Borc alıb qaytarmamaq günahdırmı?

Bəli, insan borc aldığı halda onu qaytarmaq niyyəti yoxdursa və borc sahibinin haqqını qəsdən mənimsəyirsə, bu, İslamda günahdır. Çünki borc yalnız maddi məsələ deyil, həm də insanın haqqı, əmanət və məsuliyyət məsələsidir.

Lakin borc alan şəxs qaytarmaq niyyətində olduğu halda maddi çətinliyə düşərsə və borcunu vaxtında ödəyə bilməzsə, bu, qəsdən borcu qaytarmamaqla eyni deyil. İslam həm borclunun məsuliyyətini, həm də çətinliyə düşən insana mərhəmətlə yanaşmağı öyrədir.
..........
Gəlin bu məsələni Qurani-Kərim və Əhli-beytdən (ə) nəql olunan şiə hədisləri əsasında araşdıraq.

1. Qurani-Kərimdə borcu qaytarmaq haqqında

Bəqərə surəsi, 283-cü ayə

Ərəb dilində:

فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ

Azərbaycan dilində tərcüməsi:

“Əgər bir-birinizə etibar etsəniz, etibar edilən şəxs əmanəti sahibinə qaytarsın və Rəbbi olan Allahdan qorxsun.”

Mənbə: Qurani-Kərim , Bəqərə surəsi, 283-cü ayə. Quran.com
İzahı:

Allah-Taala borc alan insanın üzərinə bir məsuliyyət qoyur: ona etibar edilən haqq sahibinə qaytarılmalıdır.

İnsan bəzən qohumuna, dostuna və ya mömin qardaşına etibar edərək borc verir. Borc verən şəxs qarşı tərəfin sözünə inanır və ondan əlavə təminat tələb etmir. Belə bir etibardan sui-istifadə etmək yalnız maddi zərər vermək deyil, həm də əmanətə xəyanət etməkdir.

Deməli, borc alan insan öz-özünə belə sual verməlidir: Mənə etibar edib pul verən insanın haqqını qoruyurammı?
............
2. Borcu qaytarmaq niyyəti olmayan şəxs haqqında İmam Sadiqin (ə) hədisi

Mənbə: əl-Kafi, 5-ci cild, borcu qaytarmaq niyyəti olmadan borc almaq haqqında bab, 1-ci hədis.

Ərəb dilində:

إِلَّا مَنْ كَانَ لَا يُرِيدُ أَنْ يُؤَدِّيَ عَنْ أَمَانَتِهِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ السَّارِقِ

Azərbaycan dilində tərcüməsi:

“Yalnız əmanət olaraq üzərinə düşən haqqı qaytarmaq istəməyən şəxs oğru kimidir.”

İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan bu rəvayət borcu qaytarmaq niyyəti olmayan insanın təhlükəli vəziyyətini açıqlayır.
Izahı:
...............
Burada mühüm bir fərq var:

İnsan borc alarkən qaytarmaq niyyətindədirsə, lakin sonradan yoxsulluq, işsizlik və ya başqa çətinlik səbəbindən ödəyə bilmirsə, bu, qəsdən aldatmaqla eyni deyil.

İnsan əvvəldən borcu qaytarmamaq niyyətindədirsə, qarşı tərəfin etibarından istifadə edərək pul alırsa, onun haqqını bilərəkdən mənimsəmiş olur.

İmamın (ə) xəbərdarlığı məhz ikinci vəziyyətə aiddir. Rəvayətdəki “oğru kimidir” ifadəsi bu əməlin mənəvi ağırlığını göstərir.
.............
3. Borcu qaytarmaq niyyəti olan şəxsə Allahın köməyi

Mənbə: Şeyx Küleyni, əl-Kafi, 5-ci cild, “Borcların ödənilməsi” bölməsi, 1-ci hədis.

Ərəb dilində:

مَنْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَيَنْوِي قَضَاءَهُ كَانَ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ حَافِظَانِ يُعِينَانِهِ عَلَى الْأَدَاءِ عَنْ أَمَانَتِهِ

Tərcüməsi:

“Boynunda borc olan şəxs onu qaytarmağı niyyət edərsə, Allah tərəfindən ona əmanətini ödəməkdə kömək edən iki qoruyucu olar.”

İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan bu rəvayət borclu insanın səmimi niyyətinin əhəmiyyətini vurğulayır.
Al-Kāfi
........

İzahı:

Bu hədis bizə öyrədir ki, borclu insan borcunu unutmalı və ya məsuliyyətdən qaçmalı deyil. Əksinə, ödəmək üçün çalışmalı, halal qazanc axtarmalı və Allahdan kömək diləməlidir.

Bəzən insanın imkanı olmur, amma qəlbində borcunu qaytarmaq arzusu yaşayır. Belə insan ümidsizliyə qapılmamalı, imkanı yarandıqca borcunu ödəməyə çalışmalıdır.

Qeyd edək ki, hədisin sənədinin qiymətləndirilməsi ayrıca elmi məsələdir; burada rəvayətin məzmunu təqdim olunur.
...........
4. Borclu çətinlik çəkirsə, Qurani-Kərim nə buyurur?

Bəqərə surəsi, 280-ci ayə

Ərəb dilində:

وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Tərcüməsi:

“Əgər borclu çətinlik içindədirsə, imkanı yaxşılaşana qədər ona möhlət verin. Əgər bilsəniz, borcu ona bağışlamağınız sizin üçün daha xeyirlidir.”

Mənbə: Qurani-Kərim, Bəqərə surəsi, 280-ci ayə.

İzahı:

Bu ayədə Allah-Taala iki mühüm məsələni bildirir:

Borclu həqiqətən maddi çətinlik içindədirsə, ona imkan yaranana qədər möhlət vermək lazımdır.

Borc sahibi borcun hamısını və ya bir hissəsini bağışlayarsa, bu, fəzilətli bir əməldir.

Ancaq bu ayə borcluya haqqı inkar etmək və ya imkanlı olduğu halda borcu qəsdən gecikdirmək icazəsi vermir. Möhlət həqiqi çətinlik üçündür.
...........
5. Borcu qaytarmaq istəmədən alan insanın aqibəti

İmam Sadiqin (ə) yuxarıda qeyd olunan hədisində borcunu qaytarmaq niyyəti olmayan insan oğruya bənzədilir. Bu, ciddi xəbərdarlıqdır.

Borc almaq zamanı insan belə düşünə bilər: “Bu adam məni tanıyır, mənə etibar edir, indi pulu götürüm, sonra baxarıq.”

Amma borc alan şəxs əvvəlcədən qaytarmamaq qərarına gəlibsə, yalan vədlərlə pul alıbsa və qarşı tərəfin etibarından istifadə edibsə, bu, sadəcə sözündə durmamaq deyil, başqasının haqqını mənimsəməkdir.

Borc sahibi həmin pulu halal zəhməti ilə qazanmış, ailəsinin ehtiyacları üçün saxlamış və ya başqa bir işə ayırmış ola bilər. Borcun qaytarılmaması onun həyatına ciddi zərər vura bilər.
Buna görə də borc alan şəxs həm Allah qarşısında, həm də borc sahibinin qarşısında məsuliyyət daşıyır.
.........
6. Borcu qaytarmayan insan nə etməlidir?

Əgər insan borc alıb qaytarmayıbsa, tövbə etmək və vəziyyəti düzəltmək üçün aşağıdakı addımları atmalıdır:

Peşman olmaq: Başqasının haqqını gecikdirdiyini və ya mənimsədiyini qəbul etmək.

Borcunu etiraf etmək: Borc sahibinin haqqını inkar etməmək.

Ödəməyə çalışmaq: İmkanı daxilində borcu hissə-hissə də olsa qaytarmaq barədə razılaşmaq.

Möhlət istəmək: Həqiqətən imkanı yoxdursa, borc sahibinə vəziyyətini dürüst şəkildə izah etmək.

Haqqı sahibinə çatdırmaq: Sadəcə bağışlanma diləməklə kifayətlənməyib, mümkün olduqda maddi haqqı da qaytarmaq.

Əgər borc sahibi vəfat edibsə, onun haqqı da aradan qalxmır; borcun ödənilməsi məsələsi varislər və müvafiq şəriət qaydaları əsasında həll edilməlidir.
...........
Nəticə

İslamın bu mövzuda öyrətdiyi əsas prinsip budur: Borc almaq bir ehtiyacın aradan qaldırılmasıdır, borcu qaytarmaq isə insanın üzərinə düşən haqq və məsuliyyətdir.

Qaytarmaq niyyəti olmadan borc almaq günahdır.

İmkanı olduğu halda borcu qəsdən qaytarmamaq başqasının haqqına təcavüzdür.

Həqiqətən imkansız olduğu üçün borcunu ödəyə bilməyən insanla qəsdən ödəmək istəməyən insan eyni deyil.

Borc sahibi də çətinliyə düşən insana möhlət verməklə böyük savab qazana bilər.\sualcavab/ge