İslamda gözəl əxlaq — Quran və Əhli-beyt hədisləri əsasında izahı ....
İslamda gözəl əxlaq insanın yalnız nəzakətli danışması deyil. Gözəl əxlaq insanın Allahla münasibətində, ailəsində, insanlarla rəftarında, qəzəbli anlarında, haqq qarşısında və gizli əməllərində özünü göstərən mənəvi kamillikdir.
Quran və Əhli-beyt (ə) təlimlərində gözəl əxlaq imanın, təqvanın və insanın mənəvi tərbiyəsinin əsaslarından biri hesab olunur.
.....
1. Quranın gözəl əxlaq haqqında buyuruşları
Online & Offline Programs – Durus Al Madinah
1.1. Peyğəmbərimizin (s) əxlaqı ən gözəl nümunədir
Allah-Taala buyurur:
وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ
“Muhəmməd! Həqiqətən, sən böyük bir əxlaq üzərindəsən!”
Mənbə: “Qələm” surəsi, 68:4.
Bu ayə Peyğəmbərin (s) əxlaqının ucalığını bildirir. Onun mərhəməti, səbirli olması, bağışlaması, təvazökarlığı və insanlarla gözəl rəftarı müsəlman üçün nümunədir.
Başqa bir ayədə buyurulur:
“Həqiqətən, Allahın Rəsulunda sizin üçün — Allaha və axirət gününə ümid bəsləyənlər və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl bir örnək vardır.”
Mənbə: “Əhzab” surəsi, 33:21.
Nəticə: Gözəl əxlaqı öyrənmək istəyən insan Peyğəmbərin (s) insanlarla necə rəftar etdiyinə baxmalı və həmin davranışları öz həyatında tətbiq etməlidir.
...............
1.2. Gözəl əxlaq yalnız söz deyil, əməl və rəftardır
Allah-Taala buyurur:
“Yaxşılıq üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyinizdən ibarət deyildir. Əsl yaxşılıq Allaha, axirət gününə, mələklərə, kitaba və peyğəmbərlərə iman gətirən, malını sevdiyi halda onu qohumlara, yetimlərə, yoxsullara, yolda qalanlara, dilənənlərə və qulların azad edilməsinə sərf edən, namaz qılıb zəkat verən, əhd bağladıqda əhdinə sadiq qalan, çətinlikdə, xəstəlikdə və döyüş zamanı səbir edən şəxslərin əməlidir.”
Mənbə: “Bəqərə” surəsi, 2:177.
Bu ayə göstərir ki, İslamda yaxşı insan olmaq yalnız ibadətlərin zahiri forması ilə məhdudlaşmır. İman, səxavət, vəfalılıq, səbir və başqalarının haqqına riayət etmək də yaxşılığın əsas hissəsidir.
..........
1.3. Qəzəbi udmaq və insanları bağışlamaq
Allah-Taala buyurur:
“O müttəqilər ki, bolluqda da, qıtlıqda da mallarını Allah yolunda xərcləyər, qəzəblərini udar və insanları bağışlayarlar. Allah yaxşılıq edənləri sevir.”
Mənbə: “Ali-İmran” surəsi, 3:134.
Burada üç mühüm əxlaqi xüsusiyyət göstərilir:
Səxavət: İmkan olduqda da, çətinlikdə də xeyirxahlıq etmək.
Qəzəbi idarə etmək: Qəzəblənəndə haqsız söz və hərəkətlərdən çəkinmək.
Bağışlamaq: İntiqam almağa gücü çatdığı halda belə, münasib olduqda bağışlamağı seçmək.
Bağışlamaq zülmə razı olmaq demək deyil. İnsan öz haqqını müdafiə edə bilər, lakin bunu edərkən ədalətdən və insafdan çıxmamalıdır.
............
1.4. Pisliyə daha gözəl şəkildə cavab vermək
Allah-Taala buyurur:
“Yaxşılıqla pislik eyni ola bilməz. Sən pisliyi daha gözəl olan bir üsulla dəf et. Belə olduqda aranızda düşmənçilik olan kəs sanki yaxın bir dost olar.”
Mənbə: “Fussilət” surəsi, 41:34.
Bu ayə insanın əxlaqını ən çox çətin vəziyyətlərdə qorumasını öyrədir. Başqası kobud danışanda kobudluqla cavab verməmək, təhqirə təhqirlə qarşılıq verməmək və mübahisəni hikmətlə həll etmək gözəl əxlaqın nümunələridir.
Bununla belə, pisliyə yaxşılıqla cavab vermək zülmün davam etməsinə şərait yaratmaq mənasına gəlmir. Lazım gəldikdə insan sərhəd qoymalı və haqqını qorumalıdır.
.............
2. Əhli-beyt (ə) hədislərində gözəl əxlaq
Əhli-beyt (ə) məktəbində gözəl əxlaq insanın imanının kamilləşməsi ilə əlaqələndirilir. İnsan yalnız çox ibadət etməklə deyil, həm də davranışını, dilini, niyyətini və başqalarına münasibətini islah etməklə mənəvi kamilliyə doğru irəliləyir.
.......
2.1. İmanın kamilliyi gözəl əxlaqla bağlıdır
İmam Baqirdən (ə) belə nəql olunur:
«إِنَّ أَكْمَلَ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا»
“Möminlərin iman baxımından ən kamili əxlaqı ən gözəl olanıdır.”
Mənbə: Şeyx Kuleyni, əl-Kafi, cild 2, “Hüsnül-xülq” (gözəl əxlaq) fəsli.
Masaha
Bu hədisdən belə bir nəticə çıxır: insanın imanı onun gündəlik rəftarında da görünməlidir. Namaz qılan, oruc tutan insan eyni zamanda ailəsinə qarşı kobud, insanlara qarşı təkəbbürlü və başqalarının haqqına qarşı laqeyd olmamağa çalışmalıdır.
.........
2.2. Qiyamət günü tərəzidə ağır gələn əməllərdən biri
Rəsulullahdan (s) belə nəql olunur:
«مَا يُوضَعُ فِي مِيزَانِ امْرِئٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَفْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ»
“Qiyamət günü insanın əməl tərəzisinə gözəl əxlaqdan daha üstün bir şey qoyulmaz.”
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, “Hüsnül-xülq” fəsli.
Burada mühüm bir məqam var: gözəl əxlaq sadəcə insanların xoşuna gəlmək üçün edilən davranış deyil. Mömin bunu Allahın razılığını qazanmaq, öz nəfsini tərbiyə etmək və insanlara zərər verməmək niyyəti ilə həyata keçirir.
..........
2.3. Gözəl əxlaq ən yaxşı yoldaşdır
İmam Əli (ə) buyurur:
«وَلَا قَرِينَ كَحُسْنِ الْخُلُقِ»
“Gözəl əxlaq kimi yaxşı yoldaş yoxdur.”
Mənbə: Nəhcül-bəlağə, hikmət 113.
İnsanın var-dövləti azala, vəzifəsi əldən gedə və ətrafındakı insanlar dəyişə bilər. Lakin gözəl əxlaq onun həm öz daxilində rahatlıq tapmasına, həm də insanlarla sağlam münasibət qurmasına kömək edir.
Gözəl əxlaqın bəzi əlamətləri bunlardır:
İnsanlarla təvazökar davranmaq.
Söz verəndə vədinə əməl etmək.
Başqasının sirrini qorumaq.
İnsanları alçaltmamaq və ələ salmamaq.
Səhv etdikdə üzr istəmək.
Haqlı olduqda belə təhqirə və zülmə yol verməmək.
..........
2.4. İmam Sadiq (ə): gözəl əxlaq rahat həyatın səbəblərindəndir
İmam Sadiqdən (ə) belə nəql olunur:
«لَا عَيْشَ أَهْنَأُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ»
“Gözəl əxlaqdan daha xoş həyat yoxdur.”
Mənbə: İləlüş-şərayi, səh. 560, hədis 1; həmçinin Mizanül-hikmə, “Əxlaq” mövzusu.
Al-Islam.org
Bu kəlamın mənası budur ki, gözəl əxlaq insanın ailəsində mehribanlığı, dostluqlarında etibarı və cəmiyyətdə qarşılıqlı hörməti gücləndirir. Əlbəttə, gözəl əxlaqlı insan da çətinliklərlə üzləşə bilər; fərq ondadır ki, o, çətinliklər qarşısında öz mənəvi prinsiplərini qorumağa çalışır.
............
3. İmam Əlinin (ə) əxlaq haqqında hikmətləri
8-Day Iraq Tour Covering Baghdad, Babylon, Karbala, Samarra, Basra and Marshes
3.1. Təvazökarlıq
İmam Əli (ə) buyurur:
“Ən şərəfli nəsəb gözəl əxlaqdır.”
Bu məzmun Nəhcül-bəlağədə İmamın oğlu İmam Həsənə (ə) nəsihətləri sırasında nəql olunur.
Yəni insanın həqiqi dəyəri yalnız ailəsi, soyu, sərvəti və ya cəmiyyətdəki mövqeyi ilə ölçülmür. Onun insanlarla rəftarı, dürüstlüyü və mənəvi keyfiyyətləri də mühüm meyardır.
Təvazökarlıq özünü alçaltmaq deyil; insanın özünü başqalarından üstün görməməsi, haqqı qəbul etməsi və başqalarının ləyaqətinə hörmət etməsidir.
............
3.2. Səbir və özünü idarə etmək
İmam Əli (ə) buyurur:
“Səbir şücaətdir.”
Mənbə: Nəhcül-bəlağə, hikmət 4.
Al-Islam.org
Bəzən insanlar gücü qarşı tərəfə qalib gəlməkdə görürlər. Halbuki insanın öz qəzəbini, şəhvətini, intiqam istəyini və dilini idarə etməsi də böyük iradə tələb edir.
Məsələn:
Qəzəblənəndə dərhal cavab verməmək.
Mübahisə zamanı qarşı tərəfin sözünü kəsməmək.
Haqsızlığa məruz qaldıqda düzgün yolla haqqını tələb etmək.
Günah etmək imkanı olduğu halda Allahdan qorxaraq ondan çəkinmək.
............
3.3. Dilin qorunması
İmam Əli (ə) hikmətlərində insanın sözlərinə nəzarət etməsinin vacibliyini vurğulayır. Nəhcül-bəlağədə dilini idarə edə bilməyən insanın özünə zərər verə biləcəyi bildirilir.
Al-Islam.org
Dil həm xeyir, həm də şər vasitəsidir. Bir xoş söz insanın qəlbini sevindirə, bir təhqir isə uzun müddət qəlbində yara aça bilər.
............
Mömin aşağıdakılardan çəkinməlidir:
Qeybət və böhtan.
Yalan danışmaq.
Lağ etmək və təhqir etmək.
İnsanların eyiblərini yaymaq.
Bilmədiyi məsələ haqqında qəti hökm vermək.
Başqasının qəlbini qırmaqdan zövq almaq.
Gözəl danışmaq həmişə çox danışmaq demək deyil. Bəzən insanın susması, mübahisəni böyütməməsi və başqasının sirrini açmaması daha üstün davranışdır.
...........
4. Gözəl əxlaqın əsas növləri
Quran və Əhli-beyt (ə) təlimlərini bir araya gətirdikdə gözəl əxlaqın aşağıdakı əsas sahələri meydana çıxır.
Muslim man is praying in mosque
1. Allah qarşısında gözəl əxlaq
İxlaslı olmaq, nemətlərə şükür etmək, günahdan çəkinmək, tövbə etmək və ibadəti riya üçün deyil, Allahın razılığı üçün yerinə yetirmək.
Mənbə: “Bəqərə”, 2:152; “Bəyyinə”, 98:5.
Faith in Caregiving: Carrying Burdens with Love and Strength
............
2. Valideynlərə və ailəyə qarşı əxlaq
Valideynlərlə hörmətlə danışmaq, həyat yoldaşına qarşı mehriban olmaq, uşaqları incitmədən tərbiyə etmək və ailə üzvlərinin haqlarını qorumaq.
Mənbə: “İsra”, 17:23–24; “Rum”, 30:21.
Sıcak Yemek | TOKTUT
...........
3. İnsanlara qarşı mərhəmət
Kasıba kömək etmək, yetimin qayğısına qalmaq, xəstəni ziyarət etmək, ehtiyacı olanı incitmədən dəstəkləmək və insanlara qarşı ədalətli olmaq.
Mənbə: “Nisa”, 4:36; “Maidə”, 5:8.
Blog da Evoluir com Consciência - Página 3 - Reflexões sobre consciência aplicada à vida e às relações humanas.
.........
4. Mübahisə və düşmənçilik zamanı əxlaq
Haqsızlıq etməmək, qəzəbi cilovlamaq, barışığa çalışmaq və qarşı tərəfin səhvinə görə özünün də günaha düşməsinə yol verməmək.
Mənbə: “Ali-İmran”, 3:134; “Fussilət”, 41:34.
Elderly and Caregivers Receiving Moving Assistance | AI Art Generator | Easy-Peasy.AI
..........
5. Əmanət və vəfadarlıq
Əmanəti sahibinə qaytarmaq, verilən sözə əməl etmək, insanların haqqını yeməmək və şəxsi mənfəət naminə yalan danışmamaq.
Mənbə: “Nisa”, 4:58; “Muminun”, 23:8.
...........
5. Gözəl əxlaqla bağlı mühüm bir məsələ
İslamda gözəl əxlaq hər kəsin xoşuna gəlmək və hamının dediyinə razı olmaq demək deyil.
Gözəl əxlaq üç mühüm prinsipin birlikdə qorunmasıdır:
Mərhəmət: İnsanlara qarşı şəfqətli olmaq.
Ədalət: Haqqı qorumaq və zülmə razı olmamaq.
Hikmət: Hər bir vəziyyətdə münasib sözü və düzgün davranışı seçmək.
Məsələn, bir insan sizə zülm edirsə, ona qarşı təhqir və intiqamla davranmamaq gözəl əxlaqdır. Lakin onun zülmünün qarşısını almaq, haqqınızı tələb etmək və başqalarını da qorumaq da ədalətin bir hissəsidir.
Allah-Taala buyurur:
“Ey iman gətirənlər! Allah xatirinə ədaləti qoruyan şahidlər olun. Hər hansı bir camaata qarşı olan kin-küdurət sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun! Bu, təqvaya daha yaxındır.”
Mənbə: “Maidə” surəsi, 5:8.
............
6. Gündəlik həyatda gözəl əxlaqı necə qazanmaq olar?
Gözəl əxlaq yalnız oxumaqla deyil, davamlı məşq və nəfsin tərbiyəsi ilə inkişaf edir.
Hər gün özünüzdən bu sualları soruşa bilərsiniz:
Bu gün kiminsə qəlbini qırmışammı?
Qəzəblənəndə özümü idarə edə bilmişəmmi?
Haqlı olmadığım halda özümü müdafiə etməyə çalışmışammı?
Kiməsə qarşı təkəbbürlü davranmışammı?
Bir insanın eyibini örtmüş, yoxsa onu başqalarına danışmışam?
Bu gün Allahın razılığı üçün hansı yaxşılığı etmişəm?
Gündəlik tətbiq üçün sadə bir proqram:
Səhər niyyət edin ki, heç kimə dilinizlə və əməlinizlə zərər verməyəsiniz.
Qəzəbləndikdə cavab verməzdən əvvəl dayanıb düşünün.
Hər gün ən azı bir insana fayda verin.
Axşam öz davranışlarınızı qiymətləndirin və səhvləriniz üçün tövbə edin.
Sabah eyni səhvi təkrarlamamaq üçün konkret qərar verin.
............
7. Yekun: Əhli-beyt (ə) məktəbində gözəl əxlaqın mahiyyəti
Quranın ayələri və Əhli-beytdən (ə) nəql olunan hədislər bizə göstərir ki, gözəl əxlaq insanın imanının gündəlik həyatda təzahürüdür. Əxlaq insanın yalnız məsciddə, ibadət zamanı və ya başqalarının yanında deyil, ailəsində, tək olduğu vaxtda və ona qarşı haqsızlıq ediləndə də özünü göstərir.
Əsl gözəl əxlaq:
İnsanlarla mehriban, lakin haqq qarşısında möhkəm olmaqdır.
Bağışlamağı bacarmaq, lakin zülmü qəbul etməməkdir.
Təvazökar olmaq, lakin öz ləyaqətini itirməməkdir.
Dürüst danışmaq, əmanəti qorumaq və verdiyi sözə əməl etməkdir.
İbadətlə yanaşı, insanlara faydalı olmağa çalışmaqdır.
Ən mühüm nəticə: İnsanın mənəvi dəyəri təkcə nə qədər danışması, nə qədər elm bilməsi və ya özünü nə qədər dindar göstərməsi ilə deyil, bu bilik və inancın onun əxlaqında necə əks olunması ilə də bağlıdır.\sualcavab.ge