İslamda borcun halal və haram halları – hədislər və fiqhi hökmlərin izahı
İslam fiqhində borc məsələsi çox mühüm mövzulardandır. Cəfəri (İmamiyyə) şiə fiqhində borc vermək, borc almaq, faiz tələb etmək, borcu gecikdirmək, girov qoymaq və borcluya möhlət vermək ayrı-ayrılıqda araşdırılır.
....
Bu araşdırmada əsasən:
Qurani-Kərim; Peyğəmbərdən (s) və Əhli-beyt imamlarından (ə) nəql olunan hədislər;
əl-Kafi, Vəsailuş-Şiə, Biharul-Ənvar kimi hədis mənbələri;
Ayətullah Sistaninin fiqhi hökmləri əsas götürülür.
Əvvəlcə mühüm bir qaydanı qeyd edək:
Borcun özü haram deyil. Haram olan, borc münasibətində şəriətə zidd olan şərtlər və davranışlardır.
..........
1. Borc vermək – halal və savablı əməl
Şiə hədislərində ehtiyacı olan möminə borc vermək müstəhəb və savablı əməl hesab olunur.
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunur ki, Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə möminə borc verən şəxsə, verdiyi borc geri qaytarılanadək sədəqə savabı yazılır.
Mənbə: Şeyx Səduq, Səvabul-Əmal, səh. 167.
Həmçinin Ayətullah Sistaninin borc hökmləri bölməsində bu məzmunlu rəvayət nəql olunur.
....
Deməli:
Ehtiyaclı insana faizsiz borc vermək halal və savablıdır.
Borc verən şəxs qarşı tərəfin çətinliyini nəzərə almalıdır.
Borc verərkən Allahın razılığı niyyət edilməlidir.
....
2. Borc verərkən faiz tələb etmək – haramdır
Haram Şiə fiqhində ən mühüm məsələlərdən biri ribadır (sələm, faiz).
Məsələn: 1 000 manat borc verib 1 100 manat tələb etmək;
500 manat verib 600 manat qaytarılmasını şərt qoymaq;
Borc müqabilində əlavə mal tələb etmək;
Borc verib əvəzində pulsuz xidmət və ya maddi mənfəət tələb etmək.
Əgər bu əlavə mənfəət borc müqaviləsinin şərtidirsə, ribadır.
Ayətullah Sistaninin hökmündə borc verənin əlavə pul, mal, xidmət, mənfəət və ya maddi üstünlük tələb etməsi haram sayılır.
Mənbə: Sistaninin Minhacus-Salihin, 2-ci cild, 1011–1015-ci məsələlər.
.....
Əlavə hədis və fiqhi izah
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan fiqhi rəvayətlərdə borc müqabilində şərt qoyulan əlavə mənfəət qadağan edilir.
Burada incə fərq var:
Borc verən əvvəlcədən 1 000 manat verib 1 100 manat qaytarılmasını tələb edirsə, bu haramdır.
Borc alan öz istəyi ilə, əvvəlcədən heç bir şərt olmadan, borcunu daha yaxşı şəkildə qaytarırsa, bu caizdir.
Borc verən əvvəlcədən əlavə hədiyyə tələb etməyibsə və borc alan könüllü hədiyyə verirsə, bu, öz-özlüyündə haram deyil.
Sistaninin 1015-ci məsələsində də şərtsiz artıq ödəmənin caiz, hətta yaxşı əməlin qarşılığı kimi müstəhəb olduğu bildirilir.
.....
3. Borcun vaxtında qaytarılmaması
Günah ola bilər
İslamda borc insanın üzərində olan haqdır. Borclu şəxsin imkanı olduğu halda borcu qəsdən gecikdirməsi zülm sayılır.
Peyğəmbərdən (s) nəql olunur: «مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ»
Mənası: Varlı və ödəməyə qadir olan şəxsin borcu gecikdirməsi zülmdür.
Mənbə: Mustədrəkul-Vəsail, cild 13, səh. 397, hədis 15713.
....
Burada iki fərqli vəziyyət var:
Birinci vəziyyət: Şəxsin pulu var, borcunu qaytara bilər, amma qəsdən qaytarmır.
Bu, günahdır.
Borc sahibinin haqqını pozmaqdır.
Şəriət baxımından zülm hesab olunur.
İkinci vəziyyət: Şəxsin həqiqətən maddi imkanı yoxdur.
Onu imkanı olmayan şeyə məcbur etmək olmaz.
Borc sahibi ona möhlət verməlidir.
Borclunun çətinliyindən istifadə edərək əlavə pul tələb etmək olmaz.
........
Qurani-Kərimdə buyurulur:
Əgər borclu çətinlikdədirsə, imkanı olana qədər ona möhlət verin. Əgər bağışlasanız, bu sizin üçün daha xeyirlidir.
Bəqərə surəsi, 280-ci ayə.
.....
4. Borcun gecikməsinə görə əlavə pul tələb etmək
Riba təhlükəsi Məsələn: Bir şəxs digərinə 2 000 manat borc verir və deyir:
Üç aya qaytar.
Əgər gecikdirsən, əlavə 200 manat ödəyəcəksən.
Əgər bu, borc müqaviləsində şərt qoyulmuş əlavə borcdursa, Sistaninin fiqhinə əsasən belə şərt caiz deyil.
Borcun gecikməsi öz-özlüyündə borc sahibinə əlavə faiz almaq haqqı vermir.
Mənbə: Sistaninin borc və riba hökmləri, Minhacus-Salihin, 1011–1013-cü məsələlər.
.....
5. Borc müqabilində evdə yaşamaq və ya əmlakdan pulsuz istifadə etmək
Bu, insanlar arasında tez-tez rast gəlinən məsələlərdəndir.
Məsələn:
Bir şəxs başqasına 20 000 manat verir və deyir:
Mənə evini kirayəsiz ver.
Mən bu evdə bir il yaşayacağam.
Pulumu qaytaranda evdən çıxacağam.
Burada borc müqabilində maddi mənfəət əldə etmək şərti mövcuddur.
Belə bir şərt ribaya səbəb olur və haramdır.
Amma borc və icarə müqaviləsi bir-birindən müstəqil olarsa və borc vermək icarənin şərti edilməzsə, hökm fərqli ola bilər.
Sistani bu mövzuda xüsusi hökmlər verir.
.......
6. Borc müqabilində girov qoymaq
Əslində halal və caizdir
Məsələn: Borc alan avtomobilini girov qoyur.
Qızılını girov qoyur.
Evini girov qoyur.
Borcunu qaytarmadığı təqdirdə girovun satılması nəzərdə tutulur.
Girov (rəhb) öz-özlüyündə caizdir.
Ancaq girov qoyulan əmlakdan borc verənin pulsuz istifadə etməsi və bunun borc şərti olması caiz deyil.
Girov borcun təminatıdır, borc verənə əlavə qazanc mənbəyi deyil.
Mənbə: Sistani, Minhacus-Salihin, 1024-cü məsələ və girov hökmləri.
.........
7. Borcu yazmaq və şahid tutmaq
Bu, Quranda xüsusi qeyd olunan məsələlərdəndir.
Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsində müddətli borcların yazılması əmr olunur.
Şiə hədis mənbələrində də borcun yazılmasının əhəmiyyəti vurğulanır.
Peyğəmbərdən (s) nəql edilən bir rəvayətdə müəyyən müddətə borc verib onu yazmayan və şahid tutmayan şəxsin duasının qəbul olunmaması barədə xəbərdarlıq edilir.
Mənbə: Biharul-Ənvar, cild 104, səh. 301.
........
Fiqhi nəticə:
Borcun məbləği yazılmalıdır.
Qaytarılma müddəti göstərilməlidir.
Tərəflərin razılığı qeyd edilməlidir.
İmkan daxilində şahid tutulmalıdır.
Bunlar mübahisələrin qarşısını almaq üçündür.
.......
8. Borclu kasıbdırsa, borc sahibi nə etməlidir?
Şiə fiqhində borclunun maddi vəziyyəti nəzərə alınır.
Əgər borclu:
İşsizdirsə;
Gəliri borcu ödəməyə çatmırsa;
Ailəsinin zəruri ehtiyaclarını qarşılaya bilmirsə;
Borcu ödəmək üçün zəruri əmlakından məhrum olmalıdırsa;
ona möhlət verilməsi tələb olunur.
Sistani, İslam hökmləri, 2294–2296-cı məsələlərdə borclunun imkanı olduqda borcu ödəməli olduğunu, həqiqətən imkansız olduqda isə ona təzyiq göstərilməməli olduğunu açıqlayır.
.....
9. Şiə hədis mənbələrində borc haqqında rəvayətlər
Aşağıdakı mənbələrdə borc mövzusu ayrıca araşdırılır:
Hədis kitabı
Araşdırılan mövzu əl-Kafi
Borc, riba və maliyyə münasibətləri Vəsailuş-Şiə
Borc və ticarət hökmləri Biharul-Ənvar
Borcun qaytarılması və möhlət Səvabul-Əmal
.....
Borc verməyin savabı
Xüsusilə bu mövzuları araşdırmaq lazımdır:
əl-Kafi, Kitabul-Məişə, borc və riba ilə əlaqəli bablar.
Vəsailuş-Şiə, Kitabul-Ticarə, borc babları.
Biharul-Ənvar, borc və möminin haqqı haqqında rəvayətlər.
Qeyd: Hədislərin sənəd etibarlılığı ayrıca araşdırılmalıdır. Hər bir rəvayətin kitabda mövcud olması onun avtomatik səhih olması demək deyil.
.......
10. Halal və haram halların ümumi cədvəli
Borc əməliyyatı
Şəri hökm Faizsiz borc vermək
Müstəhəb Faizsiz borc almaq
Caiz Borc müqabilində əvvəlcədən əlavə pul tələb etmək
Haram Borc müqabilində pulsuz evdə yaşamaq şərti
Haram Borcu könüllü olaraq artıq qaytarmaq
Caiz Borc müqabilində girov almaq
Caiz İmkanı olduğu halda borcu qəsdən gecikdirmək
Haram İmkansız borcluya möhlət vermək
Vacib Borcu yazmaq
....
Tövsiyə olunur Borc müqabilində əlavə xidmət tələb etmək
Haram Bu cədvəl adi pul borcuna aiddir. Alqı-satqı, hissəli satış, bank maliyyələşməsi və başqa müqavilələrin hökmləri ayrıca ola bilər.
.....
11. Əsas fiqhi mənbələr
Ətraflı oxumaq üçün rəsmi və mətn mənbələri:
Ayətullah Sistaninin – Minhacus-Salihin, borc və riba hökmləri .
Ayətullah Sistaninin – İslam hökmləri, borc bölməsi .
Şiə hədis mənbələrində borc haqqında rəvayətlər .
Borc verməyin fəziləti haqqında rəvayətlər .\sualcavab.ge