İslami mənbələrə əsasaən cümə namazı ilk dəfə harada və kimin imamlığı ilə qılınmışdır ?

İslami mənbələrə əsasən : İslam tarixində ilk cümə toplantısının Mədinədə, hicrətdən əvvəl, Əsəd ibn Zürarənin rəhbərliyi ilə keçirildiyi barədə şiə təfsir və fiqh ədəbiyyatında məlumat var. Lakin burada mühüm bir fərq var: ilk cümə namazı ilə Peyğəmbərin (s) qıldığı ilk cümə namazı eyni hadisə deyil.
.......
1. Şiə mənbəyində ən açıq mətn: “Məcməül-bəyan”
Şeyx Təbərsinin məşhur şiə təfsiri “Məcməül-bəyan”da “Cümə” surəsinin 9-cu ayəsinin təfsirində belə nəql olunur:

“Mədinə əhli Peyğəmbər (s) Mədinəyə gəlməzdən əvvəl... bir gün müəyyənləşdirdilər... Əsəd ibn Zürarənin yanına toplandılar. O, onlarla namaz qıldı... Bu, İslamda keçirilən ilk cümə idi.”
Mənbədə həmçinin qeyd olunur ki, həmin insanlar Əsəd ibn Zürarənin yanında toplaşmış, o da onlara namaz qıldırmışdı. Daha sonra mətn Peyğəmbərin (s) Mədinəyə gəlişindən sonra qıldığı cüməni ayrıca hadisə kimi göstərir.
.............
Yəni Təbərsinin təqdim etdiyi ardıcıllıq belədir:

Peyğəmbərin hicrətindən əvvəl – Mədinədə müsəlmanlar Əsəd ibn Zürarənin ətrafında toplaşırlar.
Əsəd ibn Zürarə onlara namaz qıldırır.
Bu, İslamda ilk cümə toplantısı kimi təqdim olunur.
Sonra Peyğəmbər (s) Mədinəyə hicrət edir.
Peyğəmbərin (s) özünün qıldığı ilk cümə isə Bəni-Salim ibn Auf ərazisində olur.
....
2. Bəs ilk cümə harada idi?
Burada şiə mənbəsində yer daha dəqiq göstərilir.

“Kənzül-irfan fi fiqhil-Quran” əsərində, Miqdad əs-Süyurinin əsərində, hadisə belə təqdim edilir:

Ənsar Əsəd ibn Zürarənin yanına toplandı və o, onlarla namaz qıldı. Bu, İslamda ilk cümə idi.
Ardınca Peyğəmbərin (s) ilk cüməsi haqqında deyilir ki, Peyğəmbər Qubadan Mədinəyə doğru gedərkən Bəni-Salim ibn Auf ərazisində, vadidə cümə namazına yetişdi və orada xütbə verib namaz qıldırdı.
مكتبة أهل البيت
........
Lakin məkanın “Nəqiül-Xədəmət / Nəqiül-Xudəmat”, Həzmi-Nəbit, Hərrətü-Bəni-Bəyadə kimi daha konkret adlarla göstərilməsi məşhur rəvayət mənbələrində gəlir. Bu rəvayət sonrakı şiə tarix və təfsir əsərlərinə də daxil olub.
............
3. “Nəqiül-Xədəmət” haradır?
Məşhur rəvayətdə Kəb ibn Malik Əsəd ibn Zürarənin cümə namazını ilk təşkil edən şəxs olduğunu belə izah edir:

“O, Bəni-Bəyadənin Hərrəsində, Nəqiül-Xədəmət adlanan yerdə bizə ilk dəfə cümə namazı qıldırdı.”
Həmin gün iştirak edənlərin sayı 40 nəfər kimi göstərilir. Bu rəvayət “Sünən Əbu Davud”, “İbn Macə”, “Beyhəqi”, “Müstədrək əl-Hakim” və başqa erkən hədis mənbələrində müxtəlif sənədlərlə keçir. \Islamic Urdu Books
....
Burada diqqət edilməli məqam budur: bu rəvayətin özü şiə hədis kitabından deyil. Amma şiə alimlərinin əsərlərində də bu tarixi məlumat istifadə olunub. Məsələn, Təbərsinin “Məcməül-bəyan”ında eyni hadisənin məzmunu açıq şəkildə verilir.
.....
4. Şiə mənbələrində ikinci mühüm fərq
Şiə mənbələrində iki “ilk” anlayışını ayırmaq lazımdır:

Hadisə Məkan Kim qıldırdı? Vaxt
İslam tarixində ilk cümə Mədinə, Əsəd ibn Zürarənin topladığı məclis; rəvayətlərdə Nəqiül-Xədəmət/Hərrətü-Bəni-Bəyadə Əsəd ibn Zürarə Hicrətdən əvvəl
Peyğəmbərin (s) qıldığı ilk cümə Bəni-Salim ibn Auf vadisi Məhəmməd (s) Hicrətdən sonra, Mədinəyə gedərkən
“Məcməül-bəyan” bu iki hadisəni bir-birindən açıq şəkildə ayırır.
.....
5. Maraqlı məsələ: bu cümə namazı indiki fiqhi mənada cümə idimi?
Burada çox mühüm bir incəlik var.

Məcməül-bəyanın nəql etdiyi tarixdə Əsəd ibn Zürarənin etdiyi şey “cümə günü müsəlmanların toplanması və namaz qılması” kimi təqdim edilir. Lakin bu, Peyğəmbərin (s) sonradan şəriətdə müəyyən etdiyi cümə namazının bütün hökmlərinin artıq həmin vaxt qüvvədə olması demək deyil.

Hətta şiə mənbələrindən “Məcməül-bəyan”da Peyğəmbərin (s) Bəni-Salimdəki ilk cüməsində xütbə verdiyi ayrıca qeyd edilir və müəllif bunun xütbənin cümə ilə əlaqəsinə dair əhəmiyyətini vurğulayır.
.....
Başqa bir şiə fiqh əsəri olan “Kənzül-irfan” da əvvəl Əsəd ibn Zürarənin keçirdiyi cüməni, sonra Peyğəmbərin (s) cüməsini ayrıca nəql edir.
مكتبة أهل البيت
.........
6. Nəticə
Şiə mənbələrini əsas götürsək, ən düzgün cavab belə formalaşır:

İslamda ilk cümə namazı Mədinədə, Peyğəmbərin (s) hicrətindən əvvəl Əsəd ibn Zürarənin təşəbbüsü ilə qılınmışdır. Daha geniş rəvayət materialında bu yer Hərrətü-Bəni-Bəyadə ərazisində Nəqiül-Xədəmət (Nəqiül-Xədəmāt), Həzmi-Nəbit kimi təsvir edilir və iştirakçıların sayı 40 nəfər göstərilir.

Peyğəmbərin (s) özünün qıldığı ilk cümə isə Mədinəyə hicrət etdiyi günlərdə Bəni-Salim ibn Auf vadisində olmuşdur. Sonralar həmin yerdə məscid tikilmişdir.
.....
Şiə mənbələri üzrə əsas istinadlar
Şeyx Təbərsi, Məcməül-bəyan fi təfsiril-Quran, c. 10, “Cümə” surəsinin təfsiri — ilk cümənin Əsəd ibn Zürarə ilə Mədinədə keçirilməsi və Peyğəmbərin (s) Bəni-Salimdə ilk cüməsi.
Miqdad əs-Süyuri, Kənzül-irfan fi fiqhil-Quran — Əsəd ibn Zürarənin cüməsi və Peyğəmbərin (s) Bəni-Salimdə qıldığı ilk cümə.
مكتبة أهل البيت
Həmçinin şiə tarix ədəbiyyatında Təbərsinin nəql etdiyi bu materiala istinad edilir. \sualcavab.ge