İnsanın bilmədiyi dini məsələlərdə kimə müraciət etməsi — Quran və şiə hədisləri əsasında
İslamda insan bilmədiyi dini məsələləri özbaşına həll etməməli, həmin mövzuda elm və biliyi olan etibarlı şəxslərdən soruşmalıdır. Bu prinsip həm Quranda, həm də Əhli-beytdən (ə) nəql olunan şiə hədislərində öz əksini tapır.
Burada iki məsələni fərqləndirmək lazımdır: dini hökmü bilmək üçün alimə müraciət etmək və hər deyilən sözü araşdırmadan qəbul etmək. İslam birincisini təşviq edir, ikincisinə isə ehtiyatla yanaşmağı öyrədir.
.......
1. Qurani-Kərimdə bu barədə ayələr
1.1. Nəhl surəsi, 43-cü ayə
Quran, 16:43
«فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»
Mənası: “Əgər bilmirsinizsə, zikr əhlindən soruşun.”
Bu ayənin yaxın konteksti əvvəlki ümmətlərə göndərilən elçilər haqqındadır. Şiə təfsir ənənəsində “Əhlüz-zikr” ifadəsinin kimlərə aid olması ayrıca araşdırılır və Əhli-beyt (ə) ilə bağlı rəvayətlər nəql edilir.
Ayədən çıxarılan ümumi prinsip budur: insan bilmədiyi məsələdə bilən və məlumatlı şəxslərə müraciət etməlidir. Lakin ayənin konkret təfsirini ümumi məna ilə qarışdırmamaq lazımdır.
...........
1.2. Ənbiya surəsi, 7-ci ayə
Quran, 21:7
«فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»
Mənası: “Əgər bilmirsinizsə, zikr əhlindən soruşun.”
Bu ayə də Nəhl surəsinin 43-cü ayəsindəki ifadəni təkrarlayır. Hər iki ayə dini və elmi məsələlərdə məlumatlı mənbəyə müraciət etməyin əhəmiyyətini göstərir.
......
1.3. İsra surəsi, 36-cı ayə
Quran, 17:36
«وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ»
Mənası: “Haqqında elmin olmayan şeyin ardınca getmə.”
Bu ayə mühüm bir ölçü verir: insan bilmədiyi dini məsələdə dəlilsiz danışmamalı, eşitdiyi hər xəbəri həqiqət kimi qəbul etməməli və Allahın hökmü barədə əsassız fikir bildirməməlidir.
.........
1.4. Tövbə surəsi, 122-ci ayə
Quran, 9:122
Ayədə möminlərin bir qisminin dini dərindən öyrənməsi və öz qövmlərinə qayıdaraq onları xəbərdar etməsi bildirilir:
«لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنذِرُوا قَوْمَهُمْ»
Mənası: “Dində dərin anlayış əldə etsinlər və qayıtdıqları zaman öz qövmlərini xəbərdar etsinlər.”
Bu ayə dini bilik əldə etməyin və həmin biliyi başqalarına düzgün çatdırmağın əhəmiyyətini göstərir.
......
2. Şiə hədis mənbələrində bu məsələ
2.1. İmam Sadiq (ə): Dini hökmləri bilən şəxsə müraciət etmək
İmam Sadiqdən (ə) nəql edilən rəvayətdə dini məsələləri həll etmək üçün hədisləri bilən, halal-haramı araşdıran və hökmləri anlayan şəxsin seçilməsi bildirilir.
Ərəb mətnindən bir hissə:
«مِمَّنْ قَدْ رَوَى حَدِيثَنَا وَنَظَرَ فِي حَلَالِنَا وَحَرَامِنَا وَعَرَفَ أَحْكَامَنَا»
Mənası: “Bizim hədislərimizi nəql edən, halal və haramımızı araşdıran və hökmlərimizi bilən şəxslərdən…”
Mənbə: əl-Kafi, Şeyx Kuleyni; rəvayət şiə fiqhində dini hökmləri bilən mütəxəssisə müraciət mövzusunda dəlillərdən biri kimi istifadə olunur.
.........
Bu rəvayətin əsas mesajı budur ki, dini suallara cavab verən şəxs sadəcə çox danışan və ya özünü alim kimi təqdim edən biri olmamalıdır. O, dini mətnləri və hökmləri anlamaq qabiliyyətinə malik olmalıdır.
........
2.2. İmam Həsən Əskəri (ə): Alim seçərkən hansı xüsusiyyətlərə baxılmalıdır?
İmam Həsən Əskəriyə (ə) aid edilən rəvayətdə belə buyurulur:
«فَأَمَّا مَنْ كَانَ مِنَ الْفُقَهَاءِ صَائِنًا لِنَفْسِهِ، حَافِظًا لِدِينِهِ، مُخَالِفًا لِهَوَاهُ، مُطِيعًا لِأَمْرِ مَوْلَاهُ، فَلِلْعَوَامِّ أَنْ يُقَلِّدُوهُ»
Mənası:
“Fiqh alimlərindən özünü qoruyan, dinini mühafizə edən, nəfsinin istəklərinə qarşı çıxan və Rəbbinin əmrinə itaət edən şəxsə adi insanlar təqlid edə bilərlər.”
Mənbə: əl-İhticac, Əhməd ibn Əli ət-Təbərsi; həmçinin bu rəvayət Təfsir əl-İmam əl-Əskəri ilə əlaqəli mənbələrdə nəql olunur. Rəvayətin sənədi və mötəbərliyi barədə şiə alimləri arasında müzakirələr olduğunu da qeyd etmək lazımdır. Al-Islam.org
..........
Burada dörd xüsusiyyət vurğulanır:
Özünü günahlardan qorumaq.
Dini və dini məsuliyyəti qorumaq.
Şəxsi istəklərini haqqın önünə keçirməmək.
Allahın əmrlərinə itaət etmək.
Deməli, dini məsələlərdə insan yalnız məlumatlılığı deyil, etibarlılığı və əxlaqı da nəzərə almalıdır.
.........
2.3. İmam Mehdi (ə.f): Yeni yaranan dini məsələlərdə kimə müraciət edilməlidir?
İshaq ibn Yaquba aid edilən məktuba cavab olaraq İmam Mehdidən (ə.f) belə nəql olunur:
«وَأَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَأَنَا حُجَّةُ اللَّهِ»
Mənası:
“Baş verən yeni hadisələrdə bizim hədislərimizi nəql edənlərə müraciət edin. Çünki onlar sizə qarşı mənim höccətimdir, mən isə Allahın höccətiyəm.”
Mənbə: İmamın İshaq ibn Yaquba məktubu; şiə mənbələrində bu məktub əl-Ğeybə (Şeyx Tusi) və digər əsərlərlə əlaqəli şəkildə müzakirə edilir. Al-Islam.org
...........
Bu rəvayət xüsusilə İmamın qeybdə olduğu dövrdə dini məsələlərə cavab verən hədis bilicilərinə və fəqihlərə müraciət məsələsində əhəmiyyətlidir.
Burada “hədisləri nəql edənlər” ifadəsini hər hansı hədisi əzbər bilən hər kəs kimi başa düşmək düzgün olmaz. Şiə fiqh ənənəsində dini hökmlərin müəyyənləşdirilməsi hədislərin mənasını, dəlillərini və tətbiq qaydalarını bilməyi də tələb edir.
......
3. Bu dəlillərdən hansı nəticə çıxır?
Quran ayələrini və şiə hədis mənbələrini birlikdə nəzərdən keçirdikdə aşağıdakı nəticələr əldə edilir.
Məsələ
Müraciət ediləcək mənbə
Namaz, oruc, dəstəmaz, halal-haram kimi fiqhi məsələlər
Şəri hökmləri çıxarmaq səlahiyyəti olan müctəhid və ya onun etibarlı nümayəndəsi
Hədisin mənası və sənədi
Hədis elmlərini, raviləri və mətnləri bilən mütəxəssis
Quran ayəsinin təfsiri
Etibarlı təfsir əsərləri və Quran elmlərini bilən alim
Tövhid, nübüvvət, imamət kimi etiqadi məsələlər
Dəlilləri araşdırmaq, əqli sübutları öyrənmək və ixtisaslı alimdən izah almaq
Mübahisəli dini iddialar
İddianın mənbəyini, hədisin sənədini və alimlərin izahlarını yoxlamaq
İmamiyyə şiə fiqhində insanın şəri hökmlərlə bağlı vəzifəsini müəyyənləşdirmək üçün ümumən üç yol göstərilir: müctəhid olmaq, şərtlərinə uyğun müctəhidə təqlid etmək və ya düzgün ehtiyata əməl etmək. Bu bölgü etiqadın əsaslarına eyni şəkildə tətbiq edilmir.
Al-Islam.org
...........
4. Bir mühüm xəbərdarlıq: hər alimə kor-koranə tabe olmaq olmaz
Qurani-Kərimdə buyurulur:
Tövbə, 9:31 — insanlar öz din xadimlərini Allahdan başqa rəblər kimi qəbul etməməlidirlər.
Bəqərə, 2:170 — insan yalnız ata-babalarının yolunu kor-koranə izləməməli, haqqı və dəlili nəzərə almalıdır.
İmam Həsən Əskəriyə (ə) aid edilən yuxarıdakı rəvayətdə də alimlərin hamısının eyni olmadığını bildirən ifadə var. Deməli, dini bilik iddiası insanı avtomatik olaraq etibarlı mənbəyə çevirmir. Rəvayətlərin səhihliyi barədə hökm verərkən onların sənədi ayrıca yoxlanmalıdır.
Al-Islam.org
..........
5. Yekun
Quran və şiə hədisləri əsasında əsas prinsip belə ifadə edilə bilər:
İnsan bilmədiyi dini məsələni bilən və etibarlı mütəxəssisdən soruşmalı, eşitdiyi cavabın mənbəyini araşdırmalı və Allahın hökmü barədə elmsiz danışmamalıdır.
Bu nəticənin əsas dəlilləri Nəhl 16:43, Ənbiya 21:7, İsra 17:36 və Tövbə 9:122 ayələri, eləcə də əl-Kafi və əl-İhticac kimi şiə mənbələrində nəql edilən rəvayətlərdir.\sualcavab.ge