İslamda insan hansı hallarda borc ala bilər?

İslamda borc almaq (istiqraz) öz-özlüyündə haram deyil. Lakin borcun hansı məqsədlə götürülməsi, insanın maddi vəziyyəti, borcu qaytarmaq imkanı və borc götürərkən niyyəti çox mühüm əhəmiyyət daşıyır.
....
Quran ayələrini, Əhli-beyt (ə) hədislərini və şiə fiqhinin hökmlərini birlikdə nəzərdən keçirdikdə belə bir nəticəyə gəlirik:
İnsan ehtiyacını ödəmək, çətinlikdən çıxmaq və zəruri işlərini həyata keçirmək üçün borc ala bilər. Lakin ehtiyac olmadığı halda borclanmaq bəyənilmir. Borcu qaytarmaq niyyəti olmadan borc almaq isə ciddi dini məsuliyyət yaradır.
...
Gəlin məsələni mənbələr əsasında araşdıraq.
1. Quran baxımından borc almaq
1.1. Allah borc münasibətlərini qanuni qəbul edir
Qurani-Kərimin Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsində buyurulur:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ
Mənası:
«Ey iman gətirənlər! Müəyyən müddətə bir-birinizə borc verdiyiniz zaman onu yazın».
(Bəqərə, 2:282)
....
Bu ayədən bir neçə mühüm nəticə çıxır:
Borc almaq və vermək İslamda qəbul edilən iqtisadi münasibətdir.
Borcun müddəti əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir.
Borc münasibətləri mümkün qədər yazılı şəkildə rəsmiləşdirilməlidir.
Tərəflərin hüquqları qorunmalıdır.
....
Deməli, Quran borc almağı qadağan etmir. Əksinə, onun düzgün şəkildə həyata keçirilməsinin qaydalarını göstərir.
1.2. Borc insanın zəruri ehtiyaclarını ödəmək üçün götürülə bilər
Bəqərə surəsinin 280-ci ayəsində Allah-Təala buyurur:
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ
Mənası:
«Əgər borclu çətin vəziyyətdədirsə, imkan əldə edənə qədər ona möhlət verin».
(Bəqərə, 2:280)
.....
Bu ayə borclunun maddi çətinliyini nəzərə alan mühüm ilahi prinsipdir.
Ayədən başa düşülür ki:
İslam borclanma münasibətlərini tanıyır.
İnsan maddi çətinliyə düşə bilər.
Borc verən şəxs borclunun vəziyyətini nəzərə almalıdır.
Borclu həqiqətən ödəmək imkanından məhrumdursa, ona təzyiq göstərilməməlidir.
Burada diqqət edilməli məqam odur ki, bu ayə birbaşa borc almağın vacibliyini deyil, borclu insanla necə davranılmalı olduğunu bildirir.
.......
1.3. Borc faizli olmamalıdır
Bəqərə surəsinin 275-ci ayəsində buyurulur:
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
«Allah alış-verişi halal, sələmçiliyi isə haram etmişdir».
(Bəqərə, 2:275)
Buna görə də borc götürərkən faiz məsələsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Şəriətdə ribə (sələm) hökmü ayrıca hüquqi qaydalara malikdir. Borcun üzərinə əvvəlcədən şərt qoyulmuş əlavə məbləğ tələb edilməsi adi faizli borcun əsas problemidir.
...........
2. Əhli-beyt (ə) hədisləri baxımından borc almaq
Şiə hədis mənbələrində borc məsələsi geniş şəkildə araşdırılıb. Xüsusilə İmam Sadiqin (ə) bu mövzudakı hədisləri diqqətəlayiqdir.
2.1. Ehtiyac olmadan borc almaq bəyənilmir
Ayətullah Seyid Əli Sistaninin Minhac əs-Salihin kitabında, borc və borcvermə hökmləri bölməsində 1002-ci məsələdə belə buyurulur:
يكره الاقتراض مع عدم الحاجة
Mənası:
«Ehtiyac olmadığı halda borc almaq məkruhdur».
Həmin hökmün davamında bildirilir ki, ehtiyac artdıqca borc almağın kərahəti azalır, ehtiyac gücləndikcə isə bu kərahət aradan qalxa bilər.
Həmçinin borcunu ödəmək üçün heç bir imkanı olmayan və gələcəkdə də belə bir imkan əldə edəcəyini gözləməyən şəxsin zərurət olmadıqda borc almaması ehtiyat-vacib olaraq qeyd edilir. Borc verən şəxsin borcalanın vəziyyətindən xəbərdar olması da ayrıca nəzərə alınır.
........
Sistain ağanın baxışında: Bu fiqhi hökm çox mühüm bir suala cavab verir:
İnsan borc almaq üçün mütləq həyati təhlükə və ya ölüm təhlükəsi ilə üzləşməlidirmi?
Xeyr. Belə bir şərt yoxdur. Ehtiyacın dərəcəsinə uyğun olaraq borc almaq mümkündür. Ancaq ehtiyac olmadan borclanmaq bəyənilmir.
......
2.2. Borcu qaytarmaq niyyəti mütləq olmalıdır
Əl-Kafi kitabında İmam Sadiqdən (ə) belə bir hədis nəql olunur:
مَنْ اسْتَدَانَ دَيْناً فَلَمْ يَنْوِ قَضَاءَهُ كَانَ بِمَنْزِلَةِ السَّارِقِ
Mənası:
«Kim borc götürər, lakin onu qaytarmaq niyyətində olmazsa, oğru kimidir».
Mənbə:
Şeyx Küleyni, Əl-Kafi, 5-ci cild, Kitab əl-Məaş, borcu qaytarmaq niyyəti olmadan borc götürən şəxs haqqında bab, hədis 2.
Əl-Kafi hədisinin ərəb mətni və tərcüməsi .
.....
Bu hədisin mühüm mesajı budur: İnsan borc götürərkən əvvəlcədən onu qaytarmamaq niyyəti ilə hərəkət etməməlidir.
Hətta insanın hazırda borcu qaytarmağa pulu olmasa belə, imkan əldə etdiyi zaman borcunu ödəmək niyyəti olmalıdır.
.....
2.3. Borcu qaytarmaq niyyəti olan insana Allahın köməyi
İmam Sadiqdən (ə) Əl-Kafidə başqa bir hədis də nəql edilir:
مَنْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَيَنْوِي قَضَاءَهُ كَانَ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ حَافِظَانِ يُعِينَانِهِ عَلَى الْأَدَاءِ
Mənası:
«Kimin boynunda borc olarsa və onu qaytarmaq niyyətində olarsa, Allah tərəfindən iki qoruyucu onunla birlikdə olar və borcunu ödəməkdə ona kömək edərlər».
Hədisin davamında bildirilir ki, insanın borcu qaytarmaq niyyəti zəiflədikcə Allahın köməyi də həmin nisbətdə azalır.
Mənbə: Əl-Kafi, cild 5, səhifə 95, hədis 1.
........
Bu hədisdən belə bir nəticə çıxır: Borc götürməkdə əsas məsələlərdən biri insanın məsuliyyətli niyyətidir.
İmkanı olmadığı üçün borcunu gecikdirən insanla, ödəmək imkanı olduğu halda qəsdən ödəməyən insan eyni hökmə malik deyil.
Qeyd: Bu hədislərdəki rəvayət yollarının sənəd etibarlılığını ayrıca qiymətləndirmək lazımdır. Onları hamısını avtomatik olaraq səhih hədis hesab etmək düzgün olmaz.
.....
3. Şiə fiqhində insan hansı hallarda borc ala bilər?
Ayətullah Sistaninin rəsmi fiqh kitabında borc almağın kərahəti ehtiyacın dərəcəsi ilə əlaqələndirilir. Bu prinsipə əsasən aşağıdakı halları fərqləndirmək olar.
1. Yaşamaq üçün zəruri ehtiyaclar Məsələn:
Ailənin yemək və ərzaq ehtiyacları.
Yaşayış və kirayə xərcləri.
Zəruri geyim və məişət ehtiyacları.
Ailənin əsas yaşayış tələbatlarının təmin edilməsi.
İnsan bu ehtiyacları öz imkanı ilə ödəyə bilmirsə, borc götürməsi caiz ola bilər.
....
2. Müalicə və sağlamlıq ehtiyacları
İnsan özünün və ya ailə üzvlərinin zəruri müalicəsi üçün borc ala bilər.
Məsələn, əməliyyat, dərman, müayinə və digər zəruri tibbi xərclər.
Bu, ehtiyacın ciddi olduğu hallardandır.
....
3. Ailənin zəruri ehtiyaclarını təmin etmək
Ailənin təhlükəsizliyi, yaşayış şəraiti və əsas ehtiyaclarının qarşılanması üçün borc götürmək mümkündür.
Burada insanın özünü və ailəsini maddi çətinlikdən çıxarmaq məqsədi nəzərə alınır.
......
4. İş qurmaq və dolanışıq əldə etmək
İnsan gələcəkdə halal gəlir əldə etmək, peşə sahibi olmaq və ailəsinin dolanışığını təmin etmək məqsədilə borc götürə bilər.
Ancaq burada mühüm şərt var: İnsan borcun qaytarılması ilə bağlı real planını nəzərə almalıdır. Sadəcə qazanc əldə edəcəyinə ümid etmək kifayət deyil.
.....
5. Ciddi maddi çətinlikdən çıxmaq
İnsan gözlənilməz hadisə, ailə problemi və ya digər ciddi iqtisadi çətinliklə üzləşdikdə borc götürə bilər.
Bu kimi hallarda ehtiyacın dərəcəsi artdıqca borc almağın kərahəti azalır.
Bu hallar fiqhi prinsipin tətbiqinə dair nümunələrdir; hər konkret vəziyyətin hökmü onun şərtlərindən asılıdır.
....
4. Hansı hallarda borc almaq düzgün deyil?
Quran və şiə fiqhinin prinsiplərindən çıxış edərək aşağıdakı hallarda borclanmaqdan çəkinmək lazımdır:
1. Ehtiyac olmadığı halda borc almaq
İnsan maddi imkanı olduğu halda, sadəcə daha çox pul xərcləmək və ya özünü imkanlı göstərmək üçün borclanırsa, bu, bəyənilmir.
2. Dəbdəbəli həyat üçün borclanmaq
Məsələn:
Ehtiyac olmadığı halda bahalı avtomobil almaq.
Sadəcə başqalarından geri qalmamaq üçün bahalı əşyalar almaq.
Dəbdəbəli mərasimlər keçirmək.
İmkanından artıq toy və ziyafət xərcləri etmək.
Bunlar zəruri ehtiyac sayılmır.
.......
3. Qaytarmaq niyyəti olmadan borc almaq
Bu, İmam Sadiqin (ə) hədisində çox ciddi şəkildə pislənir.
4. Borcun qaytarılması üçün heç bir real imkanın olmaması
Əgər insanın gəliri, malı və gələcəkdə borcu ödəmək ehtimalı yoxdursa, zərurət olmadan borclanmaqdan çəkinməlidir.
......
5. Haram məqsəd üçün borc almaq
İnsan haram işlərə, günaha və şəriətə zidd məqsədlərə sərf etmək üçün borc götürməməlidir.
5. Borclu insanın üzərinə hansı məsuliyyətlər düşür?
Şiə fiqhində borc yalnız maddi münasibət deyil, həm də başqasının haqqıdır.
Əsas məsuliyyətlər bunlardır:
Borc götürərkən onu qaytarmaq niyyətində olmaq.
Borcun məbləğini və müddətini dəqiq müəyyənləşdirmək.
Borcu qaytarmaq imkanı yarandıqda gecikdirməmək.
Maddi imkansızlıq yaranarsa, borc verənə vəziyyəti bildirmək.
Borc verəni aldatmamaq.
Ayətullah Sistaninin fiqhi hökmlərində də borcu ödəməyə imkanı olan şəxsin ödənişi qəsdən gecikdirməsi haram hesab edilir. Həqiqətən imkansız olan borcluya isə möhlət verilməlidir.
........
6. Borc almaqla bağlı mühüm bir fərq: ehtiyac və zərurət
Bu iki anlayışı qarışdırmaq olmaz.
Vəziyyət
Dini qiymətləndirmə
Yemək və yaşayış üçün pul çatmır
Borc almaq caiz ola bilər
Zəruri müalicə üçün pul yoxdur
Borc almaq caiz ola bilər
Ailənin əsas ehtiyacları ödənilmir
Borc almaq caiz ola bilər
Halal qazanc əldə etmək üçün iş qurmaq
Şərtlər daxilində caizdir
Ehtiyac olmadan əlavə xərclər etmək
Borc almaq məkruhdur
Dəbdəbəli həyat üçün borclanmaq
Bəyənilmir
Borcu qaytarmamaq niyyəti ilə almaq
Haram və ciddi günahdır
Faizli borc götürmək
Ribə hökmlərinə əsasən haramdır
.........
7. Əsas mənbələr
Araşdırmada istifadə olunan əsas mənbələri bir yerə toplayıram:
1. Qurani-Kərim
Bəqərə, 2:275 — Sələm və halal ticarət.
Bəqərə, 2:280 — Borcluya möhlət verilməsi.
Bəqərə, 2:282 — Borcun yazılması.
2. Şeyx Küleyni – Əl-Kafi
5-ci cild, səhifə 95 — Borcu qaytarmaq niyyəti.
5-ci cild, səhifə 99 — Qaytarmaq niyyəti olmadan borc götürmək.
3. Vəsailuş-Şiə
Borc və borcun qaytarılması ilə əlaqəli bablar.
4. Ayətullah Sistani – Minhac əs-Salihin
1000–1002-ci məsələlər — Borcun ödənilməsi, möhlət və borc almağın kərahəti.
Rəsmi fiqhi mənbə .
5. Ayətullah Sistaninin borc və borcvermə hökmlərinin ingilis dilində rəsmi mətni .
.....
8. Yekun nəticə: İslamda borc almağın əsas meyarı nədir?
Quran, Əhli-beyt (ə) hədisləri və şiə fiqhi əsasında mənim gəldiyim nəticə budur:
İslam insanın borc almasına qarşı deyil, məsuliyyətsiz və ehtiyacsız borclanmasına qarşıdır.
Borc almaq aşağıdakı şərtlərlə düzgün ola bilər:
İnsan həqiqi ehtiyac və ya ciddi fayda üçün borc almalıdır.
Borcun qaytarılması niyyəti olmalıdır.
Borcun qaytarılması üçün real imkan və ya gələcəkdə imkan əldə etmək ümidi olmalıdır.
Borc faiz və digər haram şərtlərlə olmamalıdır.
Borc başqasının haqqı kimi qəbul edilməlidir.
Bir mühüm incəlik də var: İnsan borc götürərkən qaytarmaq niyyətində olub sonradan gözlənilməz hadisə nəticəsində imkansız vəziyyətə düşərsə, onu əvvəlcədən borcu qaytarmamaq niyyəti ilə borclanan şəxslə eyniləşdirmək olmaz.
Sonda bir prinsip: İslamda borc almaq ayıb və ya günah deyil. Lakin borc başqasının haqqını insanın üzərinə götürməsidir. Ona görə də ehtiyac olmadan borclanmamaq, ehtiyac olduqda isə məsuliyyətlə borc götürmək ən düzgün yanaşmadır.\sualcavab.ge