Borcu bilərəkdən və ya imkan olmadığı səbəbindən gecikdirmək günahdırmı ? izah və araşdırma
Bu məsələ İslamda çox ciddi məsələdir. Çünki borc təkcə iki insan arasındakı maliyyə münasibəti deyil, həm də qul haqqıdır (haqqün-nas).
Quranın ayələrinə və Əhli-beytdən (ə) nəql olunan hədislərə əsasən, borcu qaytarmağa imkanı olduğu halda qəsdən gecikdirmək, borc sahibini gözlətmək və borcu qaytarmaq niyyəti olmadan pul almaq günahdır.
....
Amma burada üç fərqli vəziyyəti bir-birindən ayırmaq lazımdır:
Borclunun pulu var, lakin bilərəkdən qaytarmır.
Borclunun həqiqətən pulu yoxdur və qaytara bilmir.
Borclu borc götürərkən qaytarmaq niyyətində olmayıb və ya sonradan qaytarmaq niyyətini itirib.
Bunların dini hökmü eyni deyil.
.....
1. Quran borcun gecikdirilməsi haqqında nə deyir?
Bəqərə surəsi, 280-ci ayə
Allah-taala buyurur:
وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ
Mənası:
«Əgər borclu çətinlik içindədirsə, vəziyyəti yaxşılaşana qədər ona möhlət verilməlidir. Əgər borcu bağışlasanız, bunu bilsəniz, sizin üçün daha yaxşıdır».
Bu ayədən iki mühüm nəticə çıxır:
Əgər insan həqiqətən maddi çətinlik çəkirsə və borcu ödəyə bilmirsə, ona möhlət verilməlidir.
Əgər insanın ödəmək imkanı varsa, lakin qəsdən borcu gecikdirirsə, bu ayənin ona verdiyi möhlət hüququndan sui-istifadə etmiş olur.
Diqqət yetirin: Allah borcu qaytara bilməyən insana möhlət verilməsini buyurur. Bu, borcu qaytara bilən insanın özbaşına gecikdirməsinə icazə demək deyil.
.......
2. İmam Sadiq (ə): Borcu qaytarmaq niyyəti olmadan alan şəxs oğrudur
Bu mövzuda ən ciddi hədislərdən biri İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql olunub.
İmam Sadiq (ə) buyurur:
مَنْ اسْتَدَانَ دَيْنًا فَلَمْ يَنْوِ قَضَاءَهُ كَانَ بِمَنْزِلَةِ السَّارِقِ
Mənası:
«Kim borc götürərsə, lakin onu qaytarmaq niyyətində olmazsa, oğru kimidir».
Digər rəvayətdə buyurur:
«Kim borc götürər və onu qaytarmağı düşünməzsə, oğrudur».
Bu rəvayətlər İmam Sadiqin (ə) hədisləri kimi Vəsailuş-şiə və Biharul-ənvar mənbələrində nəql olunmuşdur.
.......
Burada mühüm bir məqam var:
İmamın (ə) «oğrudur» ifadəsi həmin şəxsin başqasının malını haqsız şəkildə mənimsəməsinin ağırlığını göstərir. Bu, fiqhi baxımdan həmin şəxsə oğurluğun hədd cəzasının tətbiq edilməsi demək deyil.
Deməli, insan borc götürən zaman daxilində belə bir niyyət edirsə ki, pulu alım, amma qaytarmayacağam, bu, adi borc gecikdirməsindən daha ağır mənəvi pozuntudur.
.......
3. Borcu qaytarmaq niyyəti olan insan haqqında hədis
İmam Sadiq (ə) buyurur:
«Əgər borclu şəxs borcunu qaytarmaq niyyətində olarsa, Allah-taala borcunu qaytarana qədər ona kömək etmək üçün iki mələk təyin edər. Əgər borcunu qaytarmaq niyyətindən əl çəkərsə, Allahın yardımından məhrum olar».
Bu məzmun Böyük günahlar əsərinin borc və insanların hüquqlarına aid fəslində, Əhli-beyt rəvayətlərinə istinadla nəql olunur. Al-Islam.org
Bu hədisdən belə başa düşülür ki, borclunun yalnız maddi vəziyyəti deyil, qəlbindəki niyyəti də əhəmiyyətlidir.
Məsələn:
Bir insanın 1000 manat borcu var, hazırda pulu yoxdur, amma işləyir və borcunu qaytarmaq üçün çalışır. Bu insanın niyyəti düzgündür.
Başqa bir insanın 1000 manat borcu var, pulu da var, amma «qoy gözləsin, hələ qaytarmayacağam» deyir. Bu, haqsızlıqdır.
Üçüncü insan borc götürərkən ümumiyyətlə qaytarmaq niyyətində olmayıb. Bu isə hədisdə oğurluqla müqayisə edilən əməldir.
...........
4. İmkan olduğu halda borcu gecikdirmək zülmdür
Peyğəmbərimizdən (s) nəql edilən məşhur hədis belədir:
مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ Mənası: «İmkanlı insanın borcu gecikdirməsi zülmdür».
Bu hədis şiə mənbələrində də nəql olunmuşdur. Müstədrəkül-vəsail, 13-cü cild, səhifə 397-də bu rəvayət göstərilir. Həmçinin borcun gecikdirilməsinin qadağan olunması barədə başqa rəvayətlər də mövcuddur.
Burada «imkanlı» dedikdə sadəcə insanın varlı olması nəzərdə tutulmur. Borcunu ödəmək üçün real imkanı olan şəxs nəzərdə tutulur.
Məsələn:
İnsan 5000 manat borcludur.
Bank hesabında və ya əlində borcu ödəməyə kifayət qədər sərbəst pulu var.
Borcun vaxtı çatıb.
Borc sahibi pulunu istəyir.
Borclu isə heç bir üzrlü səbəb olmadan pulu qaytarmır.
Belə bir davranış zülmdür və günahdır.
.......
Imam Baqirdən (ə) də nəql edilir ki, insan başqasının haqqını ödəməyə qadir olduğu halda, kasıb düşmək qorxusu ilə həmin haqqı saxlayarsa, Allah onu yoxsul etməyə həmin insanın özündən daha qadirdir.
.....
5. Bəs insanın borcu qaytarmağa imkanı yoxdursa, günah qazanırmı?
Bu suala cavab: Xeyr, həqiqətən ödəməyə imkanı olmadığı üçün borcu gecikdirmək öz-özlüyündə günah deyil.
Bunun Quran əsası Bəqərə surəsinin 280-ci ayəsidir.
İmam Sadiq (ə) də bu ayəni borcluya möhlət verilməsi ilə bağlı nəql edilən hədislərdə xatırladıb.
İmam Səccadın (ə) «Hüquqlar risaləsi»ndə də borc sahibinin haqqı ayrıca qeyd edilir. Bu mövzuda İmam Sadiq (ə) Peyğəmbərdən (s) belə bir məzmun nəql edir:
«Borclunun ödəməyə imkanı olduğu halda borcu gecikdirməsi necə halal deyilsə, borclunun həqiqətən imkansız olduğunu bildiyin halda onu sıxışdırmağın da sənə halal deyil».Al-Islam.org
.........
Buradan iki tərəfin də məsuliyyəti ortaya çıxır:
Borclu ödəməyə qadirdirsə, borcu gecikdirməməlidir.
Borclu həqiqətən imkansızdırsa, borc sahibi ona möhlət verməlidir.
..........
6. Borclu hansı hallarda günah qazanmır?
Aşağıdakı halları fərqləndirmək lazımdır:
Vəziyyət
Dini qiymətləndirmə
Pulu yoxdur, ödəmək istəyir
Günah deyil
İşsiz qalıb, maddi çətinlik çəkir
Üzrlü haldır
Borcu ödəmək istəyir, amma hazırda imkanı çatmır
Günah deyil
Pulu var, amma bilərəkdən saxlayır
Günahdır
Borc sahibini aldatmaq üçün yalan vədlər verir
Günahdır
Borc götürərkən qaytarmamaq niyyətindədir
Çox ağır günahdır
Borcu qaytarmağa imkanı yaranıb, amma yenə də gecikdirir
Günahdır
Burada bir incəlik də var: borclu şəxs imkansızdırsa, borc sahibinə vəziyyətini dürüst şəkildə bildirməli, yalan vədlər verməməli və imkanı yarananda borcunu ödəməlidir.
.......
7. Borcu qaytarmaq üçün niyyət vacibdirmi?
Bəli. Əhli-beyt (ə) hədislərində borcun qaytarılması niyyətinə xüsusi əhəmiyyət verilir.
Bunun mənası belədir:
Bir insan borc götürəndə onu qaytarmaq niyyətində olmalıdır. Sonradan maddi çətinliyə düşməsi onun əvvəlki düzgün niyyətini günaha çevirmir.
Amma insanın borcu qaytarmağa imkanı olmadığı halda belə, daxilində «mən bu borcu qaytarmaq istəmirəm, qarşı tərəf nə edirsə etsin» düşüncəsi varsa, bu, artıq mənəvi məsuliyyət yaradır.
Borcun özü də insanın üzərində qalır. Borc sahibinin haqqı onun razılığı olmadan aradan qalxmır.
...........
8. Tövbə etmək və borcdan qurtulmaq üçün nə etmək lazımdır?
Əgər insan borcunu bilərəkdən gecikdiribsə, tövbə etməlidir. Tövbənin bu məsələdə əməli tərəfi də var:
Borcu gecikdirməyin yanlış olduğunu qəbul etməlidir.
Bu hərəkətinə görə Allahdan bağışlanma istəməlidir.
Borc sahibinin haqqını ödəmək üçün ciddi niyyət etməlidir.
İmkanı varsa, borcu dərhal ödəməlidir.
Hamısını ödəyə bilmirsə, borc sahibi ilə razılaşaraq hissə-hissə ödəməlidir.
Çünki bu, yalnız Allahın haqqı deyil, həm də insanın haqqıdır. Sadəcə «Allahım, məni bağışla» deməklə borc sahibinin maddi haqqı silinmir.
........
Yekun nəticə
Quran və şiə hədisləri əsasında məsələnin hökmünü belə ümumiləşdirmək olar:
Günahdır
Borcunu ödəməyə imkanı olduğu halda bilərəkdən gecikdirmək.
Bu, zülm və başqasının haqqını saxlamaqdır.
Çox ağır günahdır
Borc götürərkən onu qaytarmaq niyyətinin olmaması.
.......
İmam Sadiq (ə) belə şəxsi oğruya bənzədib.
Günah deyil
Borcunu qaytarmaq istəyən, lakin həqiqətən maddi imkanı olmayan insanın gecikməsi.
Belə insana möhlət verilməsi Quranın tələbidir.
İstifadə etdiyim əsas mənbələr
Qurani-Kərim, Bəqərə, 2:280–282.
Şeyx Hürr Amili, Vəsailuş-şiə – borcların qaytarılması və borcun gecikdirilməsinin qadağan olunması bölməsi.
Əllamə Məclisi, Biharul-ənvar, 103-cü cild, səh. 146; 104-cü cild.
Müstədrəkül-vəsail, 13-cü cild, səh. 397.
Seyyid Əbdülhüseyn Dəstğeyb, Böyük günahlar, 2-ci cild, insanların hüquqlarının pozulması bölməsi. Al-Islam.org
..........
Sonda bir mühüm məqam: İslamda borclunun kasıb olması ilə borclunun haqsızlıq etməsi eyni şey deyil. Allah insanı gücü çatmayan şeyə görə məsul tutmur. Lakin gücü çatdığı halda başqasının haqqını bilərəkdən saxlamaq günahdır.\sualcavab.ge