İmam Cümə kimdir və hansı şərtləri vardır ? şiə və əhli sünnə fərqləri şəriətə əsasən izahı

Şiə və Əhli-sünnə arasında bəzi məsələlərdə ciddi fiqhi fərqlər var, amma bunları “biri mütləq doğrudur, digəri yanlışdır” şəklində deyil, hər məzhəbin öz şəri dəlilləri və fiqh qaydaları əsasında müqayisə etmək daha düzgün olar.
.....
1. Cümə imamı kimdir?
İmam-cümə cümə günü camaata Cümə namazını qıldıran və adətən namazdan əvvəl xütbə söyləyən şəxsdir.

Cümə namazı adi zöhr namazından fərqlidir: iki rükətdir və namazdan əvvəl xütbə vardır. Bu əsas xüsusiyyət həm sünni, həm də şiə fiqhində mövcuddur. Sistani.
....
Quranda buyurulur:

“Ey iman gətirənlər! Cümə günü namaza çağırıldığınız zaman Allahı zikr etməyə tələsin və alış-verişi buraxın.” — Cümə, 62:9
....
2. Əhli-sünnə fiqhində imam-cümənin şərtləri
Əhli-sünnə daxilində Hənəfi, Şafii, Maliki və Hənbəli məzhəblərinin bəzi təfərrüat fərqləri vardır.

Ümumi olaraq imamın:

müsəlman olması;
ağıl sahibi olması;
namazı düzgün qıla və Quranı düzgün oxuya bilməsi;
kişi olması;
fiqhi baxımdan imamlığa mane olan bir vəziyyətinin olmaması;
camaata namaz qıldırmağa uyğun olması
kimi şərtlər nəzərə alınır.
.........
Cümə namazının özünə gəldikdə isə xütbənin namazdan əvvəl olması əsas şərtlərdəndir. Dörd sünni məzhəbinin fiqhində xütbə Cümənin səhihliyi ilə əlaqəli əsas şərtdir. \dorar.net

İmam mütləq xütbə verən şəxs olmalıdır?
Burada məzhəblər arasında fərq var:

Hənəfilər: xütbə verənin eyni zamanda namazı qıldırması şərt deyil.
Şafiilər və Hənbəlilər: xütbə verənin imam olması şərt deyil.
Malikilər: əsasən xütbə verənin özü imam olmalıdır; üzr halında başqa şəxsə keçmək məsələsində təfərrüat vardır.
موقع دار الإفتاء المصرية
Yəni “imam-cümə mütləq xətib olmalıdır” məsələsi bütün sünni məzhəblərində eyni hökm deyil.
.............
3. Cümədə neçə nəfər olmalıdır?
Bu da çox mühüm fərqlərdən biridir.

Sünni məzhəblərində məşhur görüşlər:

Məzhəb Cümə üçün məşhur minimum
Hənəfi İmamdan əlavə 3 nəfər
Maliki 12 nəfər
Şafii 40 nəfər
Hənbəli 40 nəfər
Bu rəqəmlər məzhəblərin məşhur fiqhi görüşləridir və məsələ haqqında başqa rəvayətlər və alimlərin fərqli görüşləri də mövcuddur. Islamweb
........
4. On iki imamçı şiə fiqhində imam-cümə
Burada mühüm bir fərq meydana çıxır.

Məsələn, Ayətullah Sistaninin hazırkı fiqh qaydalarına görə Cümə namazı:

iki rükətdir;
iki xütbə namazdan əvvəl deyilir;
camaatla qılınmalıdır;
ən azı 5 nəfər olmalıdır — imam daxil olmaqla;
imam camaat imamlığı üçün tələb olunan şərtlərə, o cümlədən ədalət (ʿədalət) şərtinə malik olmalıdır;
müəyyən məsafə daxilində başqa səhih Cümə namazının olmaması kimi əlavə şərtlər vardır. Sistani

Burada şiə fiqhində mühüm məsələ İmam Mehdinin (ə) qeyb dövrü ilə bağlıdır.

Sistaninin fiqhində qeyb dövründə Cümə namazı vacib-təxyiri (wājib takhyīrī) hesab olunur. Yəni şərtləri tamamlanmış Cümə namazını qılan şəxs ayrıca zöhr namazı qılmır; istəsə zöhr namazını da qıla bilər.
.............
5. Şiə və sünni arasında əsas fərq nədir?
Ən mühüm fərqləri belə ümumiləşdirmək olar:

A) İmamın legitimliyi
Əhli-sünnə fiqhində: Cümə imamının mütləq xüsusi olaraq məsum İmam tərəfindən təyin olunması şərt deyil. Müvafiq şərtlərə sahib olan şəxs imam ola bilər.

İmamiyyə şiə fiqhində: Məsum İmamın (ə) dövründə Cümə məsələsində onun və ya onun xüsusi nümayəndəsinin mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qeyb dövründə isə müctəhidlər arasında tarixən müxtəlif görüşlər olub. Müasir İmamiyyə fiqhində, məsələn Sistaninin görüşündə, Cümə namazı qeyb dövründə müəyyən şərtlərlə caiz və vacib-təxyiridir. Sistani

..........
B) Minimum say
Sünnidə məzhəbə görə 3, 12 və ya 40 kimi fərqli məşhur görüşlər var.
Sistaninin fiqhində 5 nəfər, imam daxil olmaqla kifayətdir.
....
C) Cümənin vacibliyi
Əhli-sünnə: Şərtləri olan, üzrsüz kişilər üçün Cümə namazı əsasən fərdi vacib hesab olunur.

İmamiyyə şiəsi: Sistaninin görüşündə qeyb dövründə vacib-təxyiridir — yəni Cümə namazı ilə zöhr namazı arasında seçim mümkündür.
....
D) Hakim və ya onun nümayəndəsi məsələsi
Bu məsələ də məzhəblər arasında fərqlidir. Şafii, Maliki və Hənbəli məzhəblərində Cümənin səhihliyi üçün hökmdarın icazəsi və ya iştirakı əsas şərt sayılmır. Hənəfi fiqhində isə hökmdar/idarəçi məsələsinə daha xüsusi əhəmiyyət verən klassik yanaşma mövcuddur. \dorar.net
....
6. İmam-cümənin ən vacib xüsusiyyəti: “ədalət”
Burada “ədalətli olmaq” sözünün fiqhi mənasını düzgün başa düşmək lazımdır.

Ədalət (ʿədalət) sadəcə “yaxşı insan olmaq” demək deyil. Fiqhdə insanın böyük günahlardan çəkinməsi və dini baxımdan etibarlı, düzgün həyat tərzinə sahib olması ilə əlaqəli xüsusi hüquqi meyardır.

Məsələn, Sistani açıq şəkildə Cümə imamının camaat namazının imamı üçün tələb olunan şərtlərə, o cümlədən ədalətə malik olmasını qeyd edir.
.....
7. Ən qısa müqayisə
Məsələ Əhli-sünnə İmamiyyə şiəsi
Cümə namazı 2 rükət 2 rükət
Xütbə Namazdan əvvəl Namazdan əvvəl
Xütbənin sayı 2 2
Camaat Şərtdir Şərtdir
Minimum say Məzhəbə görə fərqli Sistaniyə görə 5, imam daxil
İmamda ədalət Əsas fiqhi şərtlərdəndir Şərtdir
Hökmdarın icazəsi Məzhəblərə görə fərqli Qeyb dövründə xüsusi fiqhi müzakirə
Qeyb dövründə Cümə Belə bir məsələ yoxdur Xüsusi fiqhi məsələdir
Cümə/zöhr münasibəti Cümə şərtləri varsa zöhrün yerinə keçir Sistaniyə görə qeyb dövründə vacib-təxyiri
...............
Nəticə
Deməli, “imam-cümə kim ola bilər?” sualının cavabı məzhəbdən asılı olaraq müəyyən qədər dəyişir. Amma ortaq əsaslar bunlardır: imam müsəlman, namazı düzgün qılan, imamlığa hüquqi maneəsi olmayan və fiqhi baxımdan etibarlı şəxs olmalıdır; Cümədə isə xütbə və camaat xüsusi əhəmiyyət daşıyır.\sualcavab.ge