Zəkat və sədəqənin fəziləti — Qurani-Kərim və şiə hədisləri əsasında necə dəyərləndirlir ?! Araşdırma
İslam dinində zəkat və sədəqə yalnız maddi yardım deyil, həm də insanın imanını, ixlasını, mərhəmətini və Allaha yaxınlığını göstərən ibadətlərdəndir. Qurani-Kərimdə bu əməllər insanın malını paklaşdıran, günahlarının bağışlanmasına səbəb olan, cəmiyyətdə məhəbbət və qardaşlıq yaradan xeyirli işlər kimi təqdim edilir.
...........
Əhli-beyt (ə) məktəbində də zəkat və sədəqəyə xüsusi əhəmiyyət verilir. İmam Əli (ə), İmam Baqir (ə) və İmam Sadiq (ə) bu əməllərin insanın mənəvi tərbiyəsindəki rolunu, bərəkətini və axirət savabını müxtəlif hədislərdə izah etmişlər.
.........
1. Zəkat və sədəqə arasında fərq nədir?
Zəkat — İslam fiqhində müəyyən şərtlər daxilində vacib olan maliyyə ibadətidir. Şiə fiqhində zəkatın vacib olduğu mallar və şərtlər xüsusi qaydalarla müəyyən edilir.
Sədəqə — Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə edilən maddi və ya mənəvi yaxşılıqdır. Könüllü pul yardımı, yoxsula yemək vermək, ehtiyacı olanın yükünü yüngülləşdirmək və hətta insanlara xoş söz demək sədəqənin geniş mənasına daxildir.
Deməli, vacib zəkat dini vəzifədir, müstəhəb sədəqə isə insanın Allaha yaxınlaşması üçün gözəl bir fürsətdir. Könüllü sədəqə vermək vacib zəkatı əvəz etmir.
............
2. Qurani-Kərimdə zəkat və sədəqənin fəziləti
A. Sədəqə malı artırır və savabı qat-qat çoxaldır
Allah-Taala buyurur:
مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ
“Mallərini Allah yolunda xərcləyənlərin məsəli yeddi sünbül bitirən bir toxum kimidir; hər sünbüldə yüz dən vardır. Allah istədiyi kəs üçün bunu qat-qat artırar.”
Mənbə: Bəqərə surəsi, 261-ci ayə.
القرآن الكريم
İzah: Bir toxumun yeddi sünbülə, hər sünbülün yüz dənə verməsi Allah yolunda edilən xeyirxahlığın savabının nə qədər böyük ola biləcəyini göstərir. Ayədəki 700 misalı savabın mütləq yuxarı həddi deyil; Allah Öz hikmətinə əsasən daha artıq da əta edə bilər.
Buradan öyrənirik ki, insan verdiyi sədəqəni itirilmiş mal kimi görməməlidir. Allahın razılığı üçün verilən mal axirət üçün sərmayədir.
...........
B. Zəkat insanı paklaşdırır
Allah-Taala buyurur:
خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا
“Onların mallarından sədəqə al ki, bunun vasitəsilə onları paklayıb təmizləyəsən.”
Mənbə: Tövbə surəsi, 103-cü ayə.
Translation
...........
İzah: Zəkat və sədəqə insanın qəlbini xəsislikdən, dünya malına həddindən artıq bağlılıqdan və başqalarının ehtiyacına laqeydlikdən uzaqlaşdırmağa kömək edir. İnsan malından Allah yolunda verdikcə, malın əsl sahibinin Allah olduğunu və özünün həmin nemətlərə görə məsuliyyət daşıdığını daha dərindən dərk edir.
Ayənin birbaşa kontekstində tövbə edənlərin sədəqəsi və mənəvi təmizlənməsi nəzərdə tutulur. Bu məna ümumən Allah yolunda mal xərcləməyin tərbiyəvi əhəmiyyətini də göstərir.
..........
C. Sədəqə günahların bağışlanmasına səbəb ola bilər
Allah-Taala buyurur:
إِن تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ ۖ وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ
“Əgər sədəqələri aşkar versəniz, bu, yaxşıdır. Əgər onları gizli saxlayıb yoxsullara versəniz, bu, sizin üçün daha yaxşıdır.”
Mənbə: Bəqərə surəsi, 271-ci ayə. Ayənin davamında Allah bəzi günahların bağışlanmasını da bildirir.
İzah: Gizli sədəqə insanı riyakarlıqdan qoruyur və ehtiyac sahibinin şəxsiyyətini, ləyaqətini qorumağa kömək edir. Lakin aşkar sədəqə başqalarını xeyir işə təşviq edirsə, o da yaxşı ola bilər. Əsas meyar niyyətin Allah üçün olmasıdır.
..................
D. Sədəqə verib insanın başına qaxmaq olmaz
Allah-Taala buyurur:
لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ
“Sədəqələrinizi minnət qoymaqla və əziyyət verməklə puç etməyin.”
Mənbə: Bəqərə surəsi, 264-cü ayə.
İzah: Məsələn, bir şəxs yoxsula pul verir, sonra hər mübahisədə həmin pulu onun üzünə vurur, onu alçaldır və ya başqalarının yanında utandırır. Belə davranış sədəqənin mənəvi dəyərini təhlükəyə atır.
Sədəqənin gözəlliyi yalnız verilən məbləğdə deyil, həm də verənin əxlaqındadır. Yardım insanın izzətini qorumalı, qəlbini sındırmamalıdır.
.............
E. Allah yolunda xərcləmək bərəkətə səbəbdir
Allah-Taala buyurur:
وَمَا أَنفَقْتُم مِّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ
“Siz nə xərcləsəniz, Allah onun əvəzini verər.”
Mənbə: Səba surəsi, 39-cu ayə.
Bu ayə Allahın ruzi verməsi və xərclənən malın əvəzini verməsi barədədir. Lakin bu, hər sədəqənin mütləq dərhal və eyni məbləğdə dünyəvi qazanc gətirəcəyi demək deyil. Əvəz bərəkət, ruzi, mənəvi rahatlıq və ya axirət savabı şəklində ola bilər.
..............
3. Şiə hədislərində zəkat və sədəqənin fəziləti
A. Sədəqə malı azaldan deyil, artıran əməldir
İmam Sadiqin (ə) nəql etdiyi rəvayətlərdən birində Peyğəmbərin (s) belə buyurduğu bildirilir:
الصَّدَقَةُ تَزِيدُ فِي الْمَالِ
“Sədəqə malı artırır.”
Mənbə: Şeyx Küleyni, əl-Kafi, cild 2, təvazökarlıq bölməsindəki rəvayət.
Al-Kāfi
İzah: İnsan zahirən malından bir hissə çıxarır, lakin Allah yolunda verilən sədəqənin mənəvi və bərəkət baxımından böyük əvəzi vardır. Bu hədis bizə öyrədir ki, mömin sədəqə verərkən yalnız əlindən çıxan məbləği düşünməməli, Allahın vəd etdiyi savaba və bərəkətə ümid etməlidir.
Bununla belə, hədisi hər sədəqənin dünyada mütləq maddi qazanc gətirəcəyinə dair zəmanət kimi başa düşmək düzgün deyil.
............
B. Zəkat verməmək ağır məsuliyyətdir
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan rəvayətdə Peyğəmbərin (s) belə buyurduğu bildirilir:
مَا مِنْ مَالٍ لَا يُزَكَّى إِلَّا لُعِنَ
Mənaca: “Zəkatı verilməyən heç bir mal yoxdur ki, [bu barədə ağır xəbərdarlığa məruz qalmasın].”
Mənbə: əl-Kafi, cild 2, iman və küfr bölməsi, möminin sınaqlarının ağırlığı haqqında fəsil.
Al-Kāfi
İzah: Burada əsas məna budur ki, insanın malı üzərində başqalarının da haqqı ola bilər. Vacib zəkatı verməmək sadəcə könüllü bir xeyir işdən imtina deyil, Allahın vacib buyurduğu haqqı ödəməməkdir.
Şiə fiqhində vacib zəkatın hansı maldan və hansı şərtlərlə ödənildiyini bilmək mühümdür. Hər bir malın bütün hallarda zəkatı vacib sayılmır.
..........
C. Sədəqə insanın əxlaqını gözəlləşdirir
Əhli-beyt (ə) təlimlərində mal vermək yalnız yoxsulun ehtiyacını ödəmək deyil, həm də verənin qəlbini tərbiyə etmək vasitəsidir.
İmam Əlinin (ə) həyatında bunun bariz nümunəsini görürük. O həzrət öz ehtiyacı olduğu halda belə, yoxsula yardım etməyi, yetimə qayğı göstərməyi və başqalarının ehtiyacını öz rahatlığından üstün tutmağı tövsiyə edirdi.
Qurani-Kərim bu əxlaqı belə təsvir edir:
وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا
“Onlar özləri yeməyə ehtiyac duyduqları halda yeməyi yoxsula, yetimə və əsirə verərlər.”
Mənbə: İnsan surəsi, 8-ci ayə.
Bu ayələr Əhli-beytin (ə) fəzilətləri ilə əlaqələndirilən məşhur ayələrdəndir.
İzah: Ən dəyərli sədəqələrdən biri insanın özünün də ehtiyac duyduğu bir şeyi Allah rizası üçün başqasına verməsidir. Burada əsas məsələ verilən şeyin qiyməti deyil, insanın ixlası və fədakarlığıdır.
...........
D. Sədəqə yoxsulun ləyaqətini qorumalıdır
Qurani-Kərim buyurur:
قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِّن صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى
“Gözəl söz və bağışlama, ardınca əziyyət gələn sədəqədən daha yaxşıdır.”
Mənbə: Bəqərə surəsi, 263-cü ayə.
Bu ayə sədəqənin ədəbini müəyyən edir. İnsan yardım etdiyi şəxsi alçaltmamalı, onu özündən aşağı görməməli və yardımını başqalarına lovğalıq vasitəsinə çevirməməlidir.
Əhli-beyt (ə) məktəbinin əxlaqi ruhuna görə, sədəqə həm ehtiyac sahibinin maddi vəziyyətini, həm də mənəvi izzətini qorumağa xidmət etməlidir.
............
4. Hansı sədəqələr daha fəzilətlidir?
Qurani-Kərim və Əhli-beyt (ə) təlimlərinin ümumi prinsiplərinə əsasən, aşağıdakı əməllər xüsusilə dəyərlidir:
Gizli sədəqə: Riyadan uzaq olmaq və ehtiyac sahibinin hörmətini qorumaq üçün.
Qohumlara yardım: Ehtiyac içində olan qohuma yardım etməklə həm sədəqə, həm də qohumluq əlaqələrini qorumaq savabı əldə edilir.
Yetim və yoxsullara kömək: Onların yemək, geyim, təhsil və müalicə ehtiyaclarını qarşılamaq.
Davamlı sədəqə: İnsan vəfat etdikdən sonra da faydası davam edən xeyirli işlərə töhfə vermək; məsələn, su quyusu, faydalı elm və insanların istifadə etdiyi xeyirli müəssisələr.
Az da olsa, davamlı yardım: İnsan yalnız böyük məbləğdə pul verə bildikdə sədəqə etməyi düşünməməlidir. İmkanı daxilində davamlı yaxşılıq etmək də dəyərlidir.
Peyğəmbərin (s) və Əhli-beytin (ə) həyatında əsas meyarlardan biri də insanın halal malından, ixlasla və ehtiyac sahibinin vəziyyətini nəzərə alaraq verməsidir.
............
5. Zəkat və sədəqənin savabını artıran şərtlər
Şərt
İzah
İxlas
Yardım Allahın razılığı üçün edilməlidir.
Halal mal
Sədəqə halal yolla qazanılmış maldan verilməlidir.
Minnət qoymamaq
Verilən yardım sonradan insanın üzünə vurulmamalıdır.
Ehtiyac sahibini düzgün seçmək
Yardım həqiqətən ehtiyacı olan şəxslərə çatdırılmalıdır.
Davamlılıq
İmkan daxilində xeyirxahlığı davam etdirmək lazımdır.
Vacib haqqı ödəmək
Vacib zəkat və digər dini maliyyə öhdəlikləri könüllü sədəqə ilə əvəz olunmur.
............
6. Mömin bu əməllərdən hansı dərsi götürməlidir?
Zəkat və sədəqə haqqında ayə və rəvayətləri bir araya gətirdikdə bir neçə mühüm nəticə əldə edirik:
Mal insanın əlində olan əmanətdir. İnsan malı yalnız özü üçün deyil, Allahın müəyyən etdiyi haqları ödəmək və ehtiyac sahiblərinə yardım etmək üçün də istifadə etməlidir.
Sədəqə qəlbi tərbiyə edir. Xəsisliyi azaldır, mərhəməti artırır və insanı başqalarının dərdinə şərik olmağa alışdırır.
Sədəqənin dəyəri niyyətlə ölçülür. Böyük məbləğlə edilən, lakin riya və minnətlə müşayiət olunan yardımın mənəvi dəyəri təhlükəyə düşür.
Allah yolunda verilən mal hədər getmir. Allahın vəd etdiyi savab və bərəkətə ümid etmək möminin qəlbinə rahatlıq verir.
Vacib zəkatla könüllü sədəqə bir-birini tamamlayır. Zəkat dini məsuliyyəti yerinə yetirir, sədəqə isə xeyirxahlığı daha da genişləndirir.
..............
Nəticə
Qurani-Kərim və Əhli-beyt (ə) təlimləri bizə göstərir ki, zəkat və sədəqə sadəcə pul vermək deyil; bunlar insanın imanını, əxlaqını və Allaha bağlılığını ifadə edən əməllərdir.
Allah-Taala buyurur:
لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ
“Sevdiyiniz şeylərdən Allah yolunda xərcləməyincə əsla yaxşılığa çatmazsınız.”
Mənbə: Ali-İmran surəsi, 92-ci ayə.
Bu ayənin əsas dərsi budur: insanın Allah yolunda verdiyi şeyin dəyəri yalnız onun miqdarı ilə deyil, həmin malın insan üçün nə qədər əziz olması və onu hansı niyyətlə verməsi ilə də bağlıdır.
Allah-Taala bizi vacib zəkatı düzgün yerinə yetirən, sədəqəni ixlasla verən, yoxsulun haqqını qoruyan və Əhli-beytin (ə) mərhəmət yolunu davam etdirən bəndələrindən qərar versin. Amin.\sualcavab.ge