Quran ayələri üzərində təfəkkür etmək nə deməkdir? Quran və hədislər üzərində araşdırma

Quran və hədislərə əsasaən Quran üzərində təfəkkür etməyin mənası ....
1. Təfəkkürün mahiyyəti nədir?
Quran ayələri üzərində təfəkkür etmək — ayələri sadəcə oxumaq və ya sözlərinin mənasını bilmək deyil. Bu, ayənin mənası, məqsədi, insanın həyatı ilə əlaqəsi, Allahın insandan istədiyi davranış və əxlaqi nəticələr haqqında düşünmək, sonra isə bu düşüncəni əmələ çevirməkdir.
Ərəb dilində «təfəkkür» (التفكّر) bir məsələni diqqətlə düşünmək, onun mənasını və nəticələrini dərk etməyə çalışmaq deməkdir.
.......
Quran üzərində təfəkkürün üç əsas mərhələsi vardır:
Anlamaq: Ayədə nə deyildiyini və hansı məna daşıdığını öyrənmək.
Düşünmək: Ayənin hikmətini, səbəbini və insanın həyatına aid olan tərəflərini araşdırmaq.
Əməl etmək: Ayənin insandan tələb etdiyi dəyişiklikləri həyatında həyata keçirmək.
Məsələn, insan Quranın qeybət etməyi qadağan edən ayəsini oxuyur. Ayənin mətnini oxumaq bir mərhələdir. Qeybətin nə üçün insanın şərəfinə və cəmiyyətin münasibətlərinə zərər vurduğunu düşünmək ikinci mərhələdir. Öz danışığına nəzarət etmək və qeybətdən çəkinmək isə bu təfəkkürün əməli nəticəsidir.
Deməli, Quran üzərində həqiqi təfəkkür ayənin mənasını düşünməkdən başlayır, insanın özünü tanımasına və davranışını düzəltməsinə doğru irəliləyir.
.......
2. Quran təfəkkür haqqında nə buyurur?
Birinci ayə: Sad surəsi, 29-cu ayə
Allah-taala buyurur:
كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ
Mənası: «Bu, sənə nazil etdiyimiz mübarək bir Kitabdır ki, insanlar onun ayələri üzərində düşünsünlər və ağıl sahibləri öyüd alsınlar».
Mənbə: Quran, Sad, 38:29.
Bu ayədə Quranın nazil edilməsinin məqsədlərindən biri açıq şəkildə göstərilir: ayələr üzərində təfəkkür və təfəkkürün nəticəsi olaraq ibrət almaq. Ayənin mətnindəki «liyəddəbbaru» (لِيَدَّبَّرُوا) sözü ayələrin dərin mənası və nəticələri üzərində düşünməyi bildirir.

.....
Buradan üç mühüm nəticə çıxarmaq olar:
Quran yalnız tilavət edilən deyil, həm də mənası düşünülən Kitabdır.
Təfəkkür insanın ayələrdən öyüd və ibrət almasına xidmət edir.
Quranın hikmətlərini dərk etmək üçün insan ayələrə diqqətlə yanaşmalı, onların mənasını öz həyatına tətbiq etməlidir.
Məsələn: İnsan bu ayəni oxuyarkən özündən soruşa bilər: «Mən Quranı oxuyanda ondan hansı öyüdü götürürəm? Oxuduqlarım əxlaqımda və qərarlarımda hansı dəyişikliyi yaradır?»
.......
İkinci ayə: Məhəmməd surəsi, 24-cü ayə
Allah buyurur:
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا
Mənası: «Məgər onlar Quran üzərində düşünmürlərmi? Yoxsa qəlbləri üzərində qıfıllar vardır?»
Mənbə: Quran, Məhəmməd, 47:24.
Bu ayə Quranı eşitmək və oxumaqla onun mənalarını dərindən dərk etmək arasındakı fərqə diqqət çəkir. Ayə insanı öz qəlbinin vəziyyəti barədə düşünməyə dəvət edir.
........
Burada «qəlbin qıfıllanması» ifadəsini yalnız məlumatsızlıqla əlaqələndirmək düzgün olmaz. İnsan bəzən həqiqəti eşidir, amma öz təkəbbürü, inadkarlığı, şəxsi maraqları və ya nəfsani istəkləri səbəbindən onu qəbul etmək istəmir.
Bu ayəni özümüzə tətbiq edərək soruşa bilərik:
Quran mənim səhvimi göstərdikdə onu qəbul etməyə hazırammı?
........
Ayələri yalnız öz fikirlərimi təsdiqləmək üçün oxuyuram, yoxsa həqiqəti öyrənmək üçün?
Quranın hansısa əmri mənim nəfsimə ağır gələndə ona münasibətim necə olur?
Belə suallar təfəkkürün insanın daxili aləminə yönələn tərəfidir.
Üçüncü ayə: Nisa surəsi, 82-ci ayə
Allah-taala buyurur:
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا
Mənası: «Məgər onlar Quran haqqında düşünmürlərmi? Əgər o, Allahdan başqasından olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ziddiyyət tapardılar».
Mənbə: Quran, Nisa, 4:82.
Bu ayə təfəkkürün başqa bir tərəfini göstərir: Quranın məzmununu diqqətlə araşdırmaq, ayələr arasındakı əlaqələri görmək və onun gətirdiyi dəlillər üzərində düşünmək.
.......
Deməli, təfəkkür yalnız insanın hisslərinə təsir edən mənəvi bir hal deyil; eyni zamanda düşünməyi, müqayisə etməyi, dəlilləri araşdırmağı və nəticə çıxarmağı da əhatə edir.
الآية 82
Dördüncü ayə: Möminun surəsi, 68-ci ayə
Allah buyurur:
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ
Mənası: «Məgər onlar bu kəlam üzərində düşünmədilərmi?»
Mənbə: Quran, Möminun, 23:68.
........
Bu ayə də ilahi kəlamı eşitməklə kifayətlənməyib onun məzmunu barədə düşünməyin əhəmiyyətini vurğulayır.
Beləliklə, Quranın özündən çıxan ümumi nəticə budur: təfəkkür ayənin mənasını anlamaq, onun dəlillərini və hikmətlərini araşdırmaq, özünü onun qarşısında hesaba çəkmək və öyüd götürməkdir.
.......
3. Şiə hədislərində Quran üzərində təfəkkür
İmamiyyə şiə mənbələrində Quranın insanın həyatına rəhbərlik etməsi, ayələrinin mənasını dərk etmək və ilahi göstərişlərə əməl etmək mühüm yer tutur. Bu mövzuda xüsusilə *Nəhcül-bəlağə*də İmam Əlinin (ə) Quran haqqında buyurduqları diqqətəlayiqdir.
Burada bir elmi fərqi də qeyd etmək lazımdır: hədisin bir kitabda nəql olunması onun sənəd baxımından avtomatik səhih olması demək deyil. Buna görə aşağıda hədis mənbələrini göstərməklə yanaşı, hər bir nəqlin ayrıca sənəd araşdırması tələb edə biləcəyini nəzərə almaq lazımdır.
.......
Birinci hədis: Quran insanı hidayətə aparmalıdır
İmam Əli (ə) *Nəhcül-bəlağə*nin 176-cı xütbəsi kimi tanınan xütbədə Quranın insan üçün nəsihət edən, doğru yola yönəldən və aldatmayan bir rəhbər olduğunu bildirir. Həmin xütbədə belə bir ifadə nəql olunur:
وَمَا جَالَسَ هَذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلَّا قَامَ عَنْهُ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ: زِيَادَةٍ فِي هُدًى أَوْ نُقْصَانٍ مِنْ عَمًى
Mənası: «Heç kəs bu Quranla oturub-durmaz ki, onun yanından bir artımla və ya azalma ilə qalxmasın: hidayətində artım və ya korluğunda azalma ilə».
Mənbə: Nəhcül-bəlağə, 176-cı xütbə; xütlənin nömrələnməsi nəşrlərə görə dəyişə bilər. Mətnin ingiliscə tərcüməsi və izahı üçün: Al-Islam.org
..........

Bu kəlamın təfəkkür mövzusuna aidiyyəti nədir?
İmam (ə) Quranla ünsiyyətin insanda nəticə doğurmalı olduğunu bildirir. İnsan Quranı oxuyur, onun mənaları üzərində düşünür və nəticədə ya hidayətini artırır, ya da yanlış düşüncələrindən uzaqlaşır.
Burada «Quranla oturub-durmaq» ifadəsini yalnız fiziki olaraq Quranı qarşında saxlamaq kimi anlamaq olmaz. Məna baxımından Quranın öyüdləri ilə ünsiyyətdə olmaq, onu insanın düşüncəsinə və davranışına rəhbər etmək nəzərdə tutulur.
Təfəkkürün ölçüsü yalnız nə qədər düşündüyümüz deyil, həmin düşüncənin bizi hansı istiqamətdə dəyişdirməsidir.
.......
İkinci hədis: Quranı özümüzə rəhbər və məsləhətçi etmək
İmam Əli (ə) *Nəhcül-bəlağə*də belə buyurur:
فَكُونُوا مِنْ حَرَثَتِهِ وَأَتْبَاعِهِ، وَاسْتَدِلُّوهُ عَلَى رَبِّكُمْ، وَاسْتَنْصِحُوهُ عَلَى أَنْفُسِكُمْ
Mənası: «Quranın əkinçilərindən və ardıcıllarından olun. Onun vasitəsilə Rəbbinizi tanıyın və özünüz üçün ondan nəsihət istəyin».
Mənbə: Nəhcül-bəlağə, Quranın fəziləti və ona tabe olmaq haqqında xütbələrdən biri; mətn Nəhcül-bəlağənin Quran haqqında bölməsində də izah edilir.
Al-Islam.org
..........
Bu kəlam təfəkkürün praktik üsulunu göstərir: Quranı oxuyarkən insan özünü də ayənin qarşısına qoymalıdır.
Məsələn, Quran səbir haqqında danışırsa, insan yalnız səbrin fəzilətini düşünməməlidir. O, həm də soruşmalıdır:
Mən çətinlik qarşısında necə davranıram?
Haqsızlığa uğrayanda səbir və ədalət arasındakı tarazlığı qoruya bilirəmmi?
Səbir haqqında bildiklərim gündəlik həyatımda görünürmü?
Beləliklə, Quranın məsləhətini özünə tətbiq etmək təfəkkürün mühüm bir nümunəsidir.
........
......
Üçüncü hədis: İmam Sadiqin (ə) Quran tilavəti zamanı duası
Şiə dini ədəbiyyatında İmam Cəfər Sadiqə (ə) Quran oxumaqdan əvvəl etdiyi bir dua aid edilir. Həmin duada belə bir məna ifadə olunur:
«İlahi! Quranı oxumağımı təfəkkürlə, təfəkkürümü ibrət almaqla əlaqələndir. Məni onun öyüdlərindən faydalanan və günahlardan çəkinən şəxslərdən et».
Bu duanın nəqli şiə əxlaq ədəbiyyatında Quranın tilavəti, təfəkkürü və ona əməl etmək mövzusu ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur.
Al-Islam.org
.......
Bu mətn təfəkkürün üç mərhələsini bir-birinə bağlayır:
Tilavət: Allahın kəlamını oxumaq.
Təfəkkür: Oxunan ayənin mənası və hikməti haqqında düşünmək.
İbrət və əməl: Ayədən nəticə çıxarmaq və öz davranışını ona uyğunlaşdırmaq.
Burada mühüm bir incəlik var: insan ayəni oxuyarkən kövrələ, təsirlənə və ya öz daxilində güclü mənəvi hisslər keçirə bilər. Lakin təfəkkür yalnız hisslərdən ibarət deyil. Ayənin nə dediyini anlamaq və onun tələblərini həyata keçirmək də lazımdır.
Qeyd edim ki, yuxarıdakı mətn duanın məzmununa əsaslanan Azərbaycan dilində ifadədir; onu ərəb mətninin hərfi tərcüməsi kimi qəbul etmək olmaz.
.......
4. İmam Əlinin (ə) baxışına görə, Quran üzərində təfəkkürün əsas şərtləri
*Nəhcül-bəlağə*də İmam Əlinin (ə) Quranla münasibət haqqında buyurduğu fikirlərdən bir neçə mühüm prinsip çıxarmaq mümkündür.
1. Öz fikirlərini Quranın qarşısında yoxlamaq
İmam Əli (ə) buyurur:
وَاتَّهِمُوا عَلَيْهِ آرَاءَكُمْ وَاسْتَغِشُّوا فِيهِ أَهْوَاءَكُمْ
Mənası: «Öz rəylərinizi onun qarşısında sorğu-sual edin və bu məsələdə nəfsani istəklərinizə şübhə ilə yanaşın».
Mənbə: Nəhcül-bəlağə, Quran haqqında xütbələr; müvafiq mətn və izah:
Al-Islam.org
.........

Bu kəlamın təfəkkür baxımından mənası budur ki, insan Quranı öz şəxsi istəklərinə uyğunlaşdırmağa çalışmamalıdır. Əksinə, öz düşüncəsini Quranın meyarları əsasında yoxlamalıdır.
Məsələn, insan özünə qarşı haqsızlıq edildiyini düşünür. Quranın ədalət, səbir və bağışlama haqqında ayələrini oxuyarkən yalnız özünü haqlı çıxaran mənaları seçməməli, öz davranışında düzəldilməli tərəflərin olub-olmadığını da araşdırmalıdır.
.......
2. Ayələri bir-biri ilə əlaqəli şəkildə anlamaq
Quranın bir ayəsini digər ayələrdən tamamilə ayrı götürmək bəzən yanlış nəticəyə gətirə bilər.
İmam Əlinin (ə) Nəhcül-bəlağədə Quran haqqında buyurduğu fikirlərdən biri də budur ki, onun bir hissəsi digər hissəsini izah edir və təsdiqləyir.
Al-Islam.org
......
Buna görə bir ayə üzərində düşünərkən aşağıdakılara diqqət etmək lazımdır:
Ayənin əvvəlində və sonrasında hansı mövzu izah olunur?
Eyni mövzu başqa hansı ayələrdə açıqlanır?
Ayə ümumi hökm bildirir, yoxsa müəyyən şəraitə aiddir?
Əhli-beytdən (ə) həmin ayənin təfsiri barədə etibarlı nəql varmı?
Bu üsul şəxsi düşüncə ilə Quranın həqiqi mənasını bir-birindən ayırmağa kömək edir.
.......
3. Təfəkkürü əmələ çevirmək
İmam Əlinin (ə) Quran haqqında kəlamlarının əsas istiqamətlərindən biri Quranın rəhbərliyinə tabe olmaqdır. Quran yalnız müqəddəs mətn kimi saxlanılmamalı, insanın həyatına yol göstərməlidir.
Al-Islam.org
...........
Məsələn:
Tövbə ayəsini oxuyan şəxs öz günahlarını nəzərdən keçirə bilər.
Sədəqə və infaq ayələrini oxuyan şəxs ehtiyacı olan insanlara münasibətini yoxlaya bilər.
Valideynlərə yaxşılıq haqqında ayəni oxuyan şəxs öz davranışını qiymətləndirə bilər.
Ədalət haqqında ayələri oxuyan şəxs qərarlarında şəxsi maraqlarının təsirini araşdıra bilər.
Bu mənada təfəkkür insanın yalnız dini biliklərini deyil, əxlaqını və davranışını da dəyişdirməyə yönəlir.
.........
5. Quran ayəsi üzərində təfəkkürün praktik nümunəsi
Gəlin Bəqərə surəsinin 286-cı ayəsinin son hissəsi üzərində düşünək:
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا
Mənası: «Ey Rəbbimiz! Əgər unutsaq və ya səhv etsək, bizi cəzalandırma».
Mənbə: Quran, Bəqərə, 2:286.
........
Bu ayəni təfəkkür edərək oxumağın necə mümkün olduğuna baxaq.
1. Ayəni anlamaqAllahdan unutqanlıq və səhv səbəbindən yaranan məsuliyyətin bağışlanmasını diləyən dua ilə qarşılaşırıq.
2. Mənası haqqında düşünməkİnsan öz məhdudiyyətlərini dərk edir və Allahın rəhmətinə ehtiyacını anlayır. Eyni zamanda, bilmədən edilən səhvlə bilərəkdən edilən itaətsizliyin eyni olmadığını nəzərə alır.
3. Öz həyatına tətbiq etməkİnsan öz səhvlərini etiraf etməyi, üzr istəməyi, başqalarının səhvlərinə münasibətdə insaflı olmağı və səhvini düzəltməyi öyrənə bilər.
..........
4. Nəticə çıxarmaq«Bu ayə mənim Allahla münasibətimdə, özümə münasibətimdə və insanlarla davranışımda hansı dəyişikliyi tələb edir?»
Burada göstərilən dörd mərhələ ayənin yeganə mümkün təfsiri deyil; Quran üzərində təfəkkür etməyin praktik nümunəsidir.
.......
6. Təfəkkürlə şəxsi rəy əsasında təfsir etməyin fərqi
Bu məsələ xüsusilə vacibdir.
İnsan Quran üzərində düşünməyə dəvət olunur. Lakin bu, hər kəsin ayələrə istədiyi mənanı verə biləcəyi demək deyil.
Quran üzərində təfəkkür
Şəxsi rəy əsasında təfsir
Ayənin dilini və kontekstini nəzərə alır.
Ayəni əvvəlcədən istədiyi nəticəyə uyğunlaşdırır.
Digər əlaqəli ayələri araşdırır.
Əlverişli görünən ifadəni kontekstdən ayırır.
Əhli-beytdən (ə) gələn etibarlı izahları nəzərə alır.
Öz fikrini dini hökm kimi təqdim edə bilər.
Anlamadığı məsələdə ehtiyat edir və araşdırır.
Şəxsi qənaətini qəti ilahi hökm kimi təqdim edir.
Özünü Quran əsasında düzəltməyə çalışır.
Quranı öz fikrini təsdiqləmək üçün istifadə edir.
...........
Şiə təfsir ənənəsində Quranın öz ayələri, Peyğəmbərin (s) və Əhli-beytin (ə) etibarlı izahları, ərəb dilinin qaydaları və ayələrin nazilolma konteksti mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma həm təfəkkürə imkan verir, həm də əsassız yozumların qarşısını almağa kömək edir.
Al-Islam.org

Deməli, təfəkkür etmək sərbəst şəkildə düşünməkdir, amma düşüncəni dəlillərlə yoxlamaq şərti ilə; şəxsi fikri Allahın qəti hökmü kimi təqdim etmək deyil.
.........
7. Quran üzərində təfəkkür etmək üçün gündəlik üsul
Hər gün bir neçə ayə üzərində diqqətlə düşünmək üçün aşağıdakı üsuldan istifadə edə bilərsiniz.
Gündəlik təfəkkür məşqi
Gündə 10–15 dəqiqə

1. Ayəni oxu
Ayəni ərəb dilində oxu və etibarlı Azərbaycan dilində tərcüməsinə bax.

2. Konteksti araşdır
Əvvəlki və sonrakı ayələri oxu. Ayənin əsas mövzusunu müəyyən et.

3. Üç sual ver
Allah burada nə öyrədir? Mənim hansı düşüncəmi və ya davranışımı yoxlayır? Hansı nəticəni çıxarmalıyam?

4. Təfsir və hədisə bax
Mənanı dəqiqləşdirmək üçün mötəbər təfsirləri və Əhli-beytdən (ə) gələn etibarlı nəqlləri araşdır.

5. Bir əməl seç
Ayədən çıxardığın nəticəyə uyğun olaraq həmin gün həyata keçirə biləcəyin bir addım müəyyən et.
0 / 5 mərhələ tamamlanıb
Bu məşq zamanı bir ayənin bütün incəliklərini dərhal anlamağa çalışmaq lazım deyil. Bəzən ayənin əsas mənasını anlamaq, onun üzərində səmimi düşünmək və bir düzgün əməl seçmək kifayət qədər faydalı başlanğıcdır.
.....
8. Yekun nəticə
Quran ayələri üzərində təfəkkür etmək haqqında Quranın ayələri və şiə dini mənbələrindən aşağıdakı nəticələr çıxır:
Təfəkkür Quranın göstərdiyi məqsədlərdən biridir. Sad surəsinin 29-cu ayəsi ayələr üzərində düşünməyi və ibrət almağı bir-biri ilə əlaqələndirir.
Təfəkkür qəlbin və ağlın birgə fəaliyyətidir. İnsan həm ayənin dəlil və mənalarını araşdırır, həm də öz nəfsini və davranışını yoxlayır.
Əhli-beyt (ə) Quranı insanın rəhbəri kimi təqdim edir. Nəhcül-bəlağədə Quranla ünsiyyətin hidayətə və mənəvi korluğun azalmasına gətirib çıxarması vurğulanır.
Təfəkkür əmələ aparmalıdır. Ayənin mənasını başa düşmək onun tələblərini həyata keçirməyə çalışmaqla tamamlanır.
Təfəkkürlə əsassız təfsir fərqlidir. Şəxsi düşüncə dil, kontekst, digər ayələr və etibarlı dini izahlarla yoxlanılmalıdır.
Ən qısa ifadə ilə desək, Quran üzərində təfəkkür etmək — Allahın kəlamını anlamaq, onun qarşısında özünü hesaba çəkmək, hikmətindən ibrət almaq və həyatını həmin hidayətə uyğunlaşdırmağa çalışmaqdır.\sualcavab.ge