımdırsa və borc sahibinin tələb etmək hüququ varsa, belə davranış şəri baxımdan ciddi problem yaradır.
Çünki:
Kərbəla ziyarəti müstəhəbdir.
Borcun qaytarılması isə vacib hüquqi öhdəlikdir.
Vacib öhdəliyi pozaraq müstəhəb ibadətə üstünlük vermək düzgün deyil.
Burada ziyarətin özü pis deyil. Problem ziyarətin hansı vəsaitlə və hansı hüququ pozmaq bahasına həyata keçirilməsidir.
.........
5. Borclu şəxsin həccə və ziyarətə getməsi üzrə praktiki hökmlər
Vəziyyət
Şəri baxımdan qiymətləndirmə
Borc yoxdur, həcc üçün imkan var
Həcc vacibdir (digər şərtlərlə)
Borc var, borcdan artıq sərbəst vəsait var
Həccə getmək mümkündür
Borc var, bütün pul borcun ödənilməsinə lazımdır
Həcc vacib deyil
Borc götürüb həccə gedir, ödəmək imkanına malikdir
Şərtlərdən asılı olaraq mümkündür
Borcunu ödəmək imkanı var, lakin ziyarət üçün gecikdirir
Şəri baxımdan yolverilməzdir
Borc sahibinin razılığı ilə möhlət alıb ziyarətə gedir
Digər şərtlər də qorunursa, mümkündür
Ziyarət üçün başqası tərəfindən ayrıca pul hədiyyə edilir
Borclu olmaq öz-özlüyündə maneə deyil; digər hüquqlar qorunmalıdır
Xüsusilə Ayətullah Sistaninin 2193-cü məsələsində mühüm bir hökm var: Əgər bir şəxsə həccə gedib-qayıtması üçün bütün xərclər başqası tərəfindən təmin edilərsə, borclu olması həccə getməsinə mane olmur. Təbii ki, bu səfər borcun vaxtında qaytarılmasına mane olmamalıdır.
.......
6. Borc sahibinin razılığı məsələsi
Burada çox vacib bir fərq var.
Tutaq ki, bir şəxsin borcu var, amma borc sahibi ona deyir:
«Borcunu indi verməyə ehtiyac yoxdur, rahat şəkildə ziyarətə get, sonra ödəyərsən».
Belə vəziyyətdə borcun ödəniş müddəti razılıq əsasında təxirə salınır.
Əgər:
Borc sahibi həqiqətən razıdırsa;
Onun razılığı məcburiyyət və aldatma əsasında alınmayıbsa;
Borclunun ailəsinin vacib təminatı pozulmursa;
Başqa insanların hüquqları tapdalanmırsa;
ziyarətə getmək üçün şəri maneə olmaya bilər.
Lakin borc sahibi razı olmadığı halda, borclunun özbaşına qərar verməsi başqa məsələdir.
......
7. Araşdırmanın yekun nəticəsi
Quran, Əhli-beyt (ə) hədisləri və şiə fiqhinin hökmlərini birlikdə nəzərdən keçirdikdə aşağıdakı nəticələrə gəlirik:
Həcc Allahın vacib etdiyi ibadətdir, lakin istitaət şərti mövcuddur.
Borclu şəxsin həccə getməsi bütün hallarda qadağan deyil.
Borcun qaytarılması üçün lazım olan vəsaiti müstəhəb həccə və ya ziyarətə sərf etmək düzgün deyil.
Borc sahibinin haqqını bilərəkdən gecikdirmək zülmdür.
İmam Hüseynin (ə) ziyarəti nə qədər fəzilətli olsa da, başqasının haqqını pozmaq üçün şəri bəhanə ola bilməz.
Əgər ziyarət xərci başqası tərəfindən ayrıca hədiyyə olunubsa və borcun qaytarılmasına mane olmursa, borclu şəxsin ziyarətə getməsində maneə yoxdur.
Mənim qənaətim: İnsan Kərbəlaya gedib İmam Hüseynin (ə) ziyarətini yerinə yetirmək istəyirsə, ilk növbədə başqasının haqqına girməməyə çalışmalıdır. İmam Hüseynin (ə) məktəbinin əsas mahiyyəti ədalət, haqqın müdafiəsi və zülmdən uzaq olmaqdır. Bir insanın ziyarətə gedərkən başqa bir insanın haqqını tapdalaması ziyarətin mənəvi məqsədi ilə ziddiyyət təşkil edir.\sualcavab.ge