Dünyasını dəyişən şəxsin borcu necə ödənilir və axirətdə bağışlanırmı?
İslamda, xüsusilə Əhli-beyt (ə) məktəbində, insanın dünyasını dəyişməsi onun üzərində olan borcun avtomatik silinməsi demək deyil. Borc məsələsi çox ciddi məsələdir. Çünki borc yalnız Allahın haqqı deyil, həm də insanların haqqıdır (həqqün-nas).
Şiə mənbələrinə əsasən, dünyasını dəyişən şəxsin borcunun ödənilməsi, onun mirasından ayrılması və borc verənin haqqından keçməsi məsələləri bir-birindən fərqləndirilməlidir.
....
1. Qurani-Kərimdə vəfat edən şəxsin borcu
Quranda mirasın bölüşdürülməsi zamanı borcun ödənilməsi xüsusi olaraq qeyd olunur.
Nisa surəsi, 11-ci ayə:
«...Bu bölgü, ölənin etdiyi vəsiyyətdən və borcundan sonra həyata keçirilir...»
Nisa surəsinin 12-ci ayəsində də mirasın bölüşdürülməsinin borc və vəsiyyətdən sonra həyata keçirilməsi bildirilir.
Buradan aydın olur ki:
İnsan vəfat etdikdə onun borcu aradan qalxmır.
Əvvəlcə onun qoyub getdiyi əmlakdan borclar ödənilir.
Borclar ödənildikdən sonra qalan miras varislər arasında bölünür.
Yəni varislərin mirası bölüşdürməzdən əvvəl mərhumun borclarını nəzərə alması vacibdir.
.....
2. Şiə hədislərində borcun ağırlığı
Bu məsələdə ən mühüm rəvayətlərdən biri İmam Baqirdən (ə) nəql olunub.
Mənbə: «əl-Kafi», Şeyx Kuleyni, 5-ci cild, Borc və borc almaq bölməsi, hədis 261.
İmam Baqir (ə) buyurur:
«Allah yolunda öldürülmək bütün günahları aradan aparır, lakin borc istisnadır. Borcun bağışlanması yoxdur, yalnız onu ödəməklə, borc sahibinin onu ödəməsi ilə və ya haqq sahibinin borclunu bağışlaması ilə mümkündür».
Ərəb dilində rəvayətin əsas hissəsi:
«إِلَّا الدَّيْنَ لَا كَفَّارَةَ لَهُ إِلَّا أَدَاؤُهُ أَوْ يَقْضِيَ صَاحِبُهُ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي لَهُ الْحَقُّ» Shia Hadith in Arabic & English
.........
Bu hədisdən üç mühüm nəticə çıxır:
Borc ödənilərsə, insanın boynundan götürülür.
Başqa bir şəxs mərhumun borcunu onun əvəzinə ödəyə bilər.
Borc sahibi öz haqqından keçib mərhumu bağışlaya bilər.
Deməli, insanın vəfat etməsi borcu öz-özünə ləğv etmir. Lakin borcun bağışlanması mümkündür.
.........
3. Borclu insanın ruhu qəbirdə necə olur?
Əhli-beyt (ə) məktəbində borcun axirət məsuliyyəti ilə bağlı ciddi xəbərdarlıqlar var.
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan bir rəvayətdə belə buyurulur:
«Möminin ruhu üzərində borc olduğu müddətdə bağlı qalır».
Bu məzmunda rəvayət «əl-Füsulul-mühimmə» kitabında da nəql edilmişdir. Shia Library
.....
Həmçinin Peyğəmbərdən (s) nəql edilən məşhur hədisdə buyurulur:
«Möminin ruhu borcu ödənilənə qədər borcuna bağlıdır».
Bu rəvayət «Sünən ət-Tirmizi», 1079-cu hədisdə də qeyd olunub.
Burada bir məqamı düzgün başa düşmək lazımdır: Bu hədislər mərhumun mütləq əzab çəkəcəyini və ya Allahın onu heç vaxt bağışlamayacağını bildirmir. Borcun onun axirət məsuliyyətinə təsir etdiyini göstərir.
.........
4. Mərhumun borcunu kim ödəməlidir?
Şiə fiqhində bu məsələnin hökmü belə izah olunur:
Birinci: Mərhumun mirası varsa
Məsələn, mərhum 20 000 manat pul qoyub və 5 000 manat borcu var.
Əvvəlcə 5 000 manat borc ödənilir.
Sonra qalan 15 000 manat varislər arasında şəri qaydada bölünür.
Varislərin borc ödənilməmiş mirası öz aralarında bölüşdürməsi düzgün deyil.
.......
İkinci: Mərhumun heç bir malı yoxdursa
Əgər insan borclu halda vəfat edib, lakin arxasında heç bir əmlak qoymayıbsa, onun övladları və digər varisləri sırf varis olduqlarına görə öz şəxsi pullarından həmin borcu ödəməyə məcbur deyillər.
Amma imkanları varsa, mərhumun borcunu ödəmələri çox savablı və dəyərli əməldir.
.......
Üçüncü: Borc sahibi mərhumu bağışlayarsa
Əgər borc sahibi səmimi şəkildə deyərsə:
«Mən mərhumun borcundan keçdim, haqqımı halal etdim»,
bu zaman onun həmin borcla bağlı tələb hüququ aradan qalxır.
Bu, yuxarıda qeyd etdiyimiz İmam Baqirin (ə) hədisinə əsaslanır.
Ayətullah Sistaninin fiqhi hökmlərində də mərhumun borclarının onun əmlakından ödənilməsi miras bölgüsündən əvvəl gəlir.
...........
5. Quranda borcu bağışlamaq haqqında nə buyurulur?
Bəqərə surəsinin 280-ci ayəsində Allah-Təala buyurur:
«Əgər borclu çətinlik içindədirsə, imkanı olana qədər ona möhlət verin. Əgər (borcu) sədəqə olaraq bağışlasanız, bilsəydiniz, bu sizin üçün daha xeyirlidir».
Bu ayə çox mühüm bir həqiqəti göstərir:
Borc sahibi borcluya möhlət verə bilər.
Borcunu tamamilə bağışlaya bilər.
Borcu bağışlamaq Allah yanında böyük savabdır.
Ayənin mənası budur ki, insanın haqqından keçməsi mərhəmətli və savablı bir əməldir.
...........
6. Allah qiyamət günü mərhumu bağışlayacaqmı?
Bu sualın cavabında iki məsələni fərqləndirmək lazımdır.
Birinci məsələ: Allahın öz haqqı
İnsan tövbə edərsə, Allahın rəhmətinə sığınarsa, Allah onun günahlarını bağışlaya bilər.
Zümər surəsi, 53-cü ayədə buyurulur:
«Ey özlərinə qarşı həddi aşmış bəndələrim! Allahın rəhmətindən ümidsiz olmayın. Həqiqətən, Allah bütün günahları bağışlayar».
.........
İkinci məsələ: İnsanların haqqı
Əgər mərhum başqa bir insanın pulunu borc götürübsə, bu artıq həqqün-nas məsələsidir.
Allahın rəhmətindən ümid kəsmək olmaz. Lakin borc sahibinin haqqı da nəzərə alınmalıdır.
İmam Baqirin (ə) yuxarıda göstərilən hədisi məhz bunu vurğulayır: borc ödənilməli, yaxud borc sahibi öz haqqından keçməlidir.
Buna görə də qəti şəkildə «Allah onu mütləq bağışlayacaq» və ya «heç vaxt bağışlamayacaq» demək düzgün deyil. Son hökm Allahındır.
...........
7. Mərhumun borcunu ödəmək üçün ailəsi nə edə bilər?
Mərhumun ailəsi aşağıdakı işləri görə bilər:
Onun bütün borclarını müəyyənləşdirsin.
Mirasdan borcları ödəsin.
Miras borcu ödəməyə çatmırsa, imkan daxilində könüllü şəkildə borcun qalan hissəsini ödəsin.
Borc sahibindən mərhumu bağışlamasını xahiş etsin.
Mərhum üçün dua, istiğfar və sədəqə etsin.
Burada diqqət edilməli məqam: sədəqə vermək və Quran oxumaq faydalı əməllərdir, lakin insanın borcunu avtomatik olaraq ləğv etmir.
.......
8. İstifadə olunan əsas mənbələr
Mənbə Mövzu
Qurani-Kərim, Nisa 11–12
Borcun mirasdan əvvəl ödənilməsi
Qurani-Kərim, Bəqərə 280
Borcluya möhlət və borcun bağışlanması
Qurani-Kərim, Zümər 53
Allahın rəhməti və bağışlaması
Əl-Kafi, cild 5, hədis 261
İmam Baqirin (ə) borc haqqında hədisi
Əl-Füsulul-mühimmə, hədis 1805
Möminin ruhunun borcla bağlılığı
Ayətullah Sistani, İslam hökmləri
Mərhumun borclarının mirasdan ödənilməsi
........
Mənbələr:
Əl-Kafi – borc haqqında İmam Baqirin (ə) hədisi
Əl-Füsulul-mühimmə – borc haqqında rəvayətlər
Ayətullah Sistaninin miras hökmləri
.......
Nəticə Mən bu mövzunun ən mühüm dərsini belə ifadə edərdim:
İnsan dünyadan köçəndə namazı, orucu, ibadətləri ilə yanaşı, başqalarının haqqını da nəzərə almalıdır.
Əgər bir mərhumun borcu varsa, ailəsinin onun borclarını ödəməyə çalışması çox böyük xeyir işdir. Borc sahibi də mərhumu bağışlasa, bu, onun üçün böyük savabdır.\sualcavab.ge