Dini elmi öyrənmək kimlərə vacibdir? Quran və hədislər əsasında araşdırma
İslamda dini elm öyrənmək hər bir müsəlman üçün əhəmiyyətlidir. Lakin hər bir müsəlmanın öyrənməsi vacib olan elm ilə yalnız müəyyən şəxslərin dərindən öyrənməli olduğu elmlər eyni deyil. Alimlər bu məsələni adətən fərdi vacib olan elm (fərzi-eyn) və cəmiyyətin bir qisminin öyrənməsi ilə kifayətlənilən elm (fərzi-kifayə) çərçivəsində izah edirlər.
....
Aşağıda məsələni Quran ayələri, hədislər və fiqhi prinsiplər əsasında araşdıraq.
1. Quran dini elm öyrənmək haqqında nə deyir?
Illuminated Surah Al-Kahf | Divine Radiance
1. Bilmədiyini biləndən soruşmaq
Allah buyurur:
“Əgər bilmirsinizsə, zikr əhlindən soruşun!”
Mənbə: Nəhl surəsi, 16:43; Ənbiya surəsi, 21:7.
Bu ayələr bilməyən şəxsin özbaşına hökm vermək əvəzinə, etibarlı elm sahiblərinə müraciət etməsinin əsasını göstərir.
Stream Raad Muhammad Al-Kurdi - Surah Al-Hadid (1 - 15) by Qurʾān Recitations | Listen online for free on SoundCloud
...........
2. Dində anlayışlı olmaq
Allah buyurur:
“Möminlərin hamısının səfərə çıxması vacib deyildir. Nə üçün onların hər dəstəsindən bir qrup din haqqında dərin bilik əldə etmək üçün səfərə çıxmasın?”
Mənbə: Tövbə surəsi, 9:122.
Bu ayə göstərir ki, müsəlman cəmiyyətində dini dərindən öyrənən, insanlara dini öyrədən və onları maarifləndirən şəxslər olmalıdır. Ayə hər kəsin eyni səviyyədə mütəxəssis olmasını tələb etmir.
.....
3. Elm sahibinin dəyəri
Allah buyurur:
“De: Heç bilənlərlə bilməyənlər eyni ola bilərmi?”
Mənbə: Zumər surəsi, 39:9.
Ayə elmin üstünlüyünü göstərir. Bununla yanaşı, dini bilik yalnız məlumat toplamaq deyil, öyrənilən həqiqətləri anlamaq və onlara uyğun yaşamaqdır.
.....
2. Hədislər dini elm öyrənmək barədə nə deyir?
Birinci hədis: Dini anlamaq böyük xeyirdir
Peyğəmbər ﷺ buyurur:
“Allah kimin üçün xeyir istəyərsə, onu dində anlayış sahibi edər.”
Mənbə: Səhih əl-Buxari, 71-ci hədis.
..........
Bu hədisdən aydın olur ki, dini anlamaq böyük nemətdir. İnsan yalnız ibadətlərin adlarını deyil, onların necə yerinə yetirildiyini, halal və haramın sərhədlərini, Allahın və insanların qarşısındakı məsuliyyətlərini də öyrənməlidir.
İkinci hədis: Elm yolu Cənnətə aparan yoldur
Peyğəmbər ﷺ buyurur:
“Kim elm axtarmaq məqsədilə bir yola çıxarsa, Allah onun üçün Cənnətə gedən yolu asanlaşdırar.”
Mənbə: Səhih Müslim, 2699a.
.........
Bu hədis dini elmi öyrənməyin fəzilətini göstərir. Lakin burada məqsəd təkcə məlumat toplamaq deyil; düzgün niyyət, əməl və əxlaq da əhəmiyyət daşıyır.
Üçüncü hədis: Hər müsəlmanın elm öyrənmək məsuliyyəti
Rəsulullah ﷺ buyurur:
“Elm öyrənmək hər bir müsəlmana vacibdir.”
Mənbə: Sünən İbn Macə, 224-cü hədis.
.........
Hədisin dərəcəsi barədə qeyd: Bu rəvayətin İbn Macədəki isnadı zəif qiymətləndirilib. Hədisin elm öyrənməyin vacibliyini bildirən hissəsinin başqa rəvayət və dəlillərlə dəstəkləndiyi qeyd olunur. Buna görə onu mübahisəsiz, səhih isnadlı hədis kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Dini elmin vacibliyi isə Quran və digər səhih dəlillərlə də əsaslandırılır.
......
3. Dini elm kimlərə fərdi olaraq vacibdir?
İslam alimlərinin fiqh izahına görə, insanın öz vəziyyətinə uyğun olaraq bilməli olduğu dini biliklər ona vacib olur. Bunun əhatəsi insanın ibadətinə, ailəsinə, işinə və üzərinə düşən məsuliyyətlərə görə dəyişir.
.....
1. Hər bir müsəlmana
İmanın əsaslarını və Allahın birliyini öyrənmək.
Dəstəmaz, qüsl və namaz kimi ona vacib olan ibadətlərin qaydalarını bilmək.
Oruc, zəkat və həcc ona vacib olduğu hallarda bunların hökmlərini öyrənmək.
Əsas halal-haram məsələlərini və tövbənin qaydalarını bilmək.
İnsan bir ibadəti yerinə yetirməyə məsul olduqda, həmin ibadəti düzgün yerinə yetirmək üçün lazım olan biliyi əldə etməlidir.
.......
2. Ticarət və qazanc sahibi olanlara
Alış-veriş edən şəxs öz ticarətinə aid faiz, borc, aldatma, müqavilə və halal qazanc məsələlərini öyrənməlidir.
Dəlil: Allah alış-verişi halal, ribanı (faizi) isə haram etmişdir (Bəqərə, 2:275). Bu hökmlərlə əlaqəli işləyən insan öz əməlini düzgün qurmaq üçün lazımi bilik əldə etməlidir.
.......
3. Ailə məsuliyyəti daşıyanlara
Ər-arvad münasibətləri, nikah, boşanma, övladların tərbiyəsi, ailə hüquqları və başqalarının haqlarına aid hökmləri öyrənmək bu məsuliyyətləri daşıyan şəxslər üçün vacib ola bilər.
Dəlil: “Özünüzü və ailənizi yanacağı insanlar və daşlar olan oddan qoruyun!” (Təhrim, 66:6).
Ayə ailənin qorunması məsuliyyətini göstərir. Alimlər bu məsuliyyətə dini maarifləndirməni də daxil edirlər.
......
4. Dini hökmlər barədə danışanlara
İnsan dini öyrətmək, fətva vermək və ya başqalarına Quran və hədis izah etmək istəyirsə, bunu əsaslı biliklə etməlidir. Bilmədiyi məsələdə qəti hökm verməməli, etibarlı alimlərə müraciət etməlidir.
Dəlil: “Bilmədiyin şeyin ardınca getmə” (İsra, 17:36).
.......
4. Hər müsəlman alim olmağa məcburdurmu?
Xeyr. Burada iki mühüm anlayışı fərqləndirmək lazımdır.
Elm növü
Hökmü və izahı
Fərzi-eyn
Hər bir məsul müsəlmanın öz vəziyyətinə uyğun öyrənməli olduğu dini biliklər.
Fərzi-kifayə
Cəmiyyət daxilində kifayət qədər insanın öyrənməsi tələb olunan, məsələn, dini elmlərdə mütəxəssis yetişdirmək kimi vəzifələr.
Tövbə surəsinin 122-ci ayəsi dini dərindən öyrənmək üçün bir qrup insanın ayrılmasını göstərir. Bu da hər kəsin fəqih və ya hədis alimi olması tələb edilmədən, cəmiyyətdə ixtisaslaşmış alimlərin yetişməsinin vacibliyinə dəlildir.
Deməli, müsəlman həm özünə vacib olan dini bilikləri öyrənməli, həm də imkanı və qabiliyyəti varsa, daha dərindən elm öyrənməyə çalışmalıdır.
.......
5. Dini elm öyrənmək qadınlara da vacibdirmi?
Bəli. Fərdi olaraq vacib olan dini biliklər qadınlara da, kişilərə də aiddir. Çünki ibadət, iman, halal-haram və şəxsi məsuliyyətlərlə bağlı hökmlər hər bir müsəlmanın öz həyatına aiddir.
Məsələn, qadın heyz və nifas hökmlərini, namaz və orucla bağlı özünə aid qaydaları; kişi isə öz vəziyyətinə aid qüsl, ibadət və digər hökmləri öyrənməlidir. Hər iki tərəf ailə hüquqları, əxlaq və başqalarının haqları haqqında da zəruri bilik əldə etməlidir.
Bu, qadın və kişinin bütün dini elmləri eyni səviyyədə öyrənməsinin vacib olması demək deyil. Vacib olan, hər birinin öz dini vəzifələrini düzgün yerinə yetirəcək qədər bilik qazanmasıdır.
........
6. Nəticə: Dini elmə haradan başlamaq lazımdır?
Quran və hədislər əsasında aşağıdakı nəticələrə gəlmək olar:
Hər bir müsəlman imanının əsaslarını və özünə vacib olan ibadətlərin hökmlərini öyrənməlidir.
Ticarət, ailə və başqa məsuliyyətlər daşıyan şəxs həmin sahələrdə üzərinə düşən dini hökmləri bilməlidir.
Dini alim olmaq istəyən şəxs daha geniş və sistemli elm öyrənməli, Quranı, hədisləri, fiqhi və onların anlaşılma üsullarını mütəxəssislərin rəhbərliyi ilə mənimsəməlidir.
Hər kəs bilmədiyi məsələdə etibarlı elm sahibindən soruşmalı və dəlilsiz şəkildə Allah və Peyğəmbərin adından hökm verməməlidir.
............
Ən əsas prinsip budur: dini elm insanın həyatına aid olan vacib biliklərdən başlayır, daha sonra onun imkanı və ehtiyacına uyğun dərinləşir.
Allah buyurur:
“Ey Rəbbim! Mənim elmimi artır!”
Mənbə: Taha surəsi, 20:114.
Bu dua elm axtaran hər bir müsəlman üçün gözəl istiqamətdir.
Qeyd: Buradakı araşdırma ümumi İslam fiqhi prinsiplərinə əsaslanır. Konkret hökmlərdə məzhəblər arasında bəzi təfərrüat fərqləri ola bilər.\sualcavab.ge