Borc sahibinin borcu bağışlaması vacibdirmi? Şahidin borca görə məsuliyyəti varmı?

Bu məsələni Qurani-Kərim, Əhli-beyt (ə) hədisləri və Cəfəri fiqhi baxımından araşdırarkən iki məsələni bir-birindən ayırmaq lazımdır:
Borc sahibinin borcluya olan haqqından keçməsi – borcu bağışlaması.
Borc müqaviləsində şahid olan şəxsin həmin borca görə məsuliyyət daşıması.
.........
İslamda bu iki məsələnin hökmü eyni deyil. Xüsusilə şahid olmaqla borca zamin durmaq arasında ciddi fərq vardır.
1. Qurani-Kərimdə borcun bağışlanması
Allah-Təala Bəqərə surəsinin 280-ci ayəsində buyurur:
Bəqərə, 2:280
وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
Mənası:
«Əgər borclu çətinlik içindədirsə, vəziyyəti yaxşılaşana qədər ona möhlət verin. Əgər (borcu) sədəqə olaraq bağışlasanız, bilsəniz, bu sizin üçün daha xeyirlidir».
Bu ayədən üç mühüm hökm çıxır:
Borclu həqiqətən maddi çətinlik içindədirsə, ona möhlət verilməlidir.
Borc sahibinin borcu tamamilə və ya qismən bağışlaması bəyənilən, savablı əməldir.
Borcu bağışlamaq möhlət verməkdən daha fəzilətli bir əməl kimi təqdim olunur.
Əsas nəticə: Ayədə borcun bağışlanması vacib buyurulmur. Əksinə, «xeyirlidir» ifadəsi ilə təşviq edilir. Ancaq borclunun ödəməyə imkanı yoxdursa, ona möhlət vermək tələb olunur.
.........
2. Əhli-beyt (ə) hədislərində borcun bağışlanması
Şiə hədis mənbələrində borcun bağışlanması və borcluya möhlət verilməsi haqqında çox mühüm rəvayətlər mövcuddur.
Birinci hədis: İmam Sadiq (ə) – borcu bağışlamağın savabı
Şeyx Küleyninin «Əl-Kafi» kitabında İmam Cəfər Sadiqdən (ə) belə bir rəvayət nəql olunur:
Bir şəxs dünyasını dəyişmişdi və Abdullah ibn Səyyabəyə borcu var idi. İnsanlar borc sahibindən mərhumun borcunu bağışlamasını istədilər, lakin o, razılaşmadı.
İmam Sadiq (ə) buyurdu:
وَيْحَهُ! أَمَا يَعْلَمُ أَنَّ لَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ عَشَرَةً إِذَا حَلَّلَهُ، فَإِذَا لَمْ يُحَلِّلْهُ فَإِنَّمَا لَهُ دِرْهَمٌ بَدَلَ دِرْهَمٍ.
Mənası:
«Vay onun halına! Məgər bilmir ki, borcu bağışlayarsa, hər bir dirhəmə görə on dirhəm savab əldə edər? Əgər bağışlamazsa, yalnız verdiyi bir dirhəmin əvəzində bir dirhəm alacaq».
Mənbə:
Şeyx Küleyni, Əl-Kafi.
Rəvayətin izahı: Reprieving the Dead and the Alive from Debts – Al-Islam.org .
Həmçinin: İmam Səccadın (ə) Hüquqlar Risaləsi – Borc verənin haqqı .
Bu hədis borcun bağışlanmasının böyük savab olduğunu göstərir. Lakin İmamın borc sahibini bağışlamağa təşviq etməsi borcun məcburi şəkildə silinməsi demək deyil.
....
İkinci hədis: Borcluya möhlət verməyin savabı
İmam Cəfər Sadiqdən (ə) belə nəql olunur:
«Kim Allahın heç bir kölgənin olmadığı gündə Onun kölgəsi altında olmaq istəyirsə, borclusuna möhlət versin və ya onun borcunu bağışlasın».
Mənbə: Böyük Günahlar (Ayətullah Seyid Əbdülhüseyn Dəstğeyb), 3-cü cild, borcluya möhlət vermək və borcu bağışlamaq bölməsi.
Greater Sins – Volume 3, Debtor's Respite and Forgiveness .
Bu rəvayət də göstərir ki, möhlət vermək və borcu bağışlamaq Allah yanında savablı əməllərdəndir.
.........
Üçüncü hədis: Borc haqqının ödənilməsi
İmam Baqirdən (ə) belə bir rəvayət nəql olunur:
«Allah yolunda şəhid olmaq bir çox günahları aradan aparır, lakin borc istisnadır. Borcun kəffarəsi yalnız onun ödənilməsi, haqq sahibinin onu ödəməsi və ya haqq sahibinin borcu bağışlamasıdır».
Mənbə: Əhli-beyt hədisləri əsasında hazırlanmış Manifestations of the All-Merciful, «O Allah, Facilitate the Payment of Every Indebted One» bölməsi.
Hədisin mənbəsi və izahı – Al-Islam.org .
.........
Bu rəvayətdən başa düşülür ki, borc şəxsi haqqdır. Borclunun borcu özbaşına ləğv olunmur. Haqq sahibi onu bağışlamalı, yaxud borc ödənilməlidir.
3. Borc sahibi borcu bağışlamağa məcburdurmu?
Qurani-Kərim və Əhli-beyt (ə) rəvayətlərini birlikdə nəzərdən keçirdikdə aşağıdakı nəticəyə gəlirik:
Vəziyyət
Şəri hökm
Borclunun ödəməyə imkanı yoxdur
Borc sahibi ona möhlət verməlidir.
Borclu maddi çətinlikdədir
Borcun bağışlanması müstəhəb və fəzilətlidir.
Borclunun ödəməyə imkanı var
Borcu ödəməlidir.
Borc sahibi borcu bağışlayır
Böyük savab qazanır.
Borc sahibi borcu bağışlamır
Təkcə bağışlamadığına görə günahkar sayılmır.
Burada mühüm bir fərq var: borclunun imkansızlığı ilə borcunu ödəmək istəməməsi eyni şey deyil.
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan rəvayətdə Peyğəmbərin (s) belə buyurduğu bildirilir:
«Borcunu ödəməyə imkanı olan şəxsin borcu gecikdirməsi halal olmadığı kimi, imkansız olduğunu bildiyin şəxsdən borcu tələb etməyin də halal deyil».
Mənbə: İmam Səccadın (ə) Hüquqlar Risaləsinin şərhi, borc verənin haqqı.
Rəvayətin mətni və izahı .
..........
4. Borc müqaviləsində şahid olan şəxs borca görə məsuliyyət daşıyırmı?
Bu, sualınızın ən mühüm hissəsidir.
Qurani-Kərimin Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsində Allah-Təala borc müqaviləsi haqqında buyurur:
وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِن رِجَالِكُمْ
Mənası:
«Öz kişilərinizdən iki nəfəri şahid tutun».
Ayənin davamında isə buyurulur:
وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ
Mənası:
«Nə katibə, nə də şahidə zərər vurulmasın».
Bəqərə surəsinin 283-cü ayəsində isə buyurulur:
وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ
Mənası:
«Şahidliyinizi gizlətməyin. Kim onu gizlətsə, şübhəsiz, onun qəlbi günahkardır».
Mənbə: Quran, Bəqərə 2:282 və Bəqərə 2:283 .
Bu ayələrdən aydın olur ki, şahidin əsas vəzifəsi:
Borc müqaviləsində həqiqəti təsdiqləmək.
Borcun məbləğini və şərtlərini düzgün bildirmək.
Məhkəmə və ya haqqın müəyyənləşdirilməsi zamanı həqiqi şahidliyini vermək.
Bildiyi həqiqəti gizlətməmək.
Lakin şahid olmaq borclunun borcunu öz üzərinə götürmək demək deyil.
Yəni bir şəxs yalnız borc müqaviləsində şahid kimi iştirak edibsə, sırf bu səbəbdən borclunun əvəzinə pulu ödəməyə məcbur deyil.
..........
5. Şahid olmaqla zamin olmaq arasında fərq
Cəfəri fiqhində bu iki anlayış tamamilə fərqlidir.
Şahid (şahid): Borcun baş verdiyini və şərtlərini təsdiqləyən şəxsdir.
Zamin (zamin): Borclunun borcunu ödəməyi öz öhdəsinə götürən şəxsdir.
Kafil (kafil): Borclunu tələb olunduqda borc sahibinin qarşısına gətirməyi öhdəsinə götürən şəxsdir.
Bu fərqi Seyid Əli Sistaninin fiqh hökmlərində də görmək mümkündür.
Ayətullah Sistaninin fətvası – 2329-cu məsələ
Seyid Sistaninin fətvasına əsasən, bir şəxs başqasının borcunu ödəmək üçün zamin olmaq istədikdə, borc sahibinə özünü həmin borcun ödənilməsinə zamin etdiyini sözlə və ya əməli şəkildə bildirməlidir. Borc sahibinin də buna razılığı olmalıdır.
Deməli, zaminlik sadəcə şahid kimi müqavilədə iştirak etməklə yaranmır.
Mənbə: Seyid Əli Sistani, Practical Laws of Islam, Ruling 2329.
.......
Kafillik haqqında hökm
Seyid Sistaninin 2341–2342-ci məsələlərində kafillik belə izah edilir: şəxs borclunu borc sahibinin tələbi zamanı onun qarşısına gətirməyi öhdəsinə götürür. Bunun üçün müvafiq öhdəlik və qəbul olmalıdır.
Sistani – Surety for the Appearance of a Debtor .
Buradan çıxan nəticə:
Əgər müqavilədə bir şəxsin adı yalnız şahid kimi yazılıbsa, o, avtomatik olaraq nə zamin, nə də kafil olur.
Ancaq həmin şəxs əlavə olaraq borcun ödənilməsinə zamin durduğunu açıq şəkildə öhdəsinə götürübsə, hökm dəyişə bilər.
..........
6. Şahid hansı hallarda məsuliyyət daşıya bilər?
Bunu üç ayrı vəziyyətdə izah etmək lazımdır:
Hadisə
Şahidin məsuliyyəti
Sadəcə müqavilədə şahid kimi imza atıb
Borcu ödəmək öhdəliyi yoxdur.
Borcun ödənilməsinə açıq şəkildə zamin durub və zaminlik şəri baxımdan düzgün qurulub
Zaminlik öhdəliyi yarana bilər.
Bilə-bilə yalan şahidlik edib və ya həqiqəti gizlədib
Günah və mümkün hüquqi məsuliyyət daşıya bilər.
Xüsusilə sonuncu məsələ əhəmiyyətlidir. Şahid borcun mövcud olmadığını bilə-bilə mövcud olduğunu təsdiqləyirsə, bu, adi şahidlik deyil, yalan şahidlikdir.
Eyni zamanda, şahid borc sahibinin hüququnu bilərəkdən pozmağa kömək edirsə, onun məsuliyyəti ayrıca araşdırılmalıdır.
..........
7. Ümumi fiqhi nəticə
Quran və Əhli-beyt (ə) hədisləri əsasında məsələnin yekun hökmü belədir:
Birinci: Borc sahibi borcu bağışlamağa şəri baxımdan məcbur deyil. Lakin borclu həqiqətən imkansızdırsa, ona möhlət verməlidir. Borcu bağışlamaq isə daha fəzilətli və savablıdır.
........
İkinci: Borc müqaviləsində şahid olan şəxs borclunun borcuna görə avtomatik məsuliyyət daşımır.
Üçüncü: Şahid yalnız o zaman borcun ödənilməsi ilə bağlı məsuliyyət daşıya bilər ki, ayrıca və etibarlı zaminlik öhdəliyi götürmüş olsun.
Dördüncü: Şahid həqiqəti gizlədə, yalan danışa və borc sahibinin haqqının itirilməsinə bilərəkdən səbəb ola bilməz.\sualcavab.ge