Allahı tanımaq və Ona iman gətirmək — Quran və şiə hədisləri əsasında necə anlaşılır ?
İslamın, xüsusilə Əhli-beyt (ə) məktəbinin təlimində Allahı tanımaq və Ona iman gətirmək insanın mənəvi həyatının əsasıdır. Bu mövzu yalnız Allahın varlığını qəbul etməkdən ibarət deyil. Buraya Allahın sifətlərini tanımaq, Onun birliyini dərk etmək, ibadəti yalnız Ona məxsus bilmək, Ona təvəkkül etmək və həyatını Onun razılığına uyğun qurmaq da daxildir.
.........
Quran və şiə hədislərində bu məsələ bir neçə mühüm istiqamətdə izah olunur:
Allahın varlığını və qüdrətini dərk etmək.
Allahın adlarını və kamal sifətlərini tanımaq.
Tövhidə, yəni Allahın birliyinə iman gətirmək.
Allahı düzgün tanımaqla Onun haqqında yanlış təsəvvürlərdən çəkinmək.
İmanı elm, yəqinlik, ixlas və saleh əməllərlə möhkəmləndirmək.
.............
1. Allahı tanımaq nə deməkdir?
Allahı tanımaq İslam terminologiyasında mərifətullah adlanır. Bu, Allahın varlığını, birliyini, sonsuz elm və qüdrətini, hikmətini, rəhmətini və bütün məxluqatın Ona möhtac olduğunu dərk etməkdir.
Quran insanı Allah haqqında düşünməyə və yaradılışdakı əlamətləri müşahidə etməyə çağırır.
Allah-Təala buyurur:
“Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılmasında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır.”
Mənbə: “Ali-İmran” surəsi, 190-cı ayə.
Bu ayə göstərir ki, kainatın nizamı, canlıların yaradılışı, insanın şüuru və təbiətdəki qanunauyğunluqlar Allahın qüdrət və hikmətinə işarə edən dəlillərdir.
Başqa bir ayədə buyurulur:
“Biz onlara Öz ayələrimizi həm üfüqlərdə, həm də onların öz daxilində göstərəcəyik ki, bunun haqq olduğu onlara aydın olsun.”
Mənbə: “Fussilət” surəsi, 53-cü ayə.
Bu ayəyə əsasən, Allahı tanımaq üçün insan həm xarici aləmə, həm də öz daxilinə nəzər salmalıdır. İnsanın həyatı, şüuru, vicdanı və varlığının mürəkkəbliyi də təfəkkür üçün əsasdır.
İmam Əlinin (ə) baxışı
İmam Əli (ə) “Nəhcül-bəlağə”nin ilk xütbəsində Allahı tanımağın əhəmiyyətini belə ifadə edir:
“Dinin başlanğıcı Onu tanımaqdır.”
Mənbə: Nəhcül-bəlağə, 1-ci xütbə.
Burada məqsəd budur ki, dinin əsasını təşkil edən etiqadlar Allahı tanımaqla başlayır. İnsan Allahı tanımadan ibadətin mahiyyətini, peyğəmbərliyin məqsədini və mənəvi məsuliyyətin əsasını tam dərk edə bilməz.
Allahı tanımaq yalnız məlumat toplamaq deyil; insanın düşüncəsinin, qəlbinin və davranışının Allah həqiqəti ilə əlaqələnməsidir.
.................
2. Allahı tanımağın həddi: İnsan Allahın zatını tam dərk edə bilərmi?
Şiə etiqadında mühüm prinsiplərdən biri budur: insan Allahı Onun ayələri, sifətləri və yaratdıqları vasitəsilə tanıya bilər, lakin Allahın zatının həqiqətini tam əhatə edə bilməz.
Allah-Təala buyurur:
“Gözlər Onu dərk etməz, O isə gözləri dərk edər. O, Lətifdir, Xəbərdardır.”
Mənbə: “Ənam” surəsi, 103-cü ayə.
Digər bir ayədə deyilir:
“Onun bənzəri heç bir şey yoxdur.”
Mənbə: “Şura” surəsi, 11-ci ayə.
Bu ayələrdən belə nəticə çıxarılır:
Allah yaradılmış varlıqlara bənzəmir.
Allah cisim, məkan və zamanla məhdudlaşmır.
İnsan Allahın varlığını və sifətlərini dəlillərlə tanıya bilər.
Allahın zatını insan zehnində tam təsəvvür etmək mümkün deyil.
İmam Əli (ə) “Nəhcül-bəlağə”nin birinci xütbəsində Allahı tanımaqdan danışarkən Onun zatının insan düşüncəsi ilə tam əhatə olunmadığını vurğulayır. Xütbədə Allahı təsdiq etmək, Onun birliyini qəbul etmək və Onu məxluqlara bənzətməkdən uzaq olmaq bir-biri ilə əlaqələndirilir. \Nahjul Balagah
.............
Burada incə bir fərq var: Allahı tanımaq mümkündür, amma Allahın zatını tam əhatə etmək mümkün deyil. Məsələn, insan Allahın elmli, qüdrətli və rəhmli olduğunu dərk edir, lakin Onun elminin və qüdrətinin mahiyyətini insan elmi və qüdrəti ilə eyniləşdirmir.
.........
3. Allahı tanımaq haqqında şiə hədisləri
İmam Baqir (ə): Allahı tanımaq ibadətin əsasıdır
Şiə hədis mənbələrindən olan *əl-Kafi*də İmam Məhəmməd Baqirdən (ə) belə bir rəvayət nəql edilir:
“Allahı yalnız Onu tanıyan kəs ibadət edər. Allahı tanımayan isə azğınlıq içində ibadət edər.”
Rəvayətin davamında Allahı tanımağın mənası soruşulur. İmam Allahı təsdiq etməyi, Onun Rəsulunu təsdiq etməyi və Əli ibn Əbu Talibə (ə) bağlılığı, habelə hidayət imamlarına tabe olmağı Allahı tanımağın tərkib hissələri kimi izah edir.
Mənbə: Şeyx Küleyni, əl-Kafi, cild 1, “İlahi höccətlər” kitabı, “İmamı tanımaq və onun vilayətini qəbul etmək” bölməsi, hədis 1.
Shia Hadith in Arabic & English
Bu hədis şiə düşüncəsində mühüm bir məqamı açıqlayır: Allahı tanımaq yalnız nəzəri bilik deyil, həm də insanın doğru dini rəhbərliyi tanıması və haqq yoluna tabe olması ilə əlaqəlidir.
Burada bir məqamı da qeyd etmək lazımdır: rəvayətin məzmununu izah edərkən onu Allahın tanınmasının yeganə fəlsəfi tərifi kimi deyil, Əhli-beyt məktəbində mərifətullahın iman və hidayətlə əlaqəsini göstərən bir hədis kimi anlamaq daha münasibdir.
.........
İmam Sadiq (ə): Allahı tanımaq üçün düşünmək
İmam Cəfər Sadiqin (ə) təlimlərində tövhid, Allahın sifətləri və yaradılışın dəlilləri mühüm yer tutur. Şiə kəlamında insanın ağlından istifadə etməsi, yaradılış haqqında düşünməsi və dəlil əsasında etiqad qurması əsas prinsiplərdəndir.
İmam Sadiqə (ə) aid edilən tövhid təlimlərini toplayan Şeyx Səduqun ət-Tövhid əsərində Allahın elm, qüdrət, eşitmə və görmə kimi sifətləri müzakirə edilir. Bu təlimlərə görə, Allahın sifətləri insan sifətləri ilə eyni mahiyyətdə başa düşülməməlidir.
Nahj al-Balagha
Bu, Allahı tanımaqda iki ifratdan uzaq durmağı tələb edir:
Allahın sifətlərini inkar etməmək — Allah həqiqətən alimdir, qadirdir və rəhimlidir.
Allahı məxluqata bənzətməmək — Onun elmi, qüdrəti və rəhməti yaradılmışların məhdud xüsusiyyətləri kimi deyil.
..........
4. Allahın varlığını necə tanımaq olar?
Quran və şiə kəlamında Allahın varlığını dərk etmək üçün bir neçə əsas istiqamət göstərilir.
A. Yaradılışdan nəticə çıxarmaq
Allah-Təala buyurur:
“Yoxsa onlar heç nədən yaradılıblar, yoxsa özləri yaradanlardır?”
Mənbə: “Tur” surəsi, 35-ci ayə.
Bu ayə insanı varlığın mənşəyi haqqında düşünməyə dəvət edir. İnsan özünü və kainatı yaradan müstəqil səbəb deyil. Şiə fəlsəfi ənənəsində bu mövzu varlığın mümkünlüyü, səbəbiyyət və varlığın son nəticədə zəruri varlığa ehtiyacı baxımından araşdırılır.
Buradakı əsas fikir budur: dəyişən, məhdud və öz varlığına müstəqil şəkildə sahib olmayan varlıqların mövcudluğu haqqında düşünmək insanı onların varlıq səbəbini araşdırmağa aparır.
......
B. Nizam və hikmətdən nəticə çıxarmaq
Quran insanı göylərin, yerin və öz yaradılışının üzərində düşünməyə çağırır (“Ali-İmran”, 190–191).
Kainatdakı qanunauyğunluqlar, canlıların həyat sistemi və təbiətdəki qarşılıqlı əlaqələr Allahın elm və hikmətinə işarə edən dəlillər kimi şərh olunur.
Bu yanaşma hər bir təbiət hadisəsinin elmi izahını inkar etmir. Əksinə, hadisələrin necə baş verdiyini öyrənmək ilə varlığın ümumi əsasını və mənasını araşdırmaq fərqli suallardır.
........
C. İnsan fitrətindən çıxış etmək
Quran buyurur:
“Üzünü Allahın fitri olaraq insanları yaratdığı dinə tərəf tut.”
Mənbə: “Rum” surəsi, 30-cu ayə.
Şiə düşüncəsində fitrət insanın yaradılışına yerləşdirilmiş ilkin meyilləri, o cümlədən həqiqəti axtarmaq və mütləq kamala yönəlmək qabiliyyətini ifadə edə bilər.
Fitrət Allah haqqında bütün dini biliklərin insanın daxilində hazır və təfərrüatlı şəkildə olması demək deyil. İnsan fitri meyillərini düşüncə, vəhy və mənəvi təcrübə ilə inkişaf etdirir.
.........
5. Allaha iman gətirmək nə deməkdir?
Allahın varlığını tanımaqla Ona iman gətirmək bir-biri ilə əlaqəli olsa da, tam eyni anlayışlar deyil.
Mərifət Allah haqqında həqiqəti dərk etməkdir. İman isə bu həqiqəti qəlbən təsdiq etmək, ona bağlanmaq və həyatını həmin inanca uyğun istiqamətləndirməkdir.
Allah-Təala buyurur:
“Möminlər yalnız o kəslərdir ki, Allah xatırlandığı zaman qəlbləri titrəyər, Onun ayələri oxunduğu zaman imanları artar və öz Rəbbinə təvəkkül edərlər.”
Mənbə: “Ənfal” surəsi, 2-ci ayə.
Ayədən görünür ki, iman yalnız dil ilə söylənən bir ifadə deyil. O, qəlbə təsir edir, insanın Allahla münasibətini dəyişdirir və təvəkkülündə özünü göstərir.
.............
Şiə etiqadında iman aşağıdakı xüsusiyyətlərlə izah olunur:
Qəlbi təsdiq: Allahın varlığına və birliyinə inanmaq.
Şüurlu etiqad: İmanı düşüncə və dəlillərlə möhkəmləndirmək.
İxlas: İbadəti yalnız Allahın razılığı üçün etmək.
İtaət: Allahın əmrlərinə uyğun yaşamağa çalışmaq.
Mənəvi məsuliyyət: Səhv etdikdə tövbə etmək, zülmdən və haqsızlıqdan çəkinmək.
Burada fərqləndirilməli bir məqam var: şiə kəlamında günah işlətmək insanı avtomatik olaraq imandan çıxarmır. İmanla saleh əməl əlaqəli olsa da, hər bir günahı imanın tamamilə yox olması ilə eyniləşdirmək düzgün deyil.
...........
6. İman yalnız təqlidə əsaslana bilərmi?
Şiə imamiyyə kəlamında dinin əsas etiqadlarında insanın kor-koranə təqlidlə kifayətlənməməsi vurğulanır. İnsan Allahın varlığı, birliyi və peyğəmbərlik haqqında öz imkanına uyğun düşünməli, dəlilləri araşdırmalı və inamını şüurlu şəkildə qurmalıdır.
Məsələn, insan ailəsindən müsəlmanlığı öyrənə bilər. Bu, onun iman yoluna başlaması üçün təbii bir vasitədir. Lakin zaman keçdikcə aşağıdakı suallara cavab axtarması faydalıdır:
.........
Nə üçün Allahın varlığına inanıram?
Allahın birliyini hansı əsaslarla qəbul edirəm?
Quranın ilahi vəhy olduğuna necə əmin oluram?
Peyğəmbərin (s) gətirdiyi dinin həqiqiliyini hansı dəlillərlə əsaslandırıram?
Bu sualları vermək imansızlıq əlaməti deyil. Əksinə, məqsəd həqiqəti səmimi şəkildə axtarmaq və etiqadı möhkəmləndirməkdir.
..........
Quran buyurur:
“De: Budur mənim yolum! Mən və mənə tabe olanlar bəsirətlə Allaha çağırırıq.”
Mənbə: “Yusif” surəsi, 108-ci ayə.
Ayədəki bəsirət anlayışı düşünülmüş, şüurlu və aydın dərkə əsaslanan dini çağırışı ifadə edir.
........
7. Allahı tanımaq insanın həyatında nəyi dəyişir?
Əgər insan Allahın varlığına inanır, lakin bu inanc onun əxlaqına, davranışına və qərarlarına heç bir təsir göstərmirsə, onda imanının mənəvi dərinliyi üzərində düşünməsi faydalıdır.
........
Allahı tanımaq insanın həyatında aşağıdakı nəticələri doğurmalıdır.
1. Allah sevgisi və Ona yaxınlıq
İnsan Allahı rəhmət və kamal sahibi kimi tanıdıqca Ona məhəbbəti artır. Bu sevgi ibadəti yalnız qorxu və ya mükafat gözləntisi ilə məhdudlaşdırmır.
2. Təqva və vicdan
Allahın insanın əməllərindən xəbərdar olduğunu bilmək insanı gizli və aşkar haqsızlıqlardan çəkinməyə sövq edir.
3. Təvəkkül və mənəvi aramlıq
İnsan əlindən gələni edir, səbəblərə əməl edir və nəticəni Allaha həvalə edir. Təvəkkül məsuliyyətdən qaçmaq deyil.
...........
4. İxlas və insanlara mərhəmət
Allaha yaxınlaşmaq istəyən insan başqalarının haqqını qorumağa, ədalətli davranmağa, bağışlamağa və ehtiyacı olanlara kömək etməyə çalışır.
Allah-Təala buyurur:
“Bilin ki, qəlblər yalnız Allahı zikr etməklə aramlıq tapar.”
Mənbə: “Rəd” surəsi, 28-ci ayə.
Bu ayədəki zikr yalnız dil ilə Allahın adını təkrarlamaq deyil; Allahı xatırlamaq, Onun göstərişlərini nəzərə almaq və qəlbi Ona yönəltmək kimi də başa düşülür.
.........
8. Allahı tanımağın və imanı möhkəmləndirməyin praktik yolları
Quran və Əhli-beyt (ə) təlimləri əsasında aşağıdakı gündəlik proqram faydalı ola bilər.
Quranı düşünərək oxumaq. Hər gün bir neçə ayə oxuyub onların Allah, insan və həyat haqqında nə öyrətdiyini düşünmək.
Tövhid haqqında öyrənmək. Allahın birliyi, sifətləri və məxluqatdan fərqli olması barədə etibarlı şiə kəlam mənbələrini mütaliə etmək.
Dəlilləri araşdırmaq. Allahın varlığı və dini etiqadlar barədə sualları gizlətmədən, ağıl və məntiq əsasında cavablandırmaq.
Dua və ibadətə vaxt ayırmaq. Namazı, duanı və zikri yalnız vərdiş deyil, şüurlu mənəvi əlaqə kimi yaşamağa çalışmaq.
Əxlaqı islah etmək. Yalan, qeybət, zülm və haqsızlıqdan uzaqlaşmaq; doğruluq, səbir, ədalət və mərhəməti gücləndirmək.
Özünü hesaba çəkmək. Hər günün sonunda əməllərini nəzərdən keçirmək, səhvlər üçün tövbə etmək və sabah üçün konkret bir düzəliş müəyyənləşdirmək.
.........
9. Mövzu üzrə əsas Quran və şiə hədis mənbələri
Daha geniş və sistemli mütaliə üçün aşağıdakı mənbələrə müraciət etmək olar.
...........
Mənbə
Araşdırılmalı mövzu
Quran, “İxlas” 112:1–4
Allahın birliyi və misilsizliyi
Quran, “Şura” 42:11
Allahın məxluqata bənzəməməsi
Quran, “Ali-İmran” 3:190–191
Yaradılış haqqında təfəkkür
Quran, “Rum” 30:30
Fitrət və din
Nəhcül-bəlağə, 1-ci xütbə
Allahı tanımaq, tövhid və ilahi sifətlər
Şeyx Küleyni, əl-Kafi, cild 1
Tövhid, etiqad və imamət mövzuları
Şeyx Səduq, ət-Tövhid
Allahın zatı, sifətləri və birliyi
............
Qeyd: Hədislərin məzmunu ilə yanaşı, onların sənədi və mötəbərlik dərəcəsi də araşdırılmalıdır. Şiə mənbəyində nəql edilən hər bir rəvayətin avtomatik olaraq səhih qəbul edilməsi düzgün deyil.
.........
Nəticə
Quran və şiə təlimləri əsasında Allahı tanımaq üç əsas istiqamətdə ümumiləşdirilə bilər:
Ağıl ilə tanımaq: Allahın varlığı, birliyi və kamal sifətləri haqqında düşünmək.
Qəlb ilə iman gətirmək: Allahı həqiqət olaraq qəbul etmək, Ona məhəbbət və etimad bəsləmək.
Əməl ilə təsdiqləmək: İbadət, ixlas, təqva, ədalət və gözəl əxlaq vasitəsilə imanı həyatda göstərmək.
İmam Əlinin (ə) “Nəhcül-bəlağə”dəki təliminin əsas istiqamətlərindən biri də budur: Allahı tanımaq tövhidə, tövhid isə insanın Allah haqqında düzgün təsəvvürə və ixlaslı ibadətə yönəlməsinə aparır.
Nahjul Balagah
..........
Ən mühüm nəticə budur: Allahı tanımaq Onun varlığını sadəcə qəbul etməkdən daha genişdir. Bu, həqiqəti axtarmaq, Allahı məxluqata bənzətmədən Onun kamalını dərk etmək, qəlbdə iman yaratmaq və həmin imanı insanın əxlaqında və həyatında əks etdirməkdir.\sualcavab.ge