Cümə naamazında iştirark edən müsəlmanların xütbə və namaz qılınarkən vəzifələri nələrdir ? Şiə və ƏHli Sünnə məzhəblərinədə araşdırılması

. Cümə namazında iştirak edən şəxsin şəri vəzifələri məzhəblərə görə bəzi detallarda fərqlənir. Aşağıda əvvəl Cəfəri (şiə), sonra Əhli-sünnə baxımından, sonda isə ortaq hökmləri verəcəyəm.
............
1. Cəfəri (şiə) fiqhinə görə
Məsələn, Ayətullah Sistaninin fətvalarına əsasən, qeyb dövründə cümə namazı vacibi-təxyiridir. Yəni şərtləri mövcuddursa, mükəlləf ya cümə namazını, ya da zöhr namazını seçə bilər. Cüməni qılarsa, ayrıca zöhr qılması lazım deyil.
.....
Cümədə iştirak edən şəxsin əsas vəzifələri
Təharətli olmaq və namaza hazır olmaq: namaz üçün dəstəmaz və digər namaz şərtləri yerinə yetirilməlidir.
.....
Camaatla qılmaq: Cümə namazı fərdi qılınmır; ən azı 5 nəfər, imam daxil olmaqla, olmalıdır.
-İmamın şərtlərinə diqqət: imam camaat namazının şərtlərinə, o cümlədən ədalət və digər tələblərə malik olmalıdır.
-İki xütbənin olması: xütbələr namazdan əvvəl oxunmalıdır.
-Xütbəyə qulaq asmaq: Sistaninin fətvasına görə, vacib ehtiyata əsasən iki xütbəyə qulaq asmaq vacibdir. Lakin insan xütbənin dilini başa düşmürsə, qulaq asması vacib deyil.
S
Sistani
Xütbə zamanı danışmamaq: danışmaq məkruhdur; əgər danışmaq başqalarının xütbəyə qulaq asmasına mane olursa, vacib ehtiyata əsasən caiz deyil.
....
Xütbəyə əvvəlcədən gəlmək şərt deyil: xütbələr zamanı orada olmaq vacib deyil; sonradan namaza yetişmək mümkündür.
.....
İkinci rükətin rükusuna gecikməmək: əgər şəxs ikinci rükətin rükusuna yetişirsə, Sistaniyə görə vacib ehtiyata əsasən bu cümə ilə kifayət etməməli, zöhr namazını qılmalıdır. Birinci rükətin rükusuna və ya ikinci rükətin rükusundan əvvəl camaata yetişərsə, hökm fərqlidir.
.....
Çox mühüm fərq
Cəfəri fiqhində, qeybət dövründə, cümənin şərtləri tam olsa belə, sırf cümə namazına getmədiyinə görə insanın zöhrü tərk etməsi kimi bir məsələ yoxdur: o, zöhrü qıla bilər və bu kifayətdir. Cüməni seçərsə, zöhr onun yerinə keçir.
.....
2. Əhli-sünnə fiqhinə görə
Burada Hənəfi, Şafii, Maliki və Hənbəli məzhəbləri arasında bəzi fərqlər var. Ümumi prinsip budur ki, şərtləri daşıyan şəxs üçün cümə namazı fərdi vacib/fərzi-ayn hesab olunur. Məsələn, Şafii fiqhində sağlam, kişi, azad, məskun və s. olan şəxslər üçün fərdi vacib olduğu qeyd edilir.
.....
Quranda da cümə çağırışı zamanı Allahın zikrinə yönəlmək və alış-verişi tərk etmək əmr olunur:

“Cümə günü namaza çağırıldığınız zaman Allahın zikrinə tələsin və alış-verişi buraxın...” Qur’an, 62:9
....
İştirakçının əsas vəzifələri
Cüməyə getmək: cümə ona vacib olan şəxsin üzrsüz şəkildə cüməni tərk etməsi caiz deyil.
Xütbəyə qulaq asmaq və susmaq: xüsusilə bu məsələ Əhli-sünnə hədislərində çox açıq vurğulanır. Peyğəmbərin ﷺ “imam xütbə verərkən yoldaşına ‘sus’ deməyin belə boş söz sayılması” barədə hədisi Səhih Müslimdə nəql olunur.
.....Xütbə zamanı danışmamaq: adi söhbət etməkdən çəkinmək lazımdır. Hətta başqasına “sus” demək belə qadağan olunmuş boş danışıq kimi qeyd edilir.
-- İmamı dinləmək: xütbənin məqsədi yalnız iştirak etmək deyil, onu dinləməkdir. Səhih Müslimdə cüməyə gəlib xütbə bitənədək sakitcə dinləyən şəxsin fəziləti ayrıca qeyd olunur.
.....Namazı imamla qılmaq: cümə iki rükətdir və imamın arxasında camaatla qılınır.
Cüməyə mümkün qədər erkən getmək: bu, xüsusi fəzilətə malikdir; Səhih Müslimdə məscidə erkən gələnlərin böyük savabından bəhs olunur.
.....
Xütbə zamanı diqqəti yayındırmamaq: telefonla məşğul olmaq, söhbət etmək, lazımsız hərəkətlər etmək cümənin ruhuna ziddir.
Hənəfi məzhəbində xüsusi detal
Hənəfi fiqhində cümənin təşkilində camaat sayı ilə bağlı müəyyən şərtlər vardır. Məsələn, bir Hənəfi fətvasında imamdan əlavə üç nəfərin olması cümənin təşəkkülü üçün şərt kimi göstərilir.
.....
Bu səbəbdən “Əhli-sünnədə cümə üçün mütləq filan sayda adam lazımdır” deməkdə ehtiyatlı olmaq lazımdır — dörd sünni məzhəbində say və bəzi digər şərtlər eyni deyil.
.....
3. İki yanaşmanın əsas fərqi
Məsələ Cəfəri fiqhi Əhli-sünnə
Cümənin hökmü Qeybət dövründə, şərtlərlə vacibi-təxyiri Şərtləri daşıyan şəxs üçün əsasən fərzi-ayn
Zöhrlə münasibəti Cümə qılınarsa zöhrü əvəz edir; zöhrü seçmək də mümkündür Cümə vacib olan şəxs üçün cümə zöhrün yerinə keçir
Rükət sayı 2 2
Xütbə 2 xütbə, namazdan əvvəl 2 xütbə, namazdan əvvəl
Xütbəni dinləmək Sistaninin fətvasında vacib ehtiyat Ümumən ciddi şəkildə tələb olunur
Xütbə zamanı danışmaq Məkruh; başqalarının dinləməsinə mane olarsa vacib ehtiyata görə caiz deyil Qəti şəkildə çəkinilməli, hədislərdə ciddi xəbərdarlıq var
Minimum iştirakçı İmam daxil 5 nəfər Məzhəblərə görə fərqlənir
Gecikmə İkinci rükətin rükusuna yetişmə məsələsində xüsusi hökm var Məzhəblərə görə təfərrüatlar fərqlənir
....
4. Praktiki olaraq cüməyə gedən şəxs nə etməlidir?
Hansı məzhəbdən olmasından asılı olmayaraq, ən təhlükəsiz ümumi davranış belədir:

Qüsl/dəstəmaz və təmizliyə diqqət et.
Cümə məscidinə vaxtında get.
Xütbə başlayanda sakit otur və dinlə.
Söhbət etmə, başqaları ilə danışma.
Telefonu söndür və ya səssizə al.
İmamın arxasında iki rükət cümə namazını qıl.
Cəfəri fiqhində, seçdiyin müctəhidin hökmünə əsasən, cümənin şərtlərinin düzgün olub-olmadığına diqqət et; cümə səhih olduqda zöhr əvəzinə kifayət edir.
....
Ən mühüm fərq budur: Cəfəri fiqhində qeybət dövründə cümə namazı ilə zöhr arasında seçim məsələsi var; Əhli-sünnənin klassik məzhəblərində isə cümə şərtlərini daşıyan şəxsin cüməyə getməsi əsasən fərzi-ayn hesab edilir.\sualcavab.ge