Borc alarkən verilən sözə əməl etməmək münafiqlik əlamətidirmi?

Borc alarkən verdiyi sözə əməl etməmək, xüsusilə də insanın əvvəlcədən ödəmək niyyəti olduğu halda sonradan bilərəkdən və üzrsüz şəkildə vədinə xilaf çıxması, İslam əxlaqında nifaq əlamətlərindən hesab olunur.
....
Bu məsələni Quran, Peyğəmbərin (s), Əhli-beytin (ə) hədisləri və şiə alimlərinin izahları baxımından araşdırarkən bir mühüm fərqi nəzərə almaq lazımdır:
İnsan borc alarkən qaytarmaq niyyətində olur, lakin sonradan maddi çətinlik üzündən qaytara bilmir.
İnsan borc alarkən qaytaracağını vəd edir, amma əvvəldən qaytarmaq niyyəti olmur və ya imkanı olduğu halda bilərəkdən qaytarmır.
Bunlar dini baxımdan eyni hökmə malik deyil. Birincisi imkansızlıq, ikincisi isə əxlaqi və dini məsuliyyətdir.
........
1. Qurani-Kərimdə verilən sözə əməl etmək
Allah-Taala buyurur:
«وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا»
«Əhdə vəfa edin. Çünki əhd barəsində sorğu-sual olunacaq».
— İsra surəsi, 34-cü ayə.
Bu ayə insanın verdiyi sözün Allah qarşısında məsuliyyət daşıdığını göstərir. İnsan başqa bir şəxsdən borc alarkən müəyyən vaxtda qaytaracağını söyləyirsə, bu, sadəcə adi danışıq deyil, qarşı tərəfə verilmiş öhdəlikdir.
Digər bir ayədə Allah buyurur:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ ۝ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ»
«Ey iman gətirənlər! Nə üçün etməyəcəyiniz bir şeyi deyirsiniz? Etməyəcəyiniz bir şeyi deməyiniz Allah yanında çox böyük qəzəbə səbəb olar».
— Saff surəsi, 2–3-cü ayələr.
Bu ayələr insanın sözü ilə əməli arasında uyğunluq olmasının nə qədər mühüm olduğunu göstərir.
Borc alıb qaytaracağını söyləyən, amma bu sözünə əməl etməyən insan öz əməli ilə dediyi söz arasında ziddiyyət yaradır.
........
2. Şiə mənbələrində borcunu qaytarmamaq haqqında çox sərt hədis
Bu məsələnin ən açıq dəlillərindən biri Şeyx Kuleyninin «əl-Kafi» kitabındadır.
Kitabın 5-ci cildində, «Borc alıb onu qaytarmaq niyyətində olmayan şəxs» adlı xüsusi bab mövcuddur.
İmam Cəfər Sadiq (ə) buyurur:
«مَنْ اسْتَدَانَ دَيْناً فَلَمْ يَنْوِ قَضَاءَهُ كَانَ بِمَنْزِلَةِ السَّارِقِ»
«Kim borc alarsa və onu qaytarmaq niyyətində olmazsa, oğru kimidir».
Mənbə: əl-Kafi, cild 5, səhifə 99, borc və ticarət bölməsi, 23-cü bab, 2-ci hədis.
........
Bu hədisdə çox ciddi bir məqam var: İmam (ə) borcunu qaytarmaq niyyətində olmayan şəxsi oğruya bənzədir.
Niyə?
Çünki oğru başqasının malını onun razılığı olmadan mənimsəyir. Borc alan şəxs isə malı sahibinin etibarından və razılığından istifadə edərək əldə edir. Əgər əvvəldən qaytarmaq niyyəti yoxdursa, bu etibardan sui-istifadə etmiş olur.
Deməli, borc almaq özü halal olsa da, qaytarmamaq niyyəti ilə borc almaq çox ağır mənəvi cinayətdir.
Başqa bir mühüm hədis:
İmam Sadiq (ə) buyurur:
«مَنْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ يَنْوِي قَضَاءَهُ كَانَ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ حَافِظَانِ يُعِينَانِهِ عَلَى الْأَدَاءِ مِنْ أَمَانَتِهِ»
Məzmunu: Kimin boynunda borc olar və onu ödəmək niyyətində olarsa, Allah tərəfindən ona kömək edən iki qoruyucu olar ki, əmanətini qaytarmasına yardım edərlər.
Mənbə: əl-Kafi, cild 5, səhifə 95; bu rəvayət «əl-Vafi»də də nəql edilmişdir. masaha.org
Burada diqqət yetirilməli məsələ budur: İslamda borclunun qiymətləndirilməsində yalnız borcun faktiki qaytarılması deyil, onun həqiqi niyyəti də mühüm rol oynayır.
........
3. Vədinə xilaf çıxmaq haqqında İmam Sadiqin (ə) hədisi
Əl-Kafi kitabının ikinci cildində «Vədə xilaf çıxmaq» adlı ayrıca bab var.
İmam Cəfər Sadiq (ə) buyurur:
«عِدَةُ الْمُؤْمِنِ أَخَاهُ نَذْرٌ لَا كَفَّارَةَ لَهُ، فَمَنْ أَخْلَفَ فَبِخُلْفِ اللَّهِ بَدَأَ وَلِمَقْتِهِ تَعَرَّضَ»
Məzmunu:
«Möminin öz mömin qardaşına verdiyi vəd kəffarəsi olmayan bir nəzir kimidir. Kim öz vədinə xilaf çıxarsa, Allahın əmrinə müxalif olmuş və Onun qəzəbinə məruz qalmışdır».
İmam (ə) daha sonra Saff surəsinin 2–3-cü ayələrini bu hədisə dəlil gətirir.
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, kitab 1, 154-cü bab, 1-ci hədis.
.......
Hədisin davamında Peyğəmbərdən (s) belə nəql edilir:
«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَفِ إِذَا وَعَدَ»
«Allaha və axirət gününə iman gətirən şəxs vəd verdiyi zaman ona əməl etsin».
Bu hədisdən çıxan nəticə budur ki, vədə əməl etmək möminin imanının göstəricilərindən biridir.
Borc məsələsində isə insan təkcə vəd vermir, eyni zamanda başqa bir şəxsin malına görə məsuliyyət götürür. Buna görə məsuliyyət daha da ciddiləşir.
........
4. Borcunu qaytarmayan şəxs münafiq hesab olunurmu?
Burada bir qədər dəqiq danışmaq lazımdır.
Peyğəmbərdən (s) nəql olunan məşhur hədisdə münafiqin üç əlaməti belə göstərilir:
Danışanda yalan danışar.
Vəd verəndə vədinə xilaf çıxar.
Ona əmanət veriləndə xəyanət edər.
Bu məzmun şiə mənbələrində də nəql olunan əxlaqi təlimlərlə uyğun gəlir.
..........
Lakin burada iki növ nifaqı bir-birindən ayırmaq lazımdır:
1. Etiqadi nifaq: İnsanın zahirdə müsəlman görünməsi, amma daxilində İslamı qəbul etməməsi.
2. Əməli nifaq: İnsanın davranışlarında münafiqlərə xas xüsusiyyətlərin olması; məsələn, yalan, vədə xilaf çıxmaq və əmanətə xəyanət.
Borc alıb qaytarmamaq niyyəti ilə insanları aldatmaq əməli nifaq xüsusiyyətidir. Amma yalnız bu əmələ əsaslanaraq konkret bir insanın etiqad baxımından münafiq olduğunu söyləmək olmaz.
Yəni belə demək daha düzgündür:
Borc alarkən qaytaracağını deyib əvvəldən qaytarmaq niyyətində olmamaq, həm əmanətə xəyanət, həm yalan, həm də əməli nifaq əlamətidir.
..........
5. İmkanı olduğu halda borcu qaytarmayan şəxs haqqında Əhli-beytin (ə) xəbərdarlığı
Bu mövzuda daha bir çox ciddi hədis var.
İmam Baqir (ə) buyurur:
«مَنْ حَبَسَ مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُعْطِيَهُ إِيَّاهُ...»
Məzmunu: Kim bir müsəlmanın malını qaytarmağa qadir olduğu halda, yoxsullaşmaq qorxusu ilə saxlayarsa, Allah onu həmin malı saxlayaraq özünü varlandırmağa çalışdığı şəxsdən daha artıq yoxsullaşdırmağa qadirdir.
Mənbə: əl-Kafi, cild 5, səhifə 101; həmçinin Vəsailuş-şiə, borcların qaytarılması ilə bağlı bablar.
......
Bu hədis xüsusilə diqqətəlayiqdir.
Çünki bəzi insanlar borcunu qaytarmaq imkanına malik olsalar da, öz pullarını saxlamaq, başqa işlərə xərcləmək və ya daha çox varlanmaq məqsədilə borcu gecikdirirlər.
Belə insanın problemi imkansızlıq deyil, başqasının haqqını öz mənafeyindən aşağı tutmasıdır.
İslam əxlaqında bu, zülm və haqqa təcavüzdür.
.........
6. Bəs borclu həqiqətən imkansızdırsa?
Quran bu məsələdə borcluya qarşı da mərhəmət göstərilməsini əmr edir.
Allah-Taala buyurur:
«وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ»
«Əgər borclu çətinlik içindədirsə, vəziyyəti yaxşılaşanadək ona möhlət verin».
— Bəqərə surəsi, 280-ci ayə.
......
Bu ayədən mühüm bir nəticə çıxır:
Əgər insan borc götürəndə həqiqətən qaytarmaq niyyətində olub, lakin sonradan işini, gəlirini və ya maddi imkanlarını itiribsə, bu insanı əvvəldən borcunu qaytarmamaq niyyətində olan şəxslə eyniləşdirmək olmaz.
Belə şəxs:
Borc verənə vəziyyətini dürüst şəkildə izah etməlidir.
Bacarmadığı halda yalan vədlər verməməlidir.
İmkanı yarananda borcunu qaytarmalıdır.
Borc verənlə razılaşaraq yeni ödəmə vaxtı müəyyənləşdirməlidir.
Allah imkansızlığı günah kimi qiymətləndirmir. Lakin imkansızlıq bəhanəsi ilə başqasının haqqını mənimsəməyi də qəbul etmir.
........
7. Şiə fiqhində borc məsələsinin əsas hökmü
Borc insanın boynunda olan haqdır. Borc verənin razılığı olmadan bu haqq aradan qalxmır.
Burada üç vəziyyət var:
Borclunun vəziyyəti
Dini qiymətləndirmə
Borc alarkən qaytarmaq niyyəti var, lakin sonradan imkansız olur
Günahkar sayılması üçün əsas yoxdur
İmkanı var, amma bilərəkdən borcu qaytarmır
Zülm və günahdır
Əvvəldən qaytarmamaq niyyəti ilə borc alır
Oğruya bənzədilən ağır günahdır
Borcun yazılı şəkildə qeydə alınması da Quranın göstərişidir. Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsində müəyyən müddətə verilən borcların yazılması əmr olunur.
..........
8. Araşdırmanın yekun nəticəsi
Quran və şiə hədislərinin birlikdə təhlilindən aşağıdakı nəticələr alınır:
Verdiyi sözə əməl etmək möminin mühüm əxlaqi xüsusiyyətidir.
Vədinə bilərəkdən xilaf çıxmaq Allahın qəzəbinə səbəb olan əməllərdəndir.
Borc alarkən qaytarmaq niyyəti olmamaq İmam Sadiqə (ə) görə oğurluqla müqayisə ediləcək qədər ağırdır.
İmkanı olduğu halda borcu gecikdirmək başqasının haqqına təcavüzdür.
Həqiqətən imkansız olan insan isə əvvəlcədən qaytarmaq niyyəti daşıdığına görə qəsdən borcunu mənimsəyən şəxsdən fərqlidir.
Vədinə xilaf çıxmaq münafiqlərin əməli xüsusiyyətlərindəndir, lakin konkret şəxsi etiqadi münafiq adlandırmaq düzgün deyil.
Mənim qənaətimcə, bu məsələnin ən mühüm dini tərəfi budur: Borc alan insan təkcə pul götürmür, həm də ona göstərilən etibarı qəbul edir. Bu etibarı bilərəkdən pozmaq həm insana qarşı xəyanətdir, həm də Allah qarşısında məsuliyyətdir.
..........
Əsas mənbələr
Daha ətraflı oxumaq üçün aşağıdakı ilkin mənbələrə baxa bilərsən:
Qurani-Kərim — Saff, 2–3; İsra, 34; Bəqərə, 280–282.
Əl-Kafi — 2-ci cild, 154-cü bab: Xulful-vəd (vədə xilaf çıxmaq). Hədisləri oxu .
Əl-Kafi — 5-ci cild, 99-cu səhifə, 23-cü bab: Borc alıb qaytarmaq niyyətində olmayan şəxs. Ərəbcə orijinal hədislər .
Vəsailuş-şiə — 13-cü cild, borcun qaytarılması ilə bağlı bablar. Mənbəyə bax .
Qeyd: Əl-Kafidəki borc haqqında ikinci rəvayətin sənədini Əllamə Məclisi «Miratul-uqul»da zəif qiymətləndirib. Buna görə onu təkbaşına qəti sənədli hökm kimi deyil, digər rəvayətlərlə birlikdə dəyərləndirmək lazımdır.
.....
Son söz: İnsan borc alanda qaytarmaq niyyətində deyilsə, bu, sadəcə sözündə durmamaq deyil. Əhli-beytin (ə) təliminə əsasən, başqasının malını etibar yolu ilə mənimsəməkdir. Möminin borcu isə onun boynunda əmanət və haqq olaraq qalır.\sualcavab.ge