Borcluya möhlət verməyin və borcu gözləməyin İslamda savabı .....

İslam dinində borc verən şəxsin borcluya möhlət verməsi, borclunun çətin vəziyyətini nəzərə alması və maddi imkanı yaranana qədər onu gözləməsi çox böyük savab sayılır.
....Bu məsələ həm Qurani-Kərimdə, həm də Peyğəmbərimizin (s) və Əhli-beyt imamlarının (ə) hədislərində açıq şəkildə bəyan edilmişdir.
Əsas məqam budur: Əgər borclu həqiqətən borcunu qaytarmağa imkanı olmayan çətin vəziyyətdədirsə, ona möhlət vermək Allah yanında savablı bir əməldir. Hətta borcun bir hissəsini və ya hamısını bağışlamaq daha böyük fəzilət kimi təqdim olunur.
....
1. Qurani-Kərimdə borcluya möhlət vermək
Bəqərə surəsi, 280-ci ayə:
Əgər (borclu) çətinlik içindədirsə, ona imkanı olana qədər möhlət verin. Əgər (borcu) sədəqə olaraq bağışlasanız, əgər bilsəniz, bu sizin üçün daha yaxşıdır.
Ərəb dilində:
وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ ۚ وَأَن تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
Bu ayədən üç mühüm hökm və nəticə çıxır:
Borclu həqiqətən maddi çətinlikdədirsə, ona ödəmə üçün möhlət verilməlidir.
Borclunu imkanı çatmadığı halda sıxışdırmaq düzgün deyil.
Borcu bağışlamaq, sadəcə möhlət verməkdən də üstün bir yaxşılıqdır.
Burada diqqət yetirilməli məqam budur ki, ayə imkansız borcludan bəhs edir. İmkanı olduğu halda borcu qəsdən ödəməyən şəxsin vəziyyəti ayrıdır.
.......
2. Şiə mənbələrində İmam Sadiqin (ə) hədisi
Bu mövzuda ən mühüm şiə mənbələrindən biri Şeyx Kuleyninin əl-Kafi kitabıdır.
Mərhum Əllamə Təbatəbai də özünün məşhur Təfsir əl-Mizan əsərində Bəqərə surəsinin 280-ci ayəsini şərh edərkən əl-Kafidən bu hədisi nəql edir.
Hədisdə İmam Sadiq (ə) buyurur:
Peyğəmbər (s) bir gün minbərə qalxaraq Allaha həmd-səna etdikdən sonra buyurdu:
«Ey insanlar! Burada olanlar olmayanlara çatdırsınlar: Kim çətinlikdə olan borcluya möhlət verərsə, Allah onun üçün hər gün verdiyi borcun miqdarı qədər sədəqə savabı yazar, ta ki, borcunu geri alsın».
Sonra İmam Sadiq (ə) buyurdu ki, Allah-taala belə buyurur: «Əgər borclu çətinlikdədirsə, ona imkanı yaranana qədər möhlət verin. Əgər borcu bağışlasanız, bu sizin üçün daha yaxşıdır».
Mənbə:
Şeyx Kuleyni, əl-Kafi, borc və sədəqə ilə əlaqəli rəvayətlər.
Əllamə Təbatəbai, Təfsir əl-Mizan, Bəqərə surəsi, 280-ci ayənin 21-ci rəvayəti. Tafsir al-Mizan
.......
Bu hədisdən çıxan çox mühüm nəticə:
Borc verən şəxs borclunun çətinliyinə görə ona möhlət verdiyi müddətdə, hər gün verdiyi borcun miqdarı qədər sədəqə savabı qazanır.
Məsələn, bir şəxs 5 000 manat borc verib və borclu həqiqətən imkansız olduğu üçün onu bir il gözləyirsə, hədisin zahiri mənasına görə hər gün 5 000 manat məbləğində sədəqə savabı əldə edir.
Burada söhbət həmin məbləğin hər gün real olaraq verilməsindən deyil, Allahın verdiyi savabdan gedir.
......
3. İmam Sadiqdən (ə): Allahın kölgəsində olmaq savabı
Şiə mənbələrində daha bir təsirli hədis vardır.
Şeyx Səduqun Mən la yəhzuruhul-fəqih kitabında «Borcunu ödəməkdə çətinlik çəkənə möhlət verməyin savabı» adlı xüsusi bab mövcuddur.
İmam Sadiq (ə) buyurur:
«Kim Allahın Öz kölgəsindən başqa heç bir kölgənin olmadığı gündə Allahın kölgəsi altında olmaq istəyirsə, çətinlikdə olan borcluya möhlət versin və ya öz haqqının bir hissəsindən keçsin».
Ərəbcə hədisin əsas hissəsi:
مَنْ أَرَادَ أَنْ يُظِلَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ فَلْيُنْظِرْ مُعْسِرًا أَوْ لِيَدَعْ لَهُ مِنْ حَقِّهِ
Mənbə: Şeyx Səduq, Mən la yəhzuruhul-fəqih, 2-ci cild, 1-ci kitab, 13-cü bab, 3-cü hədis.
......
Bu hədisdə iki əməl göstərilir:
Borcluya möhlət vermək.
Borcun bir hissəsini bağışlamaq.
İkinci əməl də xüsusi olaraq tövsiyə edilir.
..........
4. Möhlət verən insanın bağışlanması
Şiə mənbələrindən əlavə, Peyğəmbərdən (s) nəql edilən başqa bir hədisdə borcluya qarşı səbirli olan insanın Allah tərəfindən bağışlanması xəbər verilir.
Hədisin məzmunu belədir:
Bir nəfər dünyasını dəyişdikdən sonra ondan soruşulur:
«Nə etmisən?»
O cavab verir:
«Mən insanlarla alış-veriş və borc məsələlərində mülayim davranırdım. Maddi çətinlikdə olan borclulara möhlət verirdim».
Buna görə Allah onu bağışlayır.
Bu rəvayət Sünən İbn Macə, 2420-ci hədisdə nəql olunub.
Bu rəvayət də borcluya qarşı mərhəmətli davranmağın axirət əhəmiyyətini göstərir.
....
5. Ayətullah Sistaninin fiqhi hökmü
Bu məsələnin yalnız əxlaqi deyil, fiqhi tərəfi də vardır.
Böyük şiə mərcəyi-təqlidi Ayətullah əl-Üzma Seyid Əli Hüseyni Sistani özünün İslam hökmləri kitabında borc haqqında belə buyurur:
2295-ci hökm: Borclunun yaşadığı evdən, zəruri ev əşyalarından və ehtiyac duyduğu şeylərdən başqa ödəməyə imkanı yoxdursa, borc verən həmin əşyaları tələb edə bilməz. Borclunun ödəmək imkanı yaranana qədər gözləməlidir.
2294-cü hökm: Borclunun ödəmək imkanı olduğu halda borcu tələb edildikdən sonra ödəməni gecikdirməsi günahdır.
Mənbə: Islamic Laws, Chapter Twenty – Loan (Qarḍ), hökmlər 2294–2295.
Rəsmi mənbə: Ayətullah Sistaninin borc haqqında fiqhi hökmləri .
Bu hökmlərdən aydın olur ki, İslam həm borc verənin haqqını qoruyur, həm də həqiqətən imkansız olan borclunun hüquqlarını müdafiə edir.
........
6. Borc verən şəxs hansı savablara nail olur?
Mənbələrə əsasən, borcluya möhlət verən insan üçün aşağıdakı savablar qeyd olunur:
Savab
Mənbə
Hər gün borcun miqdarı qədər sədəqə savabı
Əl-Kafi, Bəqərə 280-in təfsirində nəql olunan hədis
Allahın mərhəmətinə nail olmaq
Sistani, İslam hökmləri, borc bölməsi
Qiyamət günü Allahın kölgəsi altında olmaq ümidi
Mən la yəhzuruhul-fəqih, 2-ci cild, 13-cü bab
Borcun bağışlanması ilə daha böyük xeyir əldə etmək
Quran, Bəqərə 280
Mələklərin rəhmət göndərməsi
Peyğəmbərdən (s) nəql olunan hədis, Sistani, borc bölməsi
........
7. Borclu yalan danışırsa, yaxud imkanı olduğu halda ödəmir?
Burada mühüm fərq vardır:
Əgər borclu həqiqətən kasıbdırsa, gəliri yoxdursa və borcu ödəyə bilmirsə, ona möhlət verilməlidir.
Əgər borclunun pulu var, amma qəsdən borcunu qaytarmırsa, onun davranışı günahdır.
Əgər borclu qismən ödəyə bilirsə, qalan hissəsi üçün möhlət məsələsi razılaşdırıla bilər.
Borc verən öz haqqından keçməyə məcbur deyil. Borcu bağışlamaq onun öz ixtiyarındadır.
......
8. Ən mühüm nəticə
Quran, Əhli-beyt (ə) hədisləri və şiə fiqh mənbələrinə əsasən:
Bir insanın borclu qardaşını maddi çətinlikdə olduğu zaman gözləməsi adi səbir deyil, ibadət və böyük savablı əməldir.
Təsəvvür edin, bir insanın sizə borcu var. Siz isə bilirsiniz ki, onun ailəsi, uşaqları və yaşayış xərcləri var, amma hazırda borcunu qaytarmağa imkanı yoxdur. Siz onu sıxışdırmır, möhlət verir və Allahın razılığını düşünərək gözləyirsiniz.
Belə bir əməl üçün Peyğəmbər (s) və İmam Sadiq (ə) çox böyük savab vəd ediblər.
Allahın kəlamı isə bu məsələdə çox aydındır:
«Əgər borclu çətinlikdədirsə, ona imkanı yaranana qədər möhlət verin. Əgər borcu bağışlasanız, bu sizin üçün daha yaxşıdır».
(Bəqərə, 2:280)
......
İstifadə olunmuş əsas şiə mənbələri
Quran-Kərim, Bəqərə surəsi, 280-ci ayə.
Şeyx Kuleyni, əl-Kafi, borcluya möhlət vermək haqqında rəvayət.
Əllamə Təbatəbai, Təfsir əl-Mizan, 4-cü cild, Bəqərə 275–281, xüsusilə 280-ci ayənin 21-ci rəvayəti.
Şeyx Səduq, Mən la yəhzuruhul-fəqih, 2-ci cild, 1-ci kitab, 13-cü bab.
Ayətullah Sistani, İslam hökmləri, 20-ci fəsil, borc, 2294–2295-ci hökmlər.
Bir elmi qeyd: Hədislərin kitabda mövcud olması onların hamısının sənəd baxımından eyni dərəcədə səhih olması demək deyil. Burada hədislərin mənbəyini göstərmişəm, lakin hər birinin sənədini ayrıca rical baxımından qiymətləndirməmişəm.\sualcavab.ge