Cümə namazı harada qılınmalıdır ? Şiə şəriət hökmlərinə əsasaən izahı

Şiə fiqhində cümə namazının harada qılınması məsələsində əsas diqqət məkanın “mütləq məscid olması”ndan daha çox, cümə namazının şəri şərtlərə uyğun şəkildə təşkil edilməsinə yönəlir.

Məsələni əsasən Ayətullah Sistaninin rəsmi fiqh mənbələrinə əsaslanaraq izah edim. Digər müctəhidlərdə bəzi təfərrüatlarda fərqlər ola bilər.
..........
1. Cümə namazı mütləq məsciddə qılınmalıdırmı?
Xeyr. Cümə namazının səhih olması üçün yerin mütləq məscid olması şərt kimi göstərilmir.

Məsələn, Ayətullah Sistaninin Minhəcus-salihin və digər rəsmi fiqh mətnlərində cümə namazının şərtləri sadalanarkən əsas şərtlər bunlardır:

camaat şəklində qılınmalıdır;
ən azı 5 nəfər olmalıdır və onlardan biri imamdır;
imam camaatın imamlığı üçün tələb olunan şərtlərə malik olmalıdır;
namazdan əvvəl iki xütbə oxunmalıdır;
başqa səhih cümə namazı ilə arasında müəyyən məsafə olmalıdır;
namaz öz vaxtında qılınmalıdır.
.....
Bu şərtlər arasında “mütləq məsciddə qılınmalıdır” şərti yoxdur.

Deməli, şəri baxımdan uyğun olan məsciddə, namazxanada, ibadət zalında və ya başqa münasib bir məkanda cümə namazının keçirilməsi prinsip etibarilə mümkündür. Əlbəttə, həmin məkanın namaz üçün digər ümumi şərtlərə cavab verməsi lazımdır.
...........
2. Bəs məsciddə qılınmasının xüsusi üstünlüyü varmı?
Məscid ibadət üçün xüsusi fəzilətli məkandır. Buna görə cümə namazının məsciddə təşkil edilməsi çox münasibdir. Amma bunu “məsciddən kənarda cümə namazı batildir” şəklində başa düşmək düzgün deyil.

Burada iki məsələni ayırmaq lazımdır:

a) Məsciddə namaz qılmağın fəziləti;

b) Cümə namazının səhih olması üçün məkanın məscid olmasının şərt olub-olmaması.

Şiə fiqhində ikinci məsələ baxımından məscid olmaq ayrıca şərt deyil.
...........
3. Əsas məkan şərti: başqa cümə namazına məsafə
Bu məsələdə daha mühüm bir məkan şərti var.

Ayətullah Sistaninin fətvasına görə, iki cümə namazı arasında bir fərsəxdən (təxminən 5,5 km) az məsafə olmamalıdır. Əgər iki cümə namazı bu məsafədən daha yaxın yerdə eyni vaxtda başlanarsa, hər ikisinin hökmü problemli/batil olur; əgər biri digərindən əvvəl başlasa, əvvəl başlayan səhih, sonrakı isə batil olur.

Ona görə cümə namazının harada keçirilməsi məsələsində məscid olub-olmamasından daha mühüm məsələlərdən biri yaxınlıqda artıq səhih cümənin keçirilib-keçirilməməsidir.

Sistaninin rəsmi sual-cavabında da iki məsciddə cümə namazının keçirilməsi ilə bağlı belə izah verilir: aralarındakı məsafə təxminən 5,5 km və ya daha çoxdursa, hər ikisi qaydasındadır.
....
4. Cümə namazı fərdi şəkildə evdə qılına bilərmi?
Xeyr. Cümə namazı fərdi namaz deyil; camaatla qılınması şərtdir.

Ayətullah Sistani açıq şəkildə bildirir ki, cümə namazı camaatla qılınmalıdır və ən azı beş nəfər olmalıdır: imam daxil olmaqla dörd nəfər də iştirakçı. Təkbaşına cümə namazı qılmaq səhih deyil.
.....
Buna görə:

“Cümə günüdür, mən evdə tək iki rükət cümə namazı qılım”
— bu, şiə fiqhində cümə namazı hesab edilmir. Belə vəziyyətdə zöhr namazı qılınır.
.............
5. İmam Zamanın (ə) qeybəti dövründə hökm necədir?
Bu, şiə fiqhində çox mühüm məsələdir.

Ayətullah Sistaninin nəzərinə görə, hazırkı qeybət dövründə cümə namazı vacib-təxyiridir. Yəni şərtləri tam şəkildə yerinə yetirilən cümə namazında iştirak edən şəxs onun vasitəsilə zöhr namazını əvəz etmiş olur; istəsə zöhr namazını qıla bilər. Cümə namazı şərtlərinə uyğun şəkildə qılındıqda zöhrdən daha fəzilətli hesab edilir.
.......
Burada “vacib-təxyiri” ifadəsi mühümdür: cümə namazı ilə zöhr namazından biri seçilir; cüməni düzgün qılan şəxsin ayrıca zöhr qılması lazım deyil.

6. İki xütbə də məkan məsələsinin bir hissəsidir
Cümə namazı sadəcə iki rükət namazdan ibarət deyil. Ondan əvvəl imam tərəfindən iki xütbə oxunmalıdır.

Sistaniyə görə birinci xütbədə Allahın həmd-sənası, təqvaya dəvət və Qurandan qısa surə; ikinci xütbədə isə Allahın həmd-sənası və Peyğəmbərə (s) və Əhli-beyt imamlarına (ə) salavat kimi tələblər vardır.
....
Deməli, məsələn, bir qrup insan bağçada, evin həyətində və ya başqa yerdə sadəcə iki rükət camaat namazı qılsa, bu avtomatik olaraq cümə namazı sayılmır. Xütbələr və digər şərtlər də təmin edilməlidir.
........
Qısa nəticə
Şiə fiqhində, xüsusilə Ayətullah Sistaninin fətvasına əsasən:

Cümə namazının mütləq məsciddə qılınması şərt deyil.
Məsciddən kənarda da, namaz üçün münasib və şəri cəhətdən icazəli bir məkanda qılına bilər.
Ən azı 5 nəfər olmalıdır.
Camaatla qılınmalıdır.
İmamın imamət şərtləri olmalıdır.
İki xütbə namazdan əvvəl oxunmalıdır.
Başqa səhih cümə namazı ilə arasında ən azı bir fərsəx (~5,5 km) məsafə olmalıdır.
Qeybət dövründə, şərtləri tamam olduğu halda, cümə ilə zöhr arasında seçim vardır; cümə qılınarsa zöhrü əvəz edir. \sualcavab.ge