Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) nə vaxt şəhid olub və məzarı haradadır?

Həzrət Məhəmməd Peyğəmbərin (s) qızı, İmam Əlinin (ə) həyat yoldaşı Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) haqqında İslam tarixində iki əsas müzakirə mövzusu var: Peyğəmbərin vəfatından neçə müddət sonra dünyasını dəyişməsi və dəfn olunduğu yerin harada olması.
.............
Şiə və sünni mənbələrini müqayisə edərkən bir məqama diqqət yetirmək lazımdır: hər iki məzhəbin əsas tarixi mənbələrində Həzrət Zəhranın Peyğəmbərdən (s) sonra çox yaşamaması və gecə dəfn edilməsi barədə məlumatlar var. Lakin vəfatının dəqiq tarixi, ölümün səbəbi və məzarının yeri barədə rəvayətlər eyni deyil.
............
1. Şiə mənbələrinə görə: şəhadət tarixi
Şiə ənənəsində Həzrət Zəhranın (s.ə.) vəfatı şəhadət kimi yad edilir. Ən məşhur iki tarix Peyğəmbərin (s) vəfatından 75 və ya 95 gün sonra olmasıdır.

نصب کتیبه ها و پرچمهای عزا به مناسبت شهادت حضرت صدیقه طاهره (علیهاالسلام ) در حرم مطهر حضرت امیرالمومنین (علیه السلام)
Birinci rəvayət — 75 gün sonra

13 Cəmadiül-əvvəl, hicri 11-ci il

Bu tarix şiə icmalarında ilk Fatimiyyə günləri ilə əlaqələndirilir. Fatimiyyə mərasimlərinin bir hissəsi bu tarix ətrafında keçirilir.

75-day narration · Shia Online Community
...........
İkinci rəvayət — 95 gün sonra

3 Cəmadiül-axir, hicri 11-ci il

Bir çox şiə alimləri bu tarixi daha üstün hesab edirlər. İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql edilən rəvayətlərə əsaslanan bu tarix ikinci Fatimiyyə günləri kimi tanınır.

95-day narration · Shia Online Community
.....
Şiə mənbələri hansılardır?
Əş-Şeyx ət-Təbərsi — İʿlām əl-vərā bi-aʿlām əl-hudā. Həzrət Zəhranın (s.ə.) vəfatını hicri 11-ci ilin Cəmadiül-axir ayının 3-ü, Peyğəmbərin vəfatından 95 gün sonra göstərən rəvayəti nəql edir. Həmçinin gecə dəfn edilməsini qeyd edir.

İslamQuest, “Həzrət Zəhranın şəhadətinin dəqiq tarixi hansıdır?” adlı araşdırmada 75 və 95 günlük rəvayətləri müqayisə edir və bir çox şiə aliminin 95 günlük rəvayətə üstünlük verdiyini bildirir.
...........
Fatimə əz-Zəhra: Beşikdən məzara qədər əsərinin “Vəfatından sonra” fəslində 75 və 95 günlük rəvayətlər, dəfn məsələsi və məzarın yeri haqqında fərqli nəqllər müzakirə edilir.

Al-Islam.org
..........
Vacib qeyd: 75 və 95 gün arasındakı fərq yalnız təqvim hesablamasından irəli gəlmir; rəvayətlərin özündə də müddət fərqi var. Buna görə hər iki tarix şiə ənənəsində qorunub saxlanılmışdır.
................
2. Sünni mənbələrinə görə: nə vaxt vəfat edib?
Sünni hədis külliyyatında ən aydın məlumatlardan biri İmam Buxarinin Səhih əsərindədir.

Səhih əl-Buxari, hədis 4240–4241
Rəvayət Aişədən (r.ə.) nəql olunur. Mətndə bildirilir ki, Həzrət Fatimə (r.ə.) Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra altı ay yaşadı və vəfat etdikdə həyat yoldaşı Əli (r.ə.) onu gecə dəfn etdi; Əbu Bəkrə əvvəlcədən xəbər verilməmişdi.

Mənbə: Səhih əl-Buxari, 4240–4241 — orijinal mətn və tərcümə

Bu rəvayət sünni mənbələrində əsas istinadlardan biridir.

Sunnah
.....................
Əlavə olaraq:

Əbu Nüeym əl-İsfəhani, Hilyətül-övliya, cild 2, səhifə 42: Aişədən (r.ə.) nəql edilən rəvayətdə Həzrət Fatimənin Peyğəmbərdən altı ay sonra vəfat etdiyi və Əli (r.ə.) tərəfindən gecə dəfn edildiyi bildirilir.

dorar.net
................
İbn Əbu Asim, əl-Əhəd vəl-məsani, hədis 2939: Eyni məzmunlu rəvayət yer alır.

dorar.net

İbn Əbdül-Bərr, əl-İstiab: Həzrət Fatimənin vəfat müddəti barədə altı ay və 75 gecə kimi fərqli rəvayətlərin mövcudluğunu qeyd edir. Bu, sünni tarixşünaslığında da bütün nəqllərin eyni olmadığını göstərir.

Sunnah
.....................
Şiə və sünni rəvayətlərinin fərqi
Məsələ

Şiə ənənəsində məşhur rəvayətlər

Sünni mənbələrində

Vəfat müddəti

75 və ya 95 gün

Ən məşhur rəvayət: 6 ay

Tarix

Cəmadiül-əvvəl və ya Cəmadiül-axir

Hicri 11-ci il; bəzi tarix kitablarında fərqli tarixlər

Vəfatın izahı

Şəhadət; bəzi rəvayətlərdə hadisələr və aldığı xəsarətlər vurğulanır

Əsas səhih hədislərdə vəfatın səbəbi barədə eyni təfərrüat verilmir

Dəfn

Gecə və gizli dəfn

Gecə dəfn edilməsi Buxaridə də təsdiqlənir
.................
Mənbələrə əsasən, sünni hədislərində gecə dəfn edilməsi və Peyğəmbərdən (s) altı ay sonra vəfat etməsi açıq şəkildə qeyd olunur. Lakin Buxaridəki bu hədis təkbaşına vəfatın şəhadət olub-olmaması barədə mübahisəni həll etmir.

Sunnah
.............
3. Həzrət Zəhranın (s.ə.) məzarı haradadır?
Bu sualın ən dürüst cavabı budur: Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə.) dəqiq məzar yeri qəti şəkildə müəyyən edilməyib. Mədinədə üç əsas ehtimal göstərilir.
-------------
1. Peyğəmbər məscidinin daxilində, öz evinin yerləşdiyi ərazi

Bu görüşə əsasən, Həzrət Zəhra (s.ə.) öz evində dəfn edilmiş ola bilər. Həmin ərazi sonradan Məscidün-Nəbinin genişləndirilməsi ilə məscid kompleksinə daxil olub. Bəzi şiə alimləri bu ehtimala üstünlük verirlər.

Al-Islam.org
.................
Jannat Al-Baqi (Garden of Baqi), a cemetery in Medina, Saudi Arabia, near the Masjid Al-Nabawi, The Prophet Mosque
2. Bəqi qəbiristanlığı

Digər rəvayətlərə görə, Həzrət Zəhra (s.ə.) Mədinədəki Cənnətül-Bəqi qəbiristanlığında dəfn edilib. Lakin onun orada dəqiq hansı qəbirdə olduğu məlum deyil.

Al-Islam.org The Blessed Rawdah | Madinah
.....
3. Peyğəmbərin (s) qəbri ilə minbəri arasındakı Rövzə

Bəzi nəqllərdə bu ərazi də mümkün yer kimi göstərilir. Ancaq bunu Həzrət Zəhranın (s.ə.) məzarının dəqiq yeri kimi təqdim etmək olmaz.

95-day narration · Shia Online Community
.......
4. Sünni mənbələri məzarın yeri barədə nə deyir?
Buxarinin Səhih əsərində, 4240–4241-ci hədislərdə Əlinin (r.ə.) Həzrət Fatiməni gecə dəfn etdiyi və Əbu Bəkrə əvvəlcədən xəbər vermədiyi bildirilir. Lakin hədis məzarın dəqiq yerini göstərmir.

Sunnah

Sünni tarix və bioqrafiya mənbələrində də gecə dəfn edilməsi barədə rəvayətlər var. Bəzi sonrakı müəlliflər onun Bəqidə, digərləri isə evində dəfn edildiyini qeyd edirlər. Buna görə sünni mənbələrinə əsaslanaraq da məzarın konkret yerini qəti şəkildə müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

Sunnah
.............
Məzarın gizli saxlanılması nə ilə izah olunur?
Şiə izahı: Məzarın gizli saxlanılması Həzrət Zəhranın (s.ə.) öz vəsiyyəti və Peyğəmbərdən (s) sonra baş vermiş hadisələrə etirazının simvolu kimi şərh olunur.

Sünni yanaşması: Gecə dəfn edilməsi və Əbu Bəkrə xəbər verilməməsi barədə rəvayət qəbul edilsə də, bunun səbəbi və məzarın dəqiq yeri barədə vahid, qəti nəticə yoxdur.

Burada mühüm fərq budur ki, gecə dəfn edilməsi barədə məlumatla məzarın niyə gizli saxlanıldığına dair tarixi izah eyni şey deyil. Birincisi mənbədə nəql edilən hadisədir, ikincisi isə həmin hadisənin təfsiridir.
................
5. Ümumi nəticə
Araşdırılan şiə və sünni mənbələrini ümumiləşdirsək:

Vəfat ili: Hicri 11-ci il, miladi 632-ci il.

Şiə ənənəsində şəhadət tarixləri: 13 Cəmadiül-əvvəl — 75 günlük rəvayət; 3 Cəmadiül-axir — 95 günlük rəvayət. Bir çox şiə alimi ikinci rəvayətə üstünlük verir.

Sünni mənbələrində: Səhih əl-Buxariyə görə, Peyğəmbərin (s) vəfatından altı ay sonra dünyasını dəyişib.

Dəfn: Gecə dəfn edilməsi barədə həm şiə rəvayətlərində, həm də Buxaridə məlumat var.

Məzar: Mədinədə olduğu məlumdur, amma dəqiq yeri təsdiqlənməyib. Ev, Bəqi qəbiristanlığı və Rövzə əsas ehtimallardır.

Şəhadətin səbəbi: Şiə və sünni tarixi ənənələri arasında ciddi fərq var; Buxarinin sözügedən hədisi ölümün səbəbini müəyyən etmir.

Mənim mənbələrdən çıxardığım nəticə: Həzrət Zəhranın (s.ə.) gecə dəfn edilməsi həm şiə, həm də sünni qaynaqlarında yer alan mühüm tarixi məlumatdır. Lakin dəqiq vəfat günü, şəhadətin səbəbi və məzarın konkret yeri barədə bütün məzhəblərin qəbul etdiyi vahid nəticə yoxdur. Bu məsələləri araşdırarkən mənbənin özündə deyilənlə sonrakı dini şərhləri bir-birindən ayırmaq daha doğrudur.

........
Əsas mənbələrə birbaşa keçid
Səhih əl-Buxari, 4240–4241 — sünni hədis mənbəsi

Əbu Nüeym, Hilyətül-övliya — gecə dəfn edilməsi barədə rəvayət

İslamQuest — 75 və 95 günlük rəvayətlərin müqayisəsi

Fatimə əz-Zəhra: Beşikdən məzara qədər — vəfat tarixi və məzar yeri \sualcavab.ge