Borc vermək sədəqə verməkdən daha fəziətli və savablı ola bilərmi ?
Quran və şiə hədisləri baxımından borc vermək bəzi hallarda sədəqə verməkdən daha fəzilətli ola bilər. Xüsusilə ehtiyac içində olan möminə Allah rizası üçün faizsiz borc vermək böyük savab sayılır. Lakin bunu hər vəziyyətdə borcun sədəqədən üstün olması kimi başa düşmək düzgün deyil. Fəzilət insanın niyyətindən, ehtiyac sahibinin vəziyyətindən və edilən yardımın faydasından asılıdır.
............
Gəlin bunu Quran ayələri, Əhli-beyt (ə) hədisləri və onların izahı əsasında araşdıraq.
1. Quranda borc vermək haqqında nə buyurulur?
Bəqərə surəsi, 245-ci ayə
«Kim Allaha gözəl bir borc verər ki, Allah da onu onun üçün dəfələrlə artırsın? Allah (ruzini) azaldar və artırar. Siz Ona qaytarılacaqsınız».
Mənbə: Quran , Bəqərə, 2:245. Quran.com
Burada işlədilən «qərzən həsənən» (قَرْضًا حَسَنًا) ifadəsi «gözəl borc» deməkdir.
Allahın borca ehtiyacı yoxdur. Ayədəki ifadə insanın Allah yolunda malından xərcləməsinin Allah tərəfindən qəbul edildiyini və əvəzinin qat-qat veriləcəyini bildirir. Təfsirlərdə bu, ehtiyac sahiblərinə yardım etmək və Allah yolunda xərcləmək mənasında izah olunur.
الآية 245
Burada mühüm bir məqam var: ayə borc verməyin savabını vurğulayır, lakin bütün borcların bütün sədəqələrdən üstün olduğunu açıq şəkildə demir.
.....
2. İmam Sadiq (ə): Borc verənə sədəqə savabı yazılır
Bu mövzuda ən mühüm şiə rəvayətlərindən biri İmam Sadiqdən (ə) nəql olunmuşdur.
Mənbə: əl-Kafi , cild 4, kitab 1, bab 29, hədis 2
İmam Sadiq (ə) buyurur:
«Hansı mömin Allahın razılığını qazanmaq məqsədilə başqa bir möminə borc verərsə, Allah onun malı özünə qaytarılana qədər həmin borcun savabını sədəqə savabı kimi hesab edər».
Ərəb mətnində əsas ifadə belədir:
«مَا مِنْ مُؤْمِنٍ أَقْرَضَ مُؤْمِنًا يَلْتَمِسُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِلَّا حَسَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرَهُ بِحِسَابِ الصَّدَقَةِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْهِ مَالُهُ»
Mənbə və rəvayətin sənəd qiymətləndirməsi: əl-Kafi hədisinin mətni və qiymətləndirilməsi
. Əllamə Məclisi bu rəvayəti «həsən kəs-səhih», Şeyx Baqir əl-Bəhbudi isə «səhih» kimi qiymətləndirib.
................
Bu hədisin mənası nədir?
Burada üç mühüm nəticə var:
Borc vermək də ibadət və savab vasitəsidir. İnsan yalnız pulu geri almaq üçün deyil, Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə borc verəndə bu əməl mənəvi dəyər qazanır.
Borcun savabı pul qaytarılana qədər davam edə bilər. Hədisin ifadəsinə görə, borc verən şəxs həmin müddətdə sədəqə savabı qazanır.
Borc verənin malı özünə qaytarılır, amma savabı da davam edir. Sədəqədə isə insan verdiyi malı geri tələb etmir.
Buradan belə nəticə çıxır ki, borc vermək həm başqasının ehtiyacını ödəmək, həm də öz malını sonradan geri almaq imkanı yaradan bir xeyir əməlidir.
Ancaq diqqət edin: hədis borcun savabını sədəqənin savabına bərabər tutan bir ifadə işlədir. Bu, hər bir borcun bütün sədəqələrdən mütləq üstün olduğunu sübut etmir.
...........
3. İmam Sadiq (ə): Möminə borc vermək böyük qazancdır
Digər bir rəvayət də əl-Kafi kitabında nəql olunur.
Mənbə: əl-Kafi, cild 3, kitab 5, bab 39, hədis 1
İmam Sadiq (ə) buyurur:
«Möminə borc vermək böyük bir qazanc və savabın tezləşməsidir. Əgər imkanı olsa, borcunu qaytarar; bundan əvvəl vəfat edərsə, onu zəkat hesab edə bilərsən».
Mənbə: əl-Kafi, borcun zəkatla əlaqəsi haqqında hədis
Rəvayət burada səhih kimi qiymətləndirilib.
.............
Bu hədis borc verməyin insan üçün iki cəhətdən qazanc olduğunu göstərir:
Borc alanın vəziyyəti yaxşılaşdıqda pulunu qaytarır və borc verən öz malını geri alır.
Borc alan qaytara bilmədən vəfat edərsə, rəvayət borcun zəkat hesabına yazılması məsələsinə toxunur.
Vacib fiqhi qeyd: Bu son məqam avtomatik olaraq hər borcun zəkat sayılması demək deyil. Zəkatın borca tətbiqi şərtləri var və konkret vəziyyətdə öz mərcəyi-təqlidinizin hökmünə müraciət etmək lazımdır.
..........
4. Bəs sədəqə hansı hallarda daha fəzilətli ola bilər?
Borc verməyin böyük savabı olsa da, insanın vəziyyətini nəzərə almaq lazımdır.
Quranda buyurulur:
Bəqərə surəsi, 280-ci ayə
«Əgər borclu çətinlik içindədirsə, imkanı olana qədər ona möhlət verin. Əgər (borcu) sədəqə olaraq bağışlasanız, bilsəniz, bu sizin üçün daha yaxşıdır».
Bu ayə borclunun vəziyyətinə münasibətdə çox mühüm bir prinsip müəyyən edir.
الآية 245
Burada söhbət borclu insanın ödəməkdə çətinlik çəkməsindən gedir. Belə halda ona möhlət vermək yaxşı əməldir; borcu bağışlamaq isə daha da fəzilətli ola bilər.
Məsələn:
Bir insanın müalicə üçün pula ehtiyacı var və yaxın zamanda borcunu qaytara bilər. Ona faizsiz borc vermək çox münasib yardımdır.
Bir ailənin yeməyə, dərmana və ya yaşayış üçün zəruri vəsaitə ehtiyacı var, amma borcu qaytarmaq imkanı yoxdur. Belə halda sədəqə vermək daha faydalı və mərhəmətli ola bilər.
..............
Bir şəxs borc götürüb, lakin yoxsulluq üzündən onu qaytara bilmir. Onu sıxışdırmaq əvəzinə möhlət vermək, imkan varsa borcun bir hissəsini və ya hamısını bağışlamaq böyük xeyirdir.
Deməli, əsas məqsəd təkcə hansı əməlin daha çox savab gətirdiyini hesablamaq deyil, ehtiyac sahibinin problemini ən yaxşı şəkildə həll etməkdir.
...........
5. Nəticə: Hansını seçmək daha yaxşıdır?
Quran və şiə hədislərinə əsasən, mənim nəticəm belədir:
Birinci: Əgər ehtiyac sahibi borcu sonradan qaytara biləcəksə, ona Allah rizası üçün faizsiz borc vermək çox fəzilətli əməldir. İmam Sadiqin (ə) hədisinə əsasən, bu əmələ sədəqə savabı yazılır.
İkinci: Əgər insan yoxsulluq içindədirsə və borcu qaytarmaq gücündə deyilsə, ona sədəqə vermək və ya borcunu bağışlamaq daha münasib ola bilər. Bəqərə surəsinin 280-ci ayəsi borcun bağışlanmasının üstünlüyünü açıq şəkildə vurğulayır.
Üçüncü: Borc verərkən faiz tələb etmək olmaz. Ayədəki və hədislərdəki fəzilət halal, xeyirxah niyyətlə edilən borca aiddir. Ayətullah Sistaninin borc və faizlə bağlı fiqhi hökmləri
.....
Beləliklə, borc vermək sədəqədən daha fəzilətli ola bilər, lakin bu, hər bir vəziyyət üçün mütləq qayda deyil. Ən fəzilətli əməl Allah rizası üçün, insanın həqiqi ehtiyacını nəzərə alaraq edilən yardımdır.\sualcavab.ge