Borc verərkən hansı şərtlər nəzərə almaq lazımdır, əlavə məbləğ və girov götürmək olarmı ?
İslam dinində borc vermək çox savablı əməllərdən hesab olunur. Lakin borc verərkən borcun üzərinə əlavə məbləğ qoymaq, girov götürmək və borclunun əmlakından istifadə etmək məsələlərinin hər birinin ayrıca şəriət hökmü var.
Quran və Əhli-beyt (ə) məktəbinin hədislərinə əsasən əsas prinsip belədir:
Borc verərkən əvvəlcədən əlavə pul tələb etmək ribadır və haramdır.
Borcun qaytarılmasına zəmanət olaraq girov götürmək olar.
Borclu borcu qaytararkən öz istəyi ilə əlavə məbləğ və ya hədiyyə verə bilər, lakin bu, əvvəlcədən şərt qoyulmamalıdır.
Borclunun çətin vəziyyətindən istifadə edərək ondan əlavə pul almaq haramdır.
.......
İndi bunları Quran ayələri və şiə hədisləri əsasında izah edək.
1. Borc verərkən əlavə məbləğ almaq olarmı?
Xeyr. Əgər borc verən şəxs əvvəlcədən şərt qoyursa ki, verdiyim 1000 manatı 1100 manat qaytaracaqsan, bu, ribadır.
Qurani-Kərimdə Allah buyurur:
Bəqərə surəsi, 278–279-cu ayələr:
Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun və əgər möminsinizsə, ribadan qalanı tərk edin.
Əgər belə etməsəniz, Allah və Onun Rəsulu tərəfindən sizə müharibə elan edildiyini bilin. Tövbə etsəniz, sərmayəniz sizindir. Nə zülm edərsiniz, nə də sizə zülm olunar.
Bu ayədə çox mühüm bir prinsip var: borc verən şəxs yalnız verdiyi əsas məbləği geri almaq haqqına malikdir.
Məsələn:
1000 manat borc verib 1000 manat almaq – caizdir.
1000 manat borc verib 1100 manat tələb etmək – ribadır.
1000 manat borc verib əvvəlcədən aylıq 5% əlavə tələb etmək – ribadır.
..........
2. Borclu özü əlavə məbləğ qaytarsa, hökmü nədir?
Bu məsələdə fərq var: əlavə məbləği borc verən tələb edir, yoxsa borclu öz istəyi ilə verir?
Şiə fiqhində, o cümlədən Ayətullah Sistaninin fətvasında belə izah olunur:
Əlavə məbləğ əvvəlcədən şərt qoyulubsa – haramdır.
Borclu heç bir məcburiyyət və əvvəlcədən razılaşma olmadan, öz xoşu ilə artıq qaytarırsa – caizdir, hətta müstəhəbdir.
İmam Sadiqdən (ə) nəql edilən məşhur hədisdə buyurulur:
«خَيْرُ الْقَرْضِ مَا جَرَّ مَنْفَعَةً»
Bu məzmunda nəql olunan rəvayət borcun qarşılığında fayda əldə etməyin ümumi icazəsi kimi başa düşülməməlidir. Şiə fiqhində əsas meyar əlavə faydanın borc müqaviləsində şərt olub-olmamasıdır.
Peyğəmbərdən (s) nəql olunan başqa bir hədisdə isə buyurulur:
«خَيْرُكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً»
Yəni: Sizin ən yaxşılarınız borcunu ən yaxşı şəkildə qaytaranlarınızdır.
Burada məqsəd borclunun borcunu könüllü olaraq gözəl şəkildə qaytarmasıdır, borc verənin əlavə qazanc tələb etməsi deyil.
Ayətullah Sistaninin İslam hökmləri kitabında 2292-ci və 2301-ci məsələlərdə bu fərq açıq şəkildə göstərilir.
......
3. Borc verərkən girov götürmək olarmı?
Caizdir
Bəli, borcun təminatı üçün girov götürmək şəriət baxımından icazəlidir.
Qurani-Kərimdə Bəqərə surəsinin 283-cü ayəsində buyurulur:
«فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ»
Yəni: Girov götürülmüş əşyalar olmalıdır.
Bu ayə girovun şəriətdə qanuni təminat vasitəsi olduğunu göstərir.
Məsələn:
5000 manat borc verirsiniz.
Borclu avtomobilini girov qoyur.
Borc qaytarıldıqdan sonra avtomobil sahibinə qaytarılır.
Borc ödənilməzsə, şəri və hüquqi qaydada girov satılaraq borcun məbləği götürülə bilər.
Burada bir neçə mühüm şərt var:
Girov borcun təminatı üçün olmalıdır, əlavə qazanc vasitəsi kimi yox.
Girov əmlakından borc verən şəxs öz xeyrinə istifadə etməməlidir, əgər bu, borcun şərti və ya müqavilənin maliyyə faydasıdırsa.
Borc qaytarıldıqda girov sahibinə geri verilməlidir.
Girov satılarsa, borc verən yalnız öz haqqı olan məbləği götürə bilər. Artıq pul borcluya qaytarılmalıdır.
Ayətullah Sistaninin 2328-ci və girovla bağlı digər hökmlərində bu məsələlər açıqlanır.
.....
4. Girov qoyulan evdə və ya avtomobildə istifadə etmək olarmı?
Bu, çox mühüm məsələdir.
Tutaq ki, bir şəxs sizdən 20 000 manat borc istəyir və əvəzində evini girov qoyur.
Siz də deyirsiniz:
«Mən sənə 20 000 manat verərəm, amma borcumu qaytarana qədər evində pulsuz yaşayacağam».
Bu şərt düzgün deyil. Çünki borc verən şəxs verdiyi borcun müqabilində əlavə mənfəət əldə edir.
Eyni məsələ avtomobilə də aiddir:
Borc müqabilində avtomobili pulsuz sürmək olmaz.
Borc müqabilində evdə pulsuz yaşamaq olmaz.
Borc müqabilində torpaqdan pulsuz istifadə etmək olmaz.
Çünki Ayətullah Sistaninin fətvasına görə, borc verən üçün şərt qoyulmuş maliyyə faydası riba hökmündədir.
.....
5. Borclu vaxtında ödəyə bilməsə, nə etmək lazımdır?
Bu barədə Quran çox gözəl bir əxlaqi və hüquqi prinsip müəyyən edir.
Bəqərə surəsi, 280-ci ayə:
«وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ»
Mənası:
Əgər borclu çətinlik içindədirsə, imkanı yaxşılaşana qədər ona möhlət verin.
Bu ayədən belə nəticə çıxır:
Borclu həqiqətən imkansızdırsa, ona möhlət verilməlidir.
Borc gecikdiyinə görə əlavə pul tələb etmək olmaz.
Borclunun çətinliyindən istifadə etmək olmaz.
İmkanlı borclu isə üzrsüz yerə borcunu gecikdirməməlidir.
.......
6. Əhli-beyt (ə) hədislərində borc verməyin fəziləti
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunur:
Hər hansı bir mömin başqa bir möminə Allah rizası üçün borc verərsə, Allah onun üçün borcunu geri alana qədər sədəqə savabı yazar.
Bu rəvayət Ayətullah Sistaninin Islamic Laws, 20-ci fəsil – Loan bölməsində də nəql olunub.
Bu hədisdən görünür ki, borc vermək yalnız iqtisadi münasibət deyil, həm də ibadət və möminə yardım vasitəsidir.
........
7. Borc verərkən hansı şərtləri yazılı şəkildə müəyyənləşdirmək lazımdır?
Mənim tövsiyəm budur ki, borc verərkən aşağıdakı məsələləri əvvəlcədən yazılı şəkildə müəyyənləşdirəsiniz:
Şərt
Şəriət baxımından
Verilən borcun məbləği
Caiz
Borcun qaytarılma tarixi
Caiz
Aylıq və ya hissə-hissə ödəniş
Caiz
Girov tələb etmək
Caiz
Zamin tələb etmək
Caiz
Gecikməyə görə əlavə faiz
Haram
Borcun üzərinə əvvəlcədən əlavə pul qoymaq
Haram
Borclunun könüllü əlavə ödənişi
Caiz
Girovdan şərt əsasında pulsuz istifadə
Haram
Ayətullah Sistaninin 1024-cü məsələsində borc müqabilində girov, zamin və kafil tələb edilməsinə icazə verilir.
.....
8. Konkret nümunələrlə izah
Birinci nümunə – Caiz
10 000 manat borc verirsiniz.
Borclu razılaşır ki, 6 aydan sonra 10 000 manat qaytaracaq. Eyni zamanda avtomobilini girov qoyur.
Bu, şəriət baxımından mümkündür.
İkinci nümunə – Haram
10 000 manat borc verirsiniz.
Şərt qoyursunuz ki, 6 aydan sonra 12 000 manat qaytarsın.
Bu, ribadır.
Üçüncü nümunə – Caiz
10 000 manat borc verirsiniz.
Borclu 6 aydan sonra öz istəyi ilə 10 500 manat qaytarır. Əvvəlcədən belə bir razılaşma və ya şərt olmayıb.
Bu, caizdir.
Dördüncü nümunə – Haram
20 000 manat borc verirsiniz.
Borclu evini girov qoyur. Siz isə borc qaytarılana qədər həmin evdə pulsuz yaşayırsınız.
Bu, borc müqabilində maliyyə mənfəəti əldə etməkdir və haramdır.
.........
9. Əsas dini mənbələr
Bu məsələləri daha ətraflı araşdırmaq üçün aşağıdakı mənbələrə baxa bilərsiniz:
Qurani-Kərim, Bəqərə 278–280 – Riba və borcluya möhlət verilməsi.
Qurani-Kərim, Bəqərə 283 – Girov məsələsi.
Ayətullah Sistani – Borc hökmləri – Əlavə məbləğ, borcun qaytarılması və borcun fəziləti.
Ayətullah Sistani – Girov hökmləri – Girovun şərtləri və istifadəsi.
Sizə bir mühüm məsələni dəqiqləşdirmək istəyirəm
Çünki insanlar arasında çox rast gəlinən bir məsələ var və bunun şəriət hökmü xüsusi diqqət tələb edir.
Tutaq ki, siz bir adama 10 000 manat borc verirsiniz və o da sizə öz evini girov qoyur.
Siz həmin evdən istifadə etmirsiniz, ancaq borc qaytarılana qədər ev sizin girovunuzda qalır.
Yoxsa belə bir vəziyyəti nəzərdə tutursunuz: borclu evini sizə girov qoyur, siz də həmin evdə yaşayırsınız və ya onu kirayəyə verirsiniz?
Bu iki vəziyyətin fərqini şiə fiqhində, xüsusilə İmam Sadiqin (ə) rəvayətləri və Ayətullah Sistaninin fətvaları əsasında daha dərindən izah edə bilərəm.
Qeyd: Şəriətdə əməli hökm üçün təqlid etdiyiniz mərcəyi-təqlidin fətvası əsas götürülməlidir.\sualcavab.ge