Quran Kərim və hədislərdə dua üçün hansı göstərişlər gəlmişdir ?!
Dua etməyin ədəbi — Qurani-Kərim və şiə hədisləri əsasında:
İslamda dua yalnız Allahdan bir şey istəmək deyil, həm də insanın öz Rəbbi ilə mənəvi əlaqə qurması, Ona sığınması, şükür etməsi və öz acizliyini etiraf etməsidir. Qurani-Kərimdə və Əhli-beytdən (ə) nəql olunan şiə hədislərində duanın necə edilməsi, hansı sözlərlə başlanması, hansı hallarda dua etməyin daha münasib olması və duanın qəbuluna mane olan amillər barədə mühüm göstərişlər vardır.
Aşağıda bu ədəbləri Quran ayələri və şiə mənbələrində nəql olunan rəvayətlər əsasında izah edirəm.
..............
1. Duanı ixlasla və yalnız Allaha yönəltməklə etmək
Duanın ən mühüm ədəbi qəlbin Allahla bağlı olması və duanın səmimi şəkildə edilməsidir. İnsan duasını başqalarına göstərmək üçün deyil, Allahın razılığını qazanmaq üçün etməlidir.
Qurani-Kərimdə buyurulur:
«Rəbbinizə yalvara-yalvara və gizlicə dua edin. Həqiqətən, O, həddi aşanları sevməz».
Mənbə: Əraf surəsi, 55-ci ayə.
Başqa bir ayədə buyurulur:
«De: Mən dinimi yalnız Allaha məxsus edərək Ona ibadət edirəm».
Mənbə: Zumər surəsi, 14-cü ayə.
Ədəbi: Dua zamanı qəlbin Allahın mərhəmətinə yönəlməsi, riyakarlıqdan uzaq olmaq və duanı səmimi qəlbdən etmək.
..............
2. Duaya Allahın həmd-sənası ilə başlamaq
Dua edərkən əvvəlcə Allahı həmd etmək, Onun nemətlərini xatırlamaq və şükür etmək gözəl ədəblərdəndir.
Həzrət Əli (ə) ilə əlaqələndirilən və şiə dua ənənəsində geniş yer tutan təlimlərdə Allahı tanımaq, Ona həmd etmək və sonra hacəti dilə gətirmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Qurani-Kərimdə buyurulur:
«Həmd olsun aləmlərin Rəbbi Allaha».
Mənbə: Fatihə surəsi, 2-ci ayə.
Ədəbi: Duaya, məsələn, bu sözlərlə başlamaq olar:
Əlhəmdulillahi Rabbil-aləmin.
Allahım, Sənə həmd və şükürlər olsun.
Ey mərhəmətlilərin ən mərhəmətlisi, Sənə pənah gətirirəm.
.............
3. Peyğəmbərə (s) və Əhli-beytə (ə) salavat göndərmək
Şiə hədis ənənəsində duadan əvvəl və sonra Məhəmməd peyğəmbərə (s) və onun pak Əhli-beytinə (ə) salavat göndərmək mühüm dua ədəblərindən sayılır.
Qurani-Kərimdə buyurulur:
«Həqiqətən, Allah və Onun mələkləri Peyğəmbərə salavat göndərirlər. Ey iman gətirənlər! Siz də ona salavat göndərin və layiqincə salam verin».
Mənbə: Əhzab surəsi, 56-cı ayə.
Dua zamanı deyilə bilər:
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ
Allahummə səlli əla Muhəmmədin və ali Muhəmməd.
Mənası: «Allahım, Məhəmmədə və Məhəmmədin Əhli-beytinə salavat göndər».
Şiə mənbələrində duanın salavatla müşayiət edilməsi dua ədəbləri sırasında qeyd olunur.
.............
4. Təvazö və qəlbin iştirakı ilə dua etmək
Dua zamanı insan özünü Allah qarşısında möhtac bilməli, qəlbən təvazökar olmalı və sözlərinin mənasına diqqət yetirməlidir.
Qurani-Kərimdə buyurulur:
«Rəbbinizə yalvara-yalvara və gizlicə dua edin».
Mənbə: Əraf surəsi, 55-ci ayə.
Digər ayədə Allahdan həm qorxu, həm də ümidlə dua etmək tövsiyə edilir (Əraf surəsi, 56-cı ayə).
Bu, o deməkdir ki, insan Allahın rəhmətinə ümid bəsləməli, eyni zamanda öz səhvlərindən peşman olmalı və günahlarını etiraf etməlidir.
Ədəbi: Dua edərkən qəlbin iştirak etməsi, insanın özünü Allahdan ehtiyacsız hesab etməməsi və duanı yalnız dildə təkrarlanan sözlərə çevirməməsi.
..............
5. Dua zamanı tələsməmək və Allahın rəhmətinə ümid etmək
İnsan dua etdikdə istədiyinin dərhal həyata keçməsini gözləyə və gecikmə olduqda ümidsizliyə düşə bilər. Şiə hədislərində isə dua zamanı Allahın mərhəmətinə ümid etmək və duarı davam etdirmək tövsiyə olunur.
İmam Cəfər Sadiqdən (ə) belə nəql edilir:
«Dua etdiyin zaman hacətinin qapıda olduğunu düşün».
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, səhifə 473, hədis 1. Rəvayətin məzmunu duada ümidli olmağa çağırır.
......
Qurani-Kərimdə də buyurulur:
«Mənə dua edin, Mən də duanızı qəbul edim».
Mənbə: Mömin (Ğafir) surəsi, 60-cı ayə.
Burada mühüm bir məqam var: duanın qəbul edilməsi həmişə istədiyimiz şeyin dərhal və eyni formada verilməsi demək deyil.
Ədəbi: Duanı davam etdirmək, Allahın rəhmətindən ümidi üzməmək və nəticənin vaxtını Allaha həvalə etmək.
...............
6. Günahları etiraf etmək və tövbə ilə dua etmək
Şiə dua ənənəsində insanın öz günahlarını etiraf etməsi, peşmanlığını bildirməsi və Allahdan bağışlanma istəməsi mühüm yer tutur.
Bu ədəb xüsusilə İmam Zeynülabidinin (ə) Səhifeyi-Səccadiyyə əsərindəki dualarda aydın görünür.
Qurani-Kərimdə buyurulur:
«Ey özlərinə qarşı həddi aşmış bəndələrim! Allahın rəhmətindən ümidinizi kəsməyin. Həqiqətən, Allah bütün günahları bağışlayar».
Mənbə: Zumər surəsi, 53-cü ayə.
Ədəbi: Dua zamanı insanın öz nöqsanlarını görməsi, səmimi tövbə etməsi, başqalarının haqqını tapdalayıbsa onu qaytarmağa çalışması və bağışlanma istəməsi.
.............
7. Duanı münasib vaxtlarda etmək
Quranda və şiə hədislərində bəzi vaxtlarda dua etməyə xüsusi diqqət yetirilir.
Səhər açılmazdan əvvəl: Gecənin son hissəsi ibadət və istiğfar üçün münasib vaxtlardan sayılır. (Zariyat surəsi, 18-ci ayə.)
Namazlardan sonra: İmam Sadiqdən (ə) vacib namazdan sonra duanın fəziləti barədə rəvayət nəql olunur. (əl-Kafi, cild 3, namazdan sonrakı dua barədə rəvayətlər.)
Yağış yağan zaman: Şiə rəvayətlərində yağış vaxtı dua etmək fəzilətli vaxtlardan biri kimi göstərilir.
Bununla belə, dua etmək üçün yalnız bu vaxtları gözləmək lazım deyil. İnsan istənilən vaxt Allaha dua edə bilər.
..............
8. Hacəti istəməzdən əvvəl salavat göndərmək
İmam Sadiqdən (ə) nəql edilən rəvayətdə deyilir ki, insanın Allahdan hacəti olduqda əvvəl Məhəmməd və Ali-Məhəmmədə salavat göndərməsi, sonra hacətini istəməsi və duanın sonunda yenidən salavat göndərməsi tövsiyə olunur.
Rəvayətin məzmununa görə, Allah-Təala duanın əvvəlində və sonunda salavatı qəbul etdiyi halda, onun arasında olan duanı da Öz kərəmi ilə qəbul etməyə layiqdir.
Mənbə: Məkarim əl-Əxlaq, cild 2, səhifə 19, hədis 2040.
Bu qaydaya əsasən, dua belə qurula bilər:
Allaha həmd-səna etmək.
Məhəmməd və Ali-Məhəmmədə salavat göndərmək.
Günahların bağışlanmasını istəmək.
Hacəti səmimi şəkildə dilə gətirmək.
Yenidən salavat göndərmək.
..............
9. Dua edərkən həddi aşmamaq
Duanın ədəblərindən biri də Allahdan qeyri-məqbul, günah və zülmə səbəb olan şeyləri istəməməkdir.
Allah-Təala buyurur:
«Rəbbinizə yalvara-yalvara və gizlicə dua edin. Həqiqətən, O, həddi aşanları sevməz».
Mənbə: Əraf surəsi, 55-ci ayə.
Quran.com
Dua zamanı başqalarına haqsızlıq arzulamaq, günah iş görmək üçün kömək istəmək və ya Allahın rəhmətindən ümidsizliyə düşmək düzgün yanaşma deyil.
Ədəbi: Allahdan xeyirli olanı istəmək, başqalarının haqqını nəzərə almaq və öz istəyinin nəticəsini də düşünmək.
............
10. Dua ilə yanaşı əməl etmək
Dua insanın məsuliyyətini aradan qaldırmır. Məsələn, ruzi istəyən insan halal zəhmət çəkməli, şəfa istəyən insan mümkün müalicə yollarından istifadə etməli, bağışlanma istəyən insan isə günahdan uzaqlaşmağa çalışmalıdır.
Qurani-Kərimdə buyurulur:
«İnsan üçün yalnız çalışdığı vardır».
Mənbə: Nəcm surəsi, 39-cu ayə.
Bu ayə birbaşa dua ədəblərini sadalamasa da, insanın səy və məsuliyyətinin əhəmiyyətini göstərir.
..............
11. Duanı necə etmək olar? — Praktik nümunə
Yuxarıda qeyd olunan ədəbləri birləşdirərək belə dua etmək olar:
1. Həmd-səna
Əlhəmdulillahi Rabbil-aləmin. Ey Rəbbim, bütün həmd və şükürlər Sənə məxsusdur.
2. Salavat
Allahummə səlli əla Muhəmmədin və ali Muhəmməd.
3. İstiğfar və tövbə
İlahi, etdiyim günahlara görə Səndən bağışlanma diləyirəm. Mənim nöqsanlarımı bağışla və məni doğru yola yönəlt.
4. Hacətin dilə gətirilməsi
Ey mərhəmətli Allahım, Sən mənim halımı və ehtiyaclarımı bilirsən. Mənim üçün xeyirli olanı nəsib et, çətinliklərimi asanlaşdır və məni Öz mərhəmətindən məhrum etmə.
5. Son salavat
Allahummə səlli əla Muhəmmədin və ali Muhəmməd.
Qeyd: Bu, dua ədəblərinə uyğun hazırlanmış nümunədir; xüsusi hədisdən sözbəsöz nəql olunmuş dua deyil.
.............
Əsas mənbələr
Qurani-Kərim: Əraf, 55–56; Fatihə, 2; Əhzab, 56; Mömin, 60; Zumər, 53.
əl-Kafi: Şeyx Kuleyni — şiə hədislərinin əsas mənbələrindən biri; dua, salavat və ibadət barədə rəvayətlər.
Səhifeyi-Səccadiyyə: İmam Zeynülabidinin (ə) duaları və münacatları.
Məkarim əl-Əxlaq: Dua ədəbləri və salavat barədə rəvayətlər.
Bihar əl-Ənvar: Məhəmməd Baqir Məclisi — müxtəlif şiə hədis mənbələrindən toplanmış geniş külliyyat.
Qeyd etmək lazımdır ki, hədislərin sənəd etibarlılığı eyni deyil. Buna görə konkret bir rəvayətin mətnini və onun sənəd dərəcəsini araşdırarkən mənbənin dəqiq nəşrinə və hədis alimlərinin qiymətləndirməsinə baxmaq lazımdır.
............
Nəticə: Quran və Əhli-beyt (ə) təlimlərinə əsasən, duanın əsas ədəbləri ixlas, təvazö, Allahı həmd etmək, Məhəmməd və Ali-Məhəmmədə salavat göndərmək, tövbə, ümid, səbirlə dua etmək və Allahdan xeyirli olanı istəməkdir. Dua yalnız dilin deyil, qəlbin və insanın əməl dünyasının da Allaha yönəlməsidir.\sualcavab.ge