Borc almaq insanın imanına və əxlaqına necə təsir edir ?

İslamda borc məsələsi yalnız maddi məsələ deyil; insanın imanı, niyyəti, əmanətə sədaqəti, məsuliyyəti və başqalarının haqqına münasibəti ilə də əlaqəlidir. Quran və Əhli-beyt (ə) rəvayətlərində borc həm ehtiyac içində olan insana kömək etməyin bir vasitəsi, həm də insanın üzərinə böyük məsuliyyət qoyan bir öhdəlik kimi təqdim olunur.
...............
Burada əsas bir fərqi əvvəlcədən qeyd etmək lazımdır: Borc almağın özü avtomatik olaraq imanın zəifliyi və ya əxlaqsızlıq demək deyil. İnsan xəstəlik, yaşayış, ailə ehtiyacları və başqa zəruri səbəblərlə borc ala bilər. Dini baxımdan mühüm olan borcun hansı niyyətlə alınması, hansı məqsədə xərclənməsi və qaytarılması üçün necə davranılmasıdır.
...........
Aşağıda məsələyə Quran ayələri, şiə hədis mənbələri və əxlaqi nəticələr baxımından nəzər salaq.
1. Quranda borc: günah deyil, məsuliyyətdir
1.1. Bəqərə surəsi, 282-ci ayə — borcda dürüstlük

Allah buyurur: «Ey iman gətirənlər! Müəyyən müddətə qədər bir-birinizə borc verdiyiniz zaman onu yazın... Borclu olan şəxs də yazdırsın və Rəbbi olan Allahdan qorxsun, borcdan heç nəyi əskiltməsin». Mənbə: Quran, Bəqərə 2:282
.......
Bu ayədə diqqət çəkən üç mühüm məqam var:

Təqva: Borclu insan borcunu yazdırarkən Allahdan qorxmalı, həqiqəti gizlətməməlidir.

Dürüstlük: Borcun məbləğini və şərtlərini azaltmaq, həqiqəti təhrif etmək olmaz.

Məsuliyyət: Borcun yazılması və müddətinin müəyyən edilməsi tərəflər arasında şübhənin və mübahisənin qarşısını alır.

Bu ayə göstərir ki, İslam borc münasibətlərində yalnız yaxşı niyyətə deyil, hüquqların qorunmasına və dəqiq razılaşmaya da əhəmiyyət verir.

İmanla əlaqəsi: İnsan borc aldığı zaman Allahın onu gördüyünü unutmursa, bu məsuliyyət onun təqvasını gücləndirə bilər. Əksinə, Allahın haqq-hesabını düşünmədən borcu gizlətmək və ya qaytarmaqdan yayınmaq əxlaqi baxımdan təhlükəlidir.
..............
1.2. Bəqərə surəsi, 280-ci ayə — çətinlikdə olan borcluya möhlət vermək

Allah buyurur: «Əgər borclu çətinlik içindədirsə, imkanı olana qədər ona möhlət verin. Əgər bilsəniz, bağışlamağınız sizin üçün daha xeyirlidir».
Mənbə: Quran, Bəqərə 2:280
..............

Bu ayə borc məsələsinin yalnız borclunun məsuliyyətindən ibarət olmadığını göstərir. Borc verən şəxsin də mərhəmətli və ədalətli davranması mühümdür.

Buradan iki nəticə çıxır:

Həqiqətən ödəməyə imkanı olmayan insanı sıxışdırmaq əvəzinə ona möhlət vermək dini əxlaqa uyğundur.

Borclu insanın çətinlikdə olması onun borcunu avtomatik olaraq aradan qaldırmır; imkan yarandıqda haqqı ödəmək məsuliyyəti qalır.

Deməli, Quran həm borclunun vəfa və məsuliyyətini, həm də borc verənin mərhəmət və insafını qoruyur.
.......
2. Şiə hədis mənbələrində borcun insanın ruhuna və əxlaqına təsiri
2.1. İmam Əli (ə): «Borc gecə qayğı, gündüz zillətdir»

Şiə hədis ədəbiyyatında belə bir rəvayət nəql olunur:

إِيَّاكُمْ وَالدَّيْنَ فَإِنَّهُ هَمٌّ بِاللَّيْلِ وَذُلٌّ بِالنَّهَارِ

Mənası: «Borcdan çəkinin! Çünki o, gecə qayğı, gündüz isə zillətdir».

Mənbə: əl-Füsul əl-mühimmə fi üsul əl-əimmə, cild 2, hədis 1804.
Bu kəlam borcun insanın psixoloji və ictimai həyatına təsirini ifadə edir.
............
«Gecə qayğı» nə deməkdir?

Borc içində olan insan gecələr qaytara bilməyəcəyi məbləği, ödəniş vaxtını, ailəsinin ehtiyaclarını və gələcəkdə baş verə biləcək problemləri düşünə bilər. Bu qayğı insanın rahatlığını, ibadətə diqqətini və ailə münasibətlərini zəiflədə bilər.

«Gündüz zillət» nə deməkdir?

Borcun vaxtı çatdıqda insan borc verən şəxslə üzləşməkdən çəkinə, utanıb insanlardan gizlənə və ya daim izahat vermək məcburiyyətində qala bilər. Əgər borc insanın imkanlarını aşırsa, bu vəziyyət onun müstəqilliyinə də təsir göstərə bilər.

Lakin burada incə bir məqam var: İmamın kəlamını hər borclu insanın mütləq zəlil olması kimi başa düşmək düzgün deyil. Bu, borcun yarada biləcəyi ağır vəziyyətə dair xəbərdarlıqdır.
............
2.2. İmam Cəfər Sadiq (ə): İmkanını nəzərə almadan borclanmaq

Eyni mənbədə İmam Cəfər Sadiqə (ə) belə bir söz aid edilir:

«İnsan qaytarmağa imkanı olmadığı halda öz üzərinə borc götürməsin...»

Rəvayətin davamında insanın borcunu ödəyə bilməyəcəyi vəziyyətə düşməsi təhlükəsinə diqqət çəkilir. İstisna kimi, insanın vəfatından sonra borcunu ödəyəcək məsul bir şəxsin olması qeyd edilir.

Mənbə: əl-Füsul əl-mühimmə fi üsul əl-əimmə, cild 2, hədis 1807.
........
Bu rəvayətdən çıxan əxlaqi nəticə budur: Borc almaq qərarı yalnız bugünkü ehtiyaca görə deyil, gələcəkdə onu qaytarmaq imkanına görə də verilməlidir.

Məsələn, bir insanın aylıq gəliri 700 manatdırsa və ailəsinin zəruri xərcləri 650 manatdırsa, o, aylıq 200 manat borc ödənişi götürməzdən əvvəl ciddi düşünməlidir. Çünki gəliri ilə öhdəliyi arasında uyğunluq yoxdur.

Burada məqsəd kasıb insanı qınamaq deyil. İnsan həqiqi ehtiyac səbəbindən borc almağa məcbur qala bilər. Əsas məsələ, imkanları düzgün qiymətləndirmək və yerinə yetirilməsi mümkün olmayan vədlər verməməkdir.
............
2.3. «Möminin ruhu borca görə asılı qalır» hədisi barədə

İslam mənbələrində məşhur bir rəvayət var:

«Möminin ruhu borcu ödənilənə qədər borcuna görə asılı qalır».

Bu rəvayət Sünən İbn Macə, 2413-cü hədisdə nəql olunub. Сунна.com
........
Ancaq mənbə baxımından mühüm bir fərqə diqqət yetirmək lazımdır: bu, şiə mənbəsinə deyil, sünni hədis mənbəsinə istinadla verilən rəvayətdir. Buna görə onu birbaşa İmam Sadiqin (ə) və ya əl-Kafi kitabının rəvayəti kimi təqdim etmək olmaz.

Bu hədisin mənasını da ehtiyatla başa düşmək lazımdır. O, borcun insan üçün ciddi axirət məsuliyyəti olduğunu vurğulayır; lakin borclu olan hər kəsin imanının batil olması və ya Allahın rəhmətindən məhrum qalması mənasına gəlmir.
.............
3. Borc insanın imanını necə zəiflədə bilər?
Borcun mənəvi təhlükəsi təkcə məbləğin böyüklüyündə deyil. Əsas təhlükə borcun insanın davranışını və Allahla münasibətini dəyişdirməsidir.

1. Təvəkkülün yerini yanlış arxayınlıq tutur

İnsan borcu həqiqi ehtiyac üçün deyil, gələcək gəliri dəqiq bilmədən həddindən artıq rahat yaşamaq üçün götürərsə, imkanlarını düzgün qiymətləndirməyə bilər. Təvəkkül səbəbləri tərk etmək deyil; tədbir görmək və nəticəni Allaha həvalə etməkdir.
.........
2. Vicdan narahatlığı və mənəvi gərginlik yaranır

Borclu şəxs borcunu ödəyə bilmədikdə daim narahat ola bilər. Bu narahatlıq onu ibadətdən uzaqlaşdırmasa belə, mənəvi rahatlığını azalda bilər. Bununla belə, maddi çətinliyin özü insanın imansız olduğuna dəlil deyil.
..........
3. Yalan və bəhanəçilik təhlükəsi yaranır

İnsan borcu qaytara bilmədikdə bəzən həqiqəti gizlətməyə, borc verənə yalan danışmağa və ya yeni borcla köhnə borcu örtməyə başlayır. Bu davranışlar əxlaqi baxımdan daha ciddi problemdir.
..............
4. Başqasının haqqına münasibət sınağa çəkilir

Borc artıq insanın şəxsi problemi deyil; başqa bir şəxsin malı və haqqı ilə bağlı öhdəlikdir. İmkanı olduğu halda borcu qəsdən gecikdirmək, borcu inkar etmək və ya qaytarmaq niyyətini itirmək əmanət və ədalət prinsiplərinə ziddir.

Bu səbəbdən borc insanın imanını avtomatik azaltmasa da, insanın təqvasını və əxlaqını sınayan ciddi bir vəziyyətə çevrilə bilər.
..........
4. Borc insanın əxlaqını necə poza bilər?

Şiə fiqhində borcun qaytarılması konkret hüquqi məsuliyyət hesab edilir. Ayətullah Sistaninin rəsmi fiqh mənbəsində belə göstərilir: borcun ödənilməsi vaxtı çatıbsa və borclunun onu ödəməyə imkanı varsa, ödəməni gecikdirməsi günahdır. İmkanı yoxdursa, onun vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.
sistani.org
.............
Bu qaydanı əxlaqi baxımdan üç vəziyyətə ayırmaq olar:
Vəziyyət
Dini-əxlaqi qiymətləndirmə
İnsan borcu qaytarmaq niyyəti ilə alır, lakin gözlənilməz çətinliklə üzləşir
Sadəcə ödəyə bilməməsi onu əxlaqsız etmir.
İnsan imkanı olduğu halda borcu qəsdən gecikdirir
Başqasının haqqını pozur və günah məsuliyyəti daşıyır.
İnsan əvvəldən qaytarmamaq niyyəti ilə borc alır
Aldatma, yalan və başqasının malına haqsız münasibət təhlükəsi daşıyır.
Burada çox mühüm bir fərq var: Borcunu ödəyə bilməyən insanla borcunu ödəmək istəməyən insan eyni deyil. İslam əxlaqı bu iki halı bir-birindən ayırır.
...............
5. Şiə mənbələrində borcun digər tərəfi: Borc vermək savabdır

Borc məsələsini yalnız təhlükə və qadağalarla izah etmək düzgün olmaz. Əhli-beyt (ə) təlimində ehtiyaclı insana faizsiz borc vermək də xeyirli əməl kimi təqdim edilir.

Ayətullah Sistaninin rəsmi fiqh kitabında İmam Sadiqə (ə) aid edilən belə bir rəvayət nəql olunur:

Mömin bir şəxs Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə başqa bir möminə borc verərsə, verdiyi borc geri alınana qədər ona sədəqə savabı yazılar.

Mənbə: Ayətullah Sistani — Borc (Qərz), 2291-ci hökmə aid bölmə sistani.org
.............
Bu rəvayət borc münasibətinin iki tərəfinin də mənəvi dəyəri olduğunu göstərir:

Borc verən insan başqasının çətinliyini aradan qaldırmaqla savab qazana bilər.

Borc alan insan isə bu yaxşılığı əmanət kimi qəbul edib haqqı qaytarmaqla sədaqətini göstərə bilər.

Deməli, borc münasibətinin özü əxlaqsızlıq deyil. Onun necə qurulması və necə yerinə yetirilməsi əsasdır.
............
6. Borc almaq nə vaxt zərurət, nə vaxt mənəvi təhlükədir?

Aşağıdakı fərqləndirmə Quran və şiə fiqhindəki prinsipləri gündəlik həyata tətbiq etməyə kömək edir.

Zərurət və əsaslı ehtiyac

Müalicə, yaşayış, ailənin zəruri ehtiyacları və ya mühüm bir çətinliyin aradan qaldırılması üçün borc almaq əsaslı ola bilər. İnsan imkanlarını hesablamalı və qaytarmaq üçün real plan qurmalıdır.
İmkanları aşan borclanma

Yalnız başqalarına özünü varlı göstərmək, lazımsız dəbdəbə və ya düşünülməmiş xərclər üçün davamlı borc almaq insanı ağır maddi və mənəvi sıxıntıya sala bilər.
Aldatma və faizli borc
Qaytarmamaq niyyəti ilə borc almaq əxlaqi cəhətdən yolverilməzdir. Həmçinin, şiə fiqhində borc müqaviləsində borc verənin artıq məbləğ almağının şərt qoyulması ribadır və haramdır. Bununla belə, konkret bank müqaviləsinin hökmü onun şərtlərindən asılı ola bilər. sistani.org
............
7. Borc və dua məsələsi

Şiə mənbələrində borcla əlaqəli diqqətəlayiq bir rəvayət də var. Ayətullah Sistaninin rəsmi fiqh kitabında Vəsailüş-şiə əsasında İmam Sadiqə (ə) aid edilən rəvayətdə borc verərkən yazılı sənəd və şahid məsələsinə əhəmiyyət verilir. Rəvayətin məzmununa görə, sənədsiz borc vermək üzündən sonradan haqqı inkar edilən şəxsin vəziyyətinə diqqət çəkilir.
sistani.org

Buradan çıxan nəticə budur ki, dini həyat yalnız dua etməkdən ibarət deyil. İnsan həm dua etməli, həm də haqqını qorumaq və başqasının haqqını ödəmək üçün düzgün tədbirlər görməlidir.

Borc içində olan insan üçün mənəvi baxımdan faydalı addımlar bunlardır:

Borcun ümumi məbləğini və ödəniş tarixlərini dəqiqləşdirmək.

İmkan daxilində borcu qaytarmaq üçün plan qurmaq.

Çətinlik yaranarsa, borc verənlə dürüst danışıb möhlət istəmək.

Yeni borc götürməzdən əvvəl bunun əvvəlki borcu artırıb-artırmayacağını hesablamaq.

Borcun səbəb olduğu narahatlıq üzündən Allahın rəhmətindən ümidsizliyə qapılmamaq.
..................
Nəticə: Borc insanın imanına nə edir?

Quran və şiə hədis mənbələrindən çıxan əsas nəticə belədir:

Borc insanın imanını öz-özünə məhv etmir; borca münasibəti insanın imanını və əxlaqını üzə çıxarır.\sualcavab.ge

İnsan borcunu məsuliyyətlə götürüb qaytarmağa çalışırsa, bu, onun dürüstlüyünü və əmanətə sədaqətini göstərə bilər.

Borc insanı narahat etsə də, o, səbirli davranır, halal yolla çalışır və başqasının haqqını qoruyursa, maddi çətinliyi mənəvi yüksəlişə çevirmək mümkündür.

İnsan borc üzündən yalan danışmağa, haqsızlığa və başqasının haqqını yeməyə başlayırsa, borc onun əxlaqına zərər vurur.

İnsan həqiqətən ödəməyə acizdirsə, onu qınamaq əvəzinə vəziyyətini nəzərə almaq və ona möhlət vermək Quranın tövsiyə etdiyi mərhəmətə uyğundur.

Ən vacib məqam budur: İslam insanı kasıb olduğuna və borca düşdüyünə görə deyil, başqasının haqqına necə yanaşdığına görə məsuliyyətə cəlb edir.

Quranın Bəqərə surəsinin 280-ci ayəsi borcluya möhlət verməyi, 282-ci ayəsi isə borc münasibətində dürüstlük və dəqiqliyi öyrədir. Əhli-beyt (ə) təlimində də həm borcun ağırlığına dair xəbərdarlıqlar, həm də borc verənə və ehtiyac sahibinə mərhəmətlə yanaşmaq prinsipi mövcuddur.
............
Qeyd: Hədislərə istinad edərkən mənbənin növünü fərqləndirmək vacibdir. Yuxarıda bəzi rəvayətlərin mətnləri tərcümə və məna şəklində verilib; onların hamısının sənəd baxımından eyni dərəcədə mötəbər olduğu iddia edilmir. Xüsusilə konkret bir rəvayətin səhihliyini müəyyən etmək üçün onun sənədini və şiə rical alimlərinin qiymətləndirməsini ayrıca araşdırmaq lazımdır.\sualcavab.ge