Quranı ərəb dilində oxumaqla onun mənasını anlamaq arasında fərq nədir?

Giriş:
Quran oxumaq İslamda ibadət, Allahın kəlamı ilə ünsiyyət və mənəvi tərbiyə vasitəsidir. Lakin burada mühüm bir sual ortaya çıxır: Quranı ərəb dilində oxumaq, amma dediklərinin mənasını anlamamaqla, ayələri anlayaraq oxumaq arasında dini baxımdan hansı fərq var?
Bu məsələni araşdırarkən üç anlayışı bir-birindən ayırmaq lazımdır:
Tilavət: Quranın ərəb dilində oxunması.
...
Təfəkkür və təدəbbür: Ayələrin mənası üzərində düşünmək və onların dərin məzmununu anlamağa çalışmaq.
Əməl: Quranın göstərişlərini insanın həyatında tətbiq etmək.
Bu üçü bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni məna daşımır. İnsan Quranı oxuya, amma mənasını anlamaya bilər; mənasını anlaya, lakin ona əməl etməyə bilər; yaxud həm oxumağı, həm anlamağı, həm də əməl etməyi birləşdirə bilər.
....
Bu məqalədə məsələ Quran ayələri və şiə İslam ənənəsində, xüsusilə Əhli-beytdən (ə) nəql olunan hədislər əsasında araşdırılır. Məqsəd ərəb dilində oxumağın dəyərini azaltmaq deyil, onun Quranın mesajını anlamaqla münasibətini müəyyənləşdirməkdir.
1. Quranın özünə görə əsas məqsəd nədir?
1.1. Quran yalnız oxunmaq üçün deyil, düşünülmək üçün də nazil edilib
Quranın bu məsələdə ən mühüm ayələrindən biri Sad surəsinin 29-cu ayəsidir:
Sad surəsi, 38:29
كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ
Mənaca tərcüməsi: “Bu, ayələri üzərində düşünsünlər və ağıl sahibləri öyüd alsınlar deyə sənə nazil etdiyimiz mübarək bir Kitabdır.”
...
Ayədəki «لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ» — “onun ayələri üzərində təfəkkür etsinlər” ifadəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Burada Allah Quranın nazil edilməsinin məqsədlərindən birini ayələr üzərində düşünmək, onların mesajını dərk etmək və öyüd almaq kimi təqdim edir.
Bu, ərəb dilində səsləri düzgün tələffüz etməklə məhdudlaşmayan bir münasibət tələb edir. Oxucu ayənin nə dediyini, hansı həqiqəti açıqladığını və öz həyatına necə aid olduğunu anlamağa çalışmalıdır.
....
1.2. Quran insanı onu düşünməyə çağırır
Muhəmməd surəsinin 24-cü ayəsində belə buyurulur:
Muhəmməd surəsi, 47:24
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا
Mənaca tərcüməsi: “Məgər onlar Quran haqqında düşünmürlərmi? Yoxsa qəlblərində qıfıllar var?”
....
Bu ayə sadəcə oxumaqla kifayətlənməyin insanın Quranla münasibətinin bütün tərəflərini əhatə etmədiyini göstərir. Quran oxucunu düşünməyə və qəlbini ilahi mesaja açmağa çağırır.
Burada incə bir məqam var: ayə Quranı mənasını anlamadan oxuyan hər kəsi qınamır. Ayənin birbaşa mövzusu Quran üzərində düşünməmək və həqiqətə qarşı qəlbi qapalı saxlamaqdır. Buna görə ayəni kontekstdən ayırıb, ərəb dilini bilməyən hər bir şəxsin Quran oxumasını dəyərsiz saymaq düzgün olmaz.
....
1.3. Quran oxumaqla anlamaq eyni şeydirmi?
Xeyr. Bunlar bir-biri ilə əlaqəli, lakin fərqli fəaliyyətlərdir.
Fəaliyyət
Mənası
Ərəb dilində tilavət
Quranın nazil olduğu dildə oxunması
Tərcüməni oxumaq
Ayənin dilimizdə ifadə olunan mənasını öyrənmək
Təfəkkür
Ayənin nə demək istədiyi üzərində düşünmək
Təfsir
Ayəni dil, nazilolma konteksti və digər ayələr əsasında izah etmək
Əməl
Öyrənilən ilahi göstərişləri həyata keçirmək
...
Deməli, ərəb dilində Quran oxumaqla onun mənasını anlamaq arasında fərq var, amma bu fərq birinin digərini əvəz etməsi demək deyil. Hər ikisi Quranla münasibətin müxtəlif tərəfləridir.
...
2. Şiə hədis mənbələrində Quranı anlamağın əhəmiyyəti
Bu məsələdə şiə hədis irsinin ən mühüm mənbələrindən biri Məhəmməd ibn Yaqub əl-Küleyninin (r.ə.) əl-Kafi kitabıdır. Xüsusilə Quranı oxumaq, dini dərk etmək və ibadətdə düşünmək arasındakı əlaqəni açıqlayan rəvayət diqqətəlayiqdir.
...
2.1. İmam Əlidən (ə) nəql olunan mühüm hədis
əl-Kafi kitabında Əmirəl-möminin İmam Əlidən (ə) belə bir söz nəql olunur:
Əl-Kafi, cild 1, səhifə 36 — nəşrdən asılı olaraq səhifələnmə dəyişə bilər
أَلَا لَا خَيْرَ فِي قِرَاءَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَدَبُّرٌ
Tərcümə: “Bilin ki, təfəkkür olmayan oxunuşda xeyir yoxdur.”
الشيخ الكليني / علي أكبر الغفاري
....
Bu rəvayət *əl-Kafi*nin elm və onun fəziləti ilə bağlı bölməsində, həqiqi fəqihin xüsusiyyətləri barədə nəqlin içində yer alır. Rəvayətin həmin hissəsində elm, Quran qiraəti və ibadət düşüncə və dərklə əlaqələndirilir.
Hədisin əsas mesajı nədir?
...
İmam Əliyə (ə) aid edilən bu kəlam Quranı sadəcə dilin hərəkətindən ibarət fəaliyyət kimi görməməyə çağırır. Oxucu oxuduğu ayələr haqqında düşünməli, onların mənasını dərk etməyə çalışmalıdır.
Burada “xeyir yoxdur” ifadəsini Quranı mənasını anlamadan oxuyan şəxsin heç bir savab qazanmadığı və ya oxuduğunun tamamilə faydasız olduğu şəklində qəti hökm kimi başa düşmək düzgün olmaz. Bu, hədisin mənəvi və tərbiyəvi vurğusudur: düşüncəsiz qiraət Quranın insanı dəyişdirmək potensialını məhdudlaşdırır.
Həmçinin mənbədə rəvayətin yer alması onun sənədinin avtomatik olaraq səhih olması demək deyil. Konkret rəvayətin sənədini qiymətləndirmək üçün ravilərin vəziyyəti və hədis alimlərinin rəyləri ayrıca araşdırılmalıdır.
Mənbə: .
الشيخ الكليني / علي أكبر الغفاري

....
2.2. İmam Əlinin (ə) Nəhcül-bəlağədə Quran haqqında tövsiyəsi
*Nəhcül-bəlağə*nin 108-ci xütbəsində İmam Əliyə (ə) belə bir tövsiyə aid edilir:
“Quranı öyrənin, çünki o, sözlərin ən gözəlidir. Onun üzərində düşünün, çünki o, qəlblərin baharıdır.”
Bu ifadənin ardınca Quranın nuru ilə mənəvi xəstəliklərdən şəfa axtarmaq və onu gözəl şəkildə oxumaq vurğulanır.
Nahjul Balagah
Burada iki fərqli, lakin tamamlayıcı istiqamət görünür:
Quranı gözəl və düzgün oxumaq.
Quranın məzmunu üzərində düşünərək qəlbi və davranışları onunla tərbiyə etmək.
Beləliklə, şiə dini ənənəsində Quran qiraəti ilə təfəkkür bir-birinə zidd fəaliyyətlər kimi təqdim edilmir. Əksinə, qiraət insanı Quranın mənasına yaxınlaşdırmalıdır.
....

2.3. Quranı anlamaq istəyərkən şəxsi fikirlə təfsir etmək təhlükəsi
Quranı anlamağın əhəmiyyəti başqa bir sual doğurur: insan ayələri öz bildiyi kimi şərh edə bilərmi?
Şiə alimlərinin Quranın Nəhcül-bəlağədəki izahı ilə bağlı araşdırmalarında İmam Əliyə (ə) aid edilən bu ifadəyə diqqət çəkilir:
وَاتَّهِمُوا عَلَيْهِ آرَاءَكُمْ
Mənaca: “Quran qarşısında öz şəxsi rəylərinizi şübhə altına alın.”
Bu tövsiyənin məqsədi Quranı anlamaqdan çəkindirmək deyil. Əksinə, insanın öz istəklərini və əvvəlcədən formalaşmış fikirlərini Quranın həqiqəti ilə qarışdırmamasıdır. Quranı düzgün anlamaq üçün ərəb dili, ayələrin konteksti, digər ayələrlə əlaqə və Əhli-beytdən (ə) nəql olunan etibarlı izahlar nəzərə alınmalıdır.
....
Deməli, tərcümə oxumaq anlamağa başlamaqdır, amma hər tərcüməni mütləq və tam təfsir hesab etmək olmaz.
3. Ərəb dilində oxumağın özünün dəyəri varmı?
Bəli. Quranın mənasını bilməyən şəxsin ərəb dilində qiraət etməsini dəyərsiz saymaq düzgün deyil.
Bunun bir neçə səbəbi var:
Quranın orijinal mətni ərəb dilindədir və onun səs quruluşu, sözləri və ifadə forması qorunmalıdır.
Qiraət ibadət və mənəvi bağlılıq vasitəsidir.
Ərəb dilini hələ bilməyən şəxs oxuduqca dili öyrənə, qiraətini təkmilləşdirə və gələcəkdə ayələrin mənasına daha dərindən nüfuz edə bilər.
Bəqərə surəsinin 121-ci ayəsində kitabı haqqı ilə tilavət edənlərdən danışılır:
....
Bəqərə surəsi, 2:121
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ
Mənaca tərcüməsi: “Kitab verdiyimiz kəslər onu layiqincə tilavət edirlər...”
.....

Bu ayə əvvəlcə öz kontekstində kitab verilmiş insanlardan bəhs edir. Buna görə onu yalnız ərəb dilində Quran oxumaq və ya yalnız tərcüməni anlamaq haqqında bir hökm kimi təqdim etmək olmaz. Bununla belə, ayənin “haqqı ilə tilavət” ifadəsi Quranla düzgün münasibətin daha geniş məna daşıdığını araşdırmaq üçün əhəmiyyətlidir.
Əsas fərq budur: ərəb dilində oxumaq insanın Quranla ünsiyyətini başladır və davam etdirir; mənanı anlamaq isə onun mesajını şüurlu şəkildə mənimsəməyə imkan verir.
.......
4. Quranın mənasını başa düşmək üçün mütləq ərəb dilini bilmək lazımdırmı?
Xeyr. Ərəb dilini bilmək Quranı orijinal mətnindən öyrənmək üçün çox böyük üstünlükdür, amma bu dili bilməyən insan da etibarlı tərcümə və təfsirlərdən istifadə edərək Quranın əsas mesajlarını anlaya bilər.
Bu məsələdə üç səviyyəni ayırmaq faydalıdır:
İlkin anlama: Ayənin Azərbaycan dilində tərcüməsini oxuyub əsas mesajı başa düşmək.
Dərin anlama: Sözlərin ərəb dilindəki mənalarını, ayənin nazilolma kontekstini və başqa ayələrlə əlaqəsini araşdırmaq.
İxtisaslaşmış təfsir: Ayədən dini-hüquqi və ya etiqadi nəticə çıxarmaq üçün müvafiq elmlərdən və etibarlı hədis mənbələrindən istifadə etmək.
Birinci səviyyə hər bir oxucu üçün əlçatandır. İkinci səviyyə əlavə bilik tələb edir. Üçüncü səviyyədə isə xüsusilə ehtiyatlı olmaq lazımdır; şəxsi təəssürat əsasında dini hökm çıxarmaq olmaz.
.......
Şiə alimlərinin Quranı Nəhcül-bəlağə əsasında araşdıran əsərlərində də Quranın zahiri mənalarının öyrənilməsi ilə onun daha dərin qatlarının şərhi arasında fərq qoyulur. Quranın bəzi dərin mənalarının mütəxəssis bilikləri və Əhli-beytdən (ə) nəql olunan izahlar tələb etməsi, adi oxucunun ayələrin zahiri mənasından faydalana bilməməsi demək deyil.
....
5. Quranı yalnız ərəb dilində oxumaq, yoxsa tərcüməsi ilə birlikdə oxumaq daha faydalıdır?
Ən məqsədəuyğun yol, imkan daxilində, hər ikisini birləşdirməkdir.
Illuminated Surah Al-Kahf | Divine Radiance
...
1. Ərəb dilində tilavətQuranın orijinal mətnini düzgün oxumağa çalışmaq, qiraət vərdişini qorumaq və ibadət məqsədini davam etdirmək.
Qurani Kerim kitabi.Ereb dili ve tercume: 40 AZN ➤ Azərbaycan dili | Bakı | 75771220 ᐈ lalafo.az
2. Azərbaycan dilində məna ilə tanışlıqOxuduğunuz ayələrin tərcüməsini nəzərdən keçirmək, bilmədiyiniz sözləri araşdırmaq və ayənin əsas mesajını müəyyənləşdirmək.
......
3. Təfəkkür və əməlÖzünüzdən soruşun: “Bu ayə mənə nə öyrədir? Hansı davranışımı dəyişməliyəm?” Zəruri olduqda etibarlı şiə təfsirinə və hədis mənbələrinə müraciət edin.
Məsələn, hər gün on ayə oxuyursunuzsa, onların tərcüməsini də oxumaq, bir və ya iki ayə üzərində düşünmək və öyrəndiyiniz bir prinsipi gündəlik həyatınızda tətbiq etmək faydalı üsuldur.
Bu, ərəb dilində oxumağı dayandırmaq demək deyil. Əksinə, tilavəti anlama və əməl ilə tamamlayır.
.....
6. Əsas mənbələrin müqayisəsi
Mənbə
Əsas mesaj
Mövzuya aidiyyəti
Quran, Sad 38:29
Ayələr üzərində düşünmək və öyüd almaq
Təfəkkürün məqsədini göstərir
Quran, Muhəmməd 47:24
Quran haqqında düşünməyə çağırış
Düşünmədən oxumağın məhdudiyyətinə diqqət çəkir
Quran, Bəqərə 2:121
Kitabın layiqincə tilavəti
Tilavətin keyfiyyəti haqqında düşünməyə əsas verir
Əl-Kafi, c. 1, s. 36
.......
Təfəkkürsüz qiraətin tənqidi
Şiə hədis ənənəsində anlamağın əhəmiyyətini vurğulayır
Nəhcül-bəlağə, 108-ci xütbə
Quranı öyrənmək, düşünmək və onunla şəfa axtarmaq
Quranla münasibətin müxtəlif tərəflərini birləşdirir
Mənbə istinadları: , , , , .
.....
Qeyd etmək lazımdır ki, Quran ayələri ilahi mətn, hədislər isə sənədi və mətninin etibarlılığı araşdırılan rəvayətlərdir. Bu səbəbdən Quran ayələrinin ifadəsi ilə hədislərdən çıxarılan nəticələrin dəlil gücü eyniləşdirilməməlidir.
....
Nəticə
Quran və şiə hədis mənbələri əsasında belə bir nəticəyə gəlmək olar:
Ərəb dilində Quran oxumaq dəyərlidir, lakin Quranın mesajını anlamaq onun insanın düşüncəsinə, qəlbinə və davranışlarına təsir etməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
.....
Quran Sad surəsinin 29-cu ayəsində ayələr üzərində düşünməyi, Muhəmməd surəsinin 24-cü ayəsində isə Quran haqqında təfəkkürü önə çəkir. *Əl-Kafi*də İmam Əliyə (ə) aid edilən “Təfəkkür olmayan oxunuşda xeyir yoxdur” kəlamı da bu istiqaməti gücləndirir.
Bununla belə, ərəb dilini bilməyən şəxsin Quran oxumasını faydasız hesab etmək olmaz. O, qiraətini davam etdirməli, eyni zamanda tərcümə və etibarlı təfsirlərlə ayələrin mənasını öyrənməyə çalışmalıdır.
.....
Ən dolğun münasibət Quranı oxumaq, anlamaq, düşünmək və əməl etməkdir. Tilavət bu yolun mühüm hissəsidir; anlamaq isə həmin yolun insanın həyatına daha dərindən nüfuz etməsinə kömək edir.\sualcavab.ge