Elm öyrənmək ibadətdən üstündürmü? — Quran və şiə hədisləri əsasında araşdırılması

İslamın, xüsusilə şiə təlimlərinin baxışına görə, elm öyrənmək bəzi hallarda müstəhəb ibadətlərdən daha fəzilətli ola bilər. Hətta insanın dinini düzgün tanıması, vacib əməllərini yerinə yetirməsi və cəmiyyətə fayda verməsi üçün zəruri olan elm öyrənmək özü də ibadət sayılır. Lakin bundan “elm hər bir halda namazdan, orucdan və bütün ibadətlərdən üstündür” nəticəsi çıxarmaq düzgün olmaz.
..........
Məsələni düzgün anlamaq üçün üç şeyi bir-birindən ayırmaq lazımdır:
Vacib ibadətlər: məsələn, gündəlik namaz və Ramazan orucu.
Müstəhəb ibadətlər: məsələn, əlavə namazlar və nafilə oruclar.
Elm öyrənmək: onun mövzusu, məqsədi və insana verdiyi faydadan asılı olaraq vacib, müstəhəb və ya başqa hökm daşıya bilər.
Bu fərq mühümdür. Çünki bir tərəfdən, insanın dini vəzifələrini bilməsi zəruridir; digər tərəfdən, elm adı altında vacib ibadətləri bilərəkdən tərk etmək də öz-özlüyündə doğru hesab edilə bilməz.
........
1. Qurani-Kərimdə elm və ibadət
1.1. Zümər surəsi, 9-cu ayə
Allah-taala buyurur:
«De: Heç bilənlərlə bilməyənlər eyni olarmı?»
— Qurani-Kərim, Zümər, 39:9.
........
Bu ayənin diqqətçəkən tərəfi odur ki, həmin ayədə gecə vaxtı səcdə və qiyam edən, axirətdən qorxan və Allahın rəhmətinə ümid bəsləyən insan təsvir olunur. Ardınca bilənlərlə bilməyənlərin eyni olmadığı bildirilir.
Təfsiri nəticə: Ayə ibadəti kiçiltmir. Əksinə, ibadət edən möminin elm və mərifət sahibi olmasının da əhəmiyyətini göstərir. İbadət və elm bir-birinə zidd deyil; elm insanın ibadətini şüurlu və düzgün edir.
......
1.2. Mücadilə surəsi, 11-ci ayə
Allah buyurur:
«Allah sizdən iman gətirənlərin və elm verilmiş kəslərin dərəcələrini yüksəldər».
— Qurani-Kərim, Mücadilə, 58:11.
القرآن الكريم
..........
Ayədə iman və elm birlikdə qeyd edilir. Buradan belə nəticə çıxır ki, İslamda elm insanın mənəvi məqamını yüksəldən amillərdəndir.
Lakin ayə bütün elmlərin bütün ibadətlərdən üstün olduğunu birbaşa demir. Burada elmin fəziləti və Allah yanında dərəcənin yüksəlməsi vurğulanır.
.......
1.3. Tövbə surəsi, 122-ci ayə
Allah-taala buyurur:
«Möminlərin hamısının (birlikdə) səfərə çıxması doğru olmaz. Nə üçün onların hər dəstəsindən bir qrup dini dərindən öyrənmək və qayıtdıqları zaman öz qövmlərini xəbərdar etmək üçün səfərbər olmasın?»
— Qurani-Kərim, Tövbə, 9:122. Məna üzrə tərcümə.
الآية 122
..........

Bu ayə dini dərindən öyrənməyin, sonra öyrənilənləri insanlara çatdırmağın əhəmiyyətini göstərir.
Burada iki mühüm məqam var:
Elm yalnız şəxsi məlumat toplamaq üçün deyil, insanları doğru yola yönəltmək üçün də öyrənilir.
Dini biliklərin öyrənilməsi və cəmiyyətə çatdırılması elə bir əhəmiyyət daşıyır ki, bütün insanların eyni vaxtda başqa işə yönəlməsi məqsədəuyğun sayılmır.
Beləliklə, Quran elmi sadəcə dünyəvi üstünlük kimi deyil, dini və ictimai məsuliyyət kimi də təqdim edir.
.........
2. Şiə hədislərində alimin abiddən üstünlüyü
Bu mövzuda ən mühüm mənbələrdən biri şiə hədis külliyyatının əsas kitablarından olan əl-Kafi əsəridir. Müəllifi Məhəmməd ibn Yaqub əl-Küleyni olan bu kitabın Kitab fəzl əl-elm — “Elmin fəziləti kitabı” bölməsində elm, alim və tələbənin məqamı haqqında rəvayətlər toplanmışdır.
......
2.1. Alimin abiddən üstünlüyü haqqında hədis
Əl-Kafidə İmam Sadiqdən (ə) nəql edilir ki, Peyğəmbər (s) buyurub:
«Elm axtarmaq üçün bir yola çıxanın Allah onu cənnətə aparan yola yönəldər. Mələklər elm tələbəsinə razılıq əlaməti olaraq qanadlarını salarlar... Alimin abiddən üstünlüyü bədirlənmiş ayın digər ulduzlardan üstünlüyü kimidir. Alimlər peyğəmbərlərin varisləridir...»
Mənbə: əl-Küleyni, əl-Kafi, Kitab fəzl əl-elm, Bab səvab əl-alim vəl-mütəəllim, hədis 1.
ويكي مصدر
........
Bu rəvayət sualımıza birbaşa cavab verən ən mühüm dəlillərdəndir.
Buradakı iki anlayışı fərqləndirmək lazımdır:
Alim: elmi əldə edən, onu anlayan və başqalarına öyrədən şəxs.
Abid: ibadətə, namaza, oruca və digər itaət əməllərinə çox vaxt ayıran şəxs.
Hədisdə alimin abiddən üstün tutulması elmin insanı yalnız özünü islah etməyə deyil, başqalarının da doğru yolu tapmasına kömək etməyə qadir olması ilə əlaqələndirilə bilər.
Məsələn, bir insan düzgün dini bilik əldə edib bunu yüzlərlə insana öyrədirsə, həmin insanlar da o bilik əsasında düzgün əməl edə bilərlər. Beləliklə, elmin faydası təkcə həmin şəxslə məhdudlaşmır.
Vacib qeyd: Bu hədisin əl-Kafidə yer alması onun avtomatik olaraq bütün şiə hədis alimləri tərəfindən səhih sayılması demək deyil. Rəvayətin sənədi və raviləri ayrıca araşdırılmalıdır. Burada onun mənbədəki mövcudluğu və məzmunu göstərilir, qəti sənəd hökmü verilmir.
......
2.2. Elmi öyrənmək, ona əməl etmək və öyrətmək
Əl-Kafidə İmam Sadiqdən (ə) belə nəql olunur:
«Kim elmi öyrənər, ona əməl edər və onu Allah üçün öyrədərsə, göylərin mələkutunda böyük şəxsiyyət kimi çağırılar...»
Mənbə: əl-Kafi, Kitab fəzl əl-elm, Bab səvab əl-alim vəl-mütəəllim, hədis 6.
ويكي مصدر
.........
Bu rəvayət elmin fəzilətinin üç şərtini ön plana çıxarır:
Elm öyrənmək.
Öyrənilən elmə əməl etmək.
Elmi Allah rizası üçün başqalarına çatdırmaq.
Deməli, hədislərdə təriflənən elm sadəcə əzbərlənmiş məlumat və ya insanın başqalarından üstün görünməsi deyil. Elm insanın əxlaqında və davranışında özünü göstərməlidir.
......
2.3. Hər məlumat faydalı elm sayılırmı?
Əl-Kafidə İmam Kazimdən (ə) nəql olunan bir rəvayətdə Peyğəmbərin (s) elmin üç əsas növünü vurğuladığı bildirilir:
«Elm yalnız möhkəm ayə, ədalətli vacib hökm və ya möhkəm sünnətdir...»
Mənbə: əl-Kafi, Kitab fəzl əl-elm, Bab sifət əl-elm və fəzlihi və fəzl əl-uləma, hədis 1.
ويكي مصدر
.........

Rəvayətin davamında başqa məlumatların fayda baxımından bu əsaslarla müqayisəsi müzakirə edilir.
Buradan belə bir nəticə çıxarmaq olar: İslam baxımından elmin dəyəri təkcə məlumatın çoxluğu ilə ölçülmür. Onun insanın dininə, həyatına, əxlaqına və başqalarına faydası da nəzərə alınmalıdır.
Bu, dünyəvi elmlərin dəyərsiz olması demək deyil. Tibb, mühəndislik və digər faydalı sahələr də insanlara xidmət etdikdə mühüm əhəmiyyət daşıya bilər. Lakin rəvayətin birbaşa mövzusu dini və mənəvi biliklərdir.
......
2.4. Alim yetmiş min abiddən üstündürmü?
Əl-Kafidə İmam Baqirdən (ə) belə nəql olunur:
«Elmi ilə fayda verən alim yetmiş min abiddən üstündür».
Mənbə: əl-Kafi, Kitab fəzl əl-elm, Bab sifət əl-elm və fəzlihi və fəzl əl-uləma, hədis 8.
ويكي مصدر
.....
Bu, mövzudakı ən diqqətəlayiq rəvayətlərdən biridir. Burada sadəcə alim olmaq deyil, elmi ilə fayda vermək xüsusilə vurğulanır.
Bu rəvayətin mənası belə başa düşülə bilər: elmin faydası başqalarına da çatdığı üçün onun təsir dairəsi genişdir. Çoxlu ibadət edən insan öz mənəvi kamilliyi üçün çalışırsa, faydalı elm öyrədən şəxs həm özünə, həm də başqalarına xeyir verə bilər.
Lakin “yetmiş min” rəqəmini hər bir konkret şəxs və əməl haqqında avtomatik hesablamaya çevirmək olmaz. Hədisin sənədinin qiymətləndirilməsi və fəzilət ifadəsinin necə başa düşülməsi ayrıca elmi araşdırma tələb edir.
.....
3. Əmirəl-möminin Əlinin (ə) elmlə bağlı buyuruğu
Əl-Kafidə İmam Sadiqdən (ə) nəql edilən rəvayətdə Əmirəl-möminin Əli (ə) həqiqi fəqihin xüsusiyyətlərini açıqlayarkən belə buyurur:
«Anlayış olmayan elmdə xeyir yoxdur; düşünülməyən qiraətdə xeyir yoxdur; təfəkkür olmayan ibadətdə xeyir yoxdur».
Mənbə: əl-Kafi, Kitab fəzl əl-elm, Bab sifət əl-uləma, hədis 3.
ويكي مصدر
......
Bu rəvayət məsələnin çox mühüm tərəfini açır.
İbadət yalnız zahiri hərəkətlərdən ibarət deyil. İnsan namaz qıla bilər, lakin namazın mənasını, məqsədini və onun həyatına təsirini anlamaya bilər. Elm isə ibadətin mahiyyətini dərk etməyə, onun səhih şəkildə yerinə yetirilməsinə və insanın əxlaqının yaxşılaşmasına kömək edir.
Burada incə bir məqam var: rəvayət ibadətin dəyərsiz olduğunu demir. Əksinə, ibadətin də düşüncə, anlayış və dini biliklə müşayiət olunmasının əhəmiyyətini vurğulayır.
........
4. Bəs elm öyrənmək hansı hallarda ibadətdən üstündür?
Bu suala cavab verərkən elmin və ibadətin hansı növündən danışdığımızı nəzərə almaq lazımdır.
Müqayisə
Nəticə
Dini vəzifəni bilmədən əməl etmək və həmin vəzifəni öyrənmək
Vəzifənin düzgün yerinə yetirilməsi üçün zəruri olan elm önəmlidir.
Faydalı dini elm öyrətmək və əlavə müstəhəb ibadət etmək
Elm öyrətmək bəzi hallarda daha fəzilətli ola bilər.
Başqalarına fayda verən elm və yalnız şəxsi ibadət
Şiə rəvayətlərində faydalı elmin üstünlüyü vurğulanır.
Vacib namazı qılmaq və əlavə dərs oxumaq
Dərs oxumaq vacib namazı qəsdən tərk etmək üçün ümumi əsas deyil.
Faydasız məlumat toplamaq və ixlaslı ibadət etmək
Sadəcə məlumat sahibi olmaq öz-özlüyündə üstünlük yaratmır.
Bu cədvəl ümumi əxlaqi və fiqhi prinsiplərin xülasəsidir; konkret hallarda hökm insanın şəraitinə və müvafiq dini qaydalara bağlıdır.
.......
Vacib elm məsələsi
Şiə fiqhində insanın özünə aid şəri vəzifələri düzgün yerinə yetirə bilməsi üçün lazım olan bilikləri öyrənməsi zəruridir. Məsələn, namaz qılan insan namazın vacib şərtlərini və onu batil edən əsas halları bilməlidir. Oruc ona vacibdirsə, orucun hökmlərini də öyrənməlidir.
Bu mənada elm bəzən ibadətdən ayrı bir məşğuliyyət deyil, ibadətin düzgün yerinə yetirilməsinin şərtidir.
Digər tərəfdən, insanın hər hansı bir sahədə mütəxəssis olması üçün tələb olunan elmin hökmü onun ehtiyacına və cəmiyyətin tələbinə görə dəyişə bilər.
......
5. Hədislərin elmi baxımdan qiymətləndirilməsi
Burada metodoloji bir məsələni də qeyd etmək lazımdır. Şiə hədis elmi baxımından bir rəvayətin mötəbərliyi yalnız onun əl-Kafi kitabında yerləşməsi ilə müəyyən edilmir. Sənəd, ravilərin etibarlılığı, rəvayətin digər dəlillərlə uyğunluğu və alimlərin qiymətləndirməsi nəzərə alınır.
Buna görə yuxarıda göstərilən rəvayətləri mənbə və məzmun baxımından təqdim etmək mümkündür, amma onların hamısını ayrıca təhlil aparmadan “səhih hədis” adlandırmaq elmi baxımdan düzgün olmaz.
Eyni zamanda, Qurandakı elmin fəzilətinə dair ayələr ilə hədislərdə alimin abiddən üstünlüyü haqqında gələn ifadələri bir yerdə nəzərdən keçirmək faydalıdır. Bunlar elmin İslamda yüksək məqamını göstərir, lakin hər bir vəziyyət üçün dəyişməz üstünlük sıralaması yaratmır.
.....
6. Yekun nəticə
Quran və şiə hədisləri əsasında aşağıdakı nəticələrə gəlmək olar:
Elm öyrənmək böyük fəzilətdir. Quran elm sahiblərinin dərəcələrinin yüksəldiyini bildirir (Mücadilə, 58:11).
Faydalı elm bəzi müstəhəb ibadətlərdən üstün ola bilər. Əl-Kafidə alimin abiddən üstünlüyünü bildirən rəvayətlər var.
Elmin fəziləti onun faydası ilə bağlıdır. Elm insanın özünü və başqalarını doğru yola yönəltməsinə kömək etməlidir.
Elm və ibadət bir-birini tamamlayır. Dini bilik düzgün ibadətə, ibadət isə elmin mənəvi məqsədinə xidmət edir.
Bu üstünlük vacib ibadətləri ümumi şəkildə tərk etmək icazəsi demək deyil. Xüsusi vəziyyətlərdə fiqhi hökm ayrıca araşdırılmalıdır.
Ən dəqiq cavab budur: Şiə hədislərinə əsasən, Allah rizası üçün öyrənilən, insanın özünə və başqalarına fayda verən elm bəzi hallarda çoxlu əlavə ibadətdən daha fəzilətli ola bilər. Ancaq elmin hər bir ibadətdən, o cümlədən vacib ibadətlərdən mütləq üstün olduğunu söyləmək üçün bu dəlillər kifayət etmir.\sualcavab.ge