Sosial mediada din — dini məlumatların TikTok, YouTube və digər platformalarda yayılması !! ARAŞDIRMA
Dini məlumatı yaymaq özü müsbət əməl ola bilər, amma insanın bilmədiyi şeyi din adı ilə yayması, hədisi yoxlamadan paylaşması və ya öz şəxsi rəyini məsumların sözü kimi təqdim etməsi ciddi şəkildə tənqid olunur.
.........
1. Şiə hədislərinə görə dini məlumatı yaymaq
Şiə mənbələrində dini biliyin öyrənilməsi və başqalarına çatdırılması müsbət fəaliyyət kimi təqdim edilir.
Məsələn, Mizan al-Hikmahda İmam Sadiqdən (ə) belə nəql edilir:
“Bizim hədislərimizi rəvayət edən və dində anlayış sahibi olan şəxs...”
həmçinin Peyğəmbərdən (s) hədisləri öyrənib ümmətə öyrədən şəxslər haqqında tərif nəql olunur.
Bu baxımdan TikTok, YouTube, Instagram, Telegram və s. texniki vasitə kimi öz-özlüyündə problem deyil. Əsas sual həmin vasitə ilə nə yayıldığı, necə yayıldığı və yayılan məlumatın nə dərəcədə doğru olduğu məsələsidir.
Başqa sözlə, qədim dövrdə hədisi məclisdə danışmaq və ya kitabda yazmaq hansı məsuliyyət tələb edirdisə, müasir dövrdə minlərlə insana bir video ilə çatdırmaq həmin məsuliyyəti daha da böyük edir.
.......
2. Ən mühüm prinsip: bilmədiyin şeyi danışmamaq
İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql olunan rəvayətlərdə elmsiz danışmaq ciddi şəkildə qadağan edilir.
Al-Islam.org-da şiə mənbələrinə əsaslanan toplamada İmam Sadiqdən (ə) belə rəvayətlər gətirilir:
“İnsanlara bilmədiyin bir şeyi demə.”
Başqa bir rəvayətdə isə insanın öz təsdiqlənməmiş fikrini dini həqiqət kimi təqdim etməsindən çəkindirilir.
Bu prinsip sosial mediaya birbaşa tətbiq edilə bilər:
Məsələn:
........
2. Ən mühüm prinsip: bilmədiyin şeyi danışmamaq
İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql olunan rəvayətlərdə elmsiz danışmaq ciddi şəkildə qadağan edilir.
Al-Islam.org-da şiə mənbələrinə əsaslanan toplamada İmam Sadiqdən (ə) belə rəvayətlər gətirilir:
“İnsanlara bilmədiyin bir şeyi demə.”
Başqa bir rəvayətdə isə insanın öz təsdiqlənməmiş fikrini dini həqiqət kimi təqdim etməsindən çəkindirilir.
Bu prinsip sosial mediaya birbaşa tətbiq edilə bilər:
Məsələn:
“Mən belə düşünürəm” — şəxsi fikir.
“Filan alim belə deyir” — müəyyən alimə aid edilən fikir.
“İmam Sadiq (ə) belə buyurub” — artıq hədis iddiasıdır və mənbə tələb edir.
“İslamda hökm budur” — bundan da daha ciddi iddiadır və fiqhi/elmi əsaslandırma tələb edir.
Bunların hamısını eyni səviyyədə təqdim etmək düzgün deyil.
............
3. “İmam belə buyurub” demək çox böyük məsuliyyətdir
Burada çox mühüm bir fərq var.
Sosial mediada tez-tez belə ifadələr görürük:
“İmam Əli (ə) deyib ki...”
“İmam Sadiq (ə) buyurub ki...”
“Peyğəmbər (s) belə deyib...”
Amma hədisin haradan götürüldüyü göstərilmir.
Şiə hədis ənənəsində isə rəvayətin sənədi və mənbəsi əhəmiyyətlidir. Məsələn, əl-Kafidə İmam Sadiqdən (ə) gələn bir rəvayətdə onun hədisinin atasından, atasının babasından və nəhayət Peyğəmbərdən (s) gələn silsilə ilə əlaqələndirilməsi izah edilir.
Deməli, sosial media istifadəçisi üçün ən sağlam üsul:
“İmam Sadiq (ə) belə deyib” → mənbəni göstərmək.
Məsələn:
əl-Kafi, cild 1, kitab..., bab..., hədis...
və ya etibarlı rəqəmsal mənbəyə keçid vermək.
..........
4. Hər “şiə hədis kitabında olan” rəvayət avtomatik səhihdirmi?
Burada çox mühüm elmi məqam var.
Xeyr.
Məsələn, əl-Kafi şiə hədis irsinin ən mühüm kitablarından biridir, lakin kitabdakı bütün rəvayətlərin avtomatik olaraq səhih olması demək deyil.
Hədis alimləri sənədi, raviləri və digər meyarları araşdırırlar.
Buna görə TikTok videosunda:
“Bu, əl-Kafidə var, deməli 100% səhihdir”
demək elmi baxımdan kifayət deyil.
Daha düzgün ifadə:
“Bu rəvayət əl-Kafidə nəql olunub; onun sənəd və məzmun baxımından qiymətləndirilməsi ayrıca məsələdir.”
Bu fərq xüsusilə dini kontent istehsal edən insanlar üçün çox vacibdir.
..........
5. İmam Baqirin (ə) Quranı özbaşına təfsir etmək məsələsi
Bu mövzuda çox maraqlı bir rəvayət əl-Kafidədir.
Qatada Quranı təfsir edirdi. İmam Məhəmməd Baqir (ə) ondan soruşur ki, Quranı elm əsasında, yoxsa cahilliklə təfsir edir.
Rəvayətin davamında İmam Baqir (ə) onun müəyyən bir ayəyə verdiyi təfsiri müzakirə edir və Quranı şəxsi yanaşma ilə izah etməyin təhlükəsini göstərir.
Bu hədisi sosial mediaya tətbiq etsək, çox ciddi bir prinsip ortaya çıxır:
“Mənim fikrimcə ayənin mənası budur” ilə “Quranda bunun mənası budur” eyni şey deyil.
Bir YouTube videosunda insan öz fikrini deyə bilər. Amma bunu:
“Allah burada bunu nəzərdə tutur”
formasında təqdim edirsə, artıq daha ciddi elmi əsaslandırma lazımdır.
........
6. Sosial medianın “viral” məntiqi dini baxımdan problem yarada bilər
TikTok və digər platformaların mexanizmi adətən belə işləyir:
qısa + emosional + təəccübləndirici + mübahisəli = daha çox baxış
Amma dini həqiqətin ölçüsü baxış sayı deyil.
Məsələn, 20 saniyəlik video:
“İmam Sadiq (ə) deyib: Filan əməli edən mütləq cəhənnəmə gedər!”
şəklində milyon baxış ala bilər.
Lakin videoda:
hədisin mənbəyi yoxdur;
ərəb mətni yoxdur;
sənəd yoxdur;
hədisin hansı şəraitdə deyildiyi bilinmir;
başqa rəvayətlərlə müqayisə edilməyib;
alimlərin həmin rəvayət haqqında fikri göstərilmir.
Belə halda viral olmaq hədisin doğru olmasına dəlil deyil.
Əksinə, İmam Sadiqdən (ə) nəql edilən “bilmədiyin şeyi insanlara demə” prinsipi burada xüsusi əhəmiyyət qazanır.
.............
7. “Mən sadəcə paylaşdım” məsuliyyəti aradan qaldırırmı?
Şiə hədis prinsipləri baxımından bunu çox ehtiyatlı yanaşmaq lazımdır.
Çünki sosial mediada bir məlumatı paylaşmaq onun yenidən yayılmasına səbəb olmaqdır.
Tutaq ki, biri belə bir video hazırlayıb:
“İmam Əli (ə) buyurub: ...”
Sən də mənbəni yoxlamadan paylaşdın.
Əgər həmin söz əslində İmam Əliyə (ə) aid deyilsə, sən də onun yayılmasına iştirak etmiş olursan.
Buna görə dini kontent yaradan insan üçün yaxşı qayda:
“Paylaşmazdan əvvəl yoxla.”
.........
8. Hədisin doğruluğunu necə yoxlamaq olar?
Şiə dini kontenti hazırlayan şəxs üçün belə bir sistem qurmaq olar:
1. Mənbəni tap
Məsələn:
əl-Kafi
Mən la yəhzuruhul-fəqih
Təhzibul-əhkam
əl-İstibsar
Nəhcül-bəlağə
Biharul-ənvar
digər hədis və rəvayət məcmuələri.
.......
2. Rəvayətin tam mətnini oxu
Sadəcə Instagram/TikTok kartındakı bir cümləyə inanma.
3. Sənədə bax
Rəvayət hansı ravilər vasitəsilə gəlib?
4. Hədisin qiymətləndirilməsinə bax
Məsələn:
səhih
həsən
müvəssəq
zəif
kimi terminlərlə qiymətləndirilə bilər.
.....
5. Məzmunu yoxla
Rəvayət:
Qurana,
daha güclü hədislərə,
şiə hədis prinsiplərinə,
etibarlı alimlərin izahlarına
uyğundurmu?
6. Konteksti yoxla
Bir cümləni hədisdən çıxarıb tamamilə başqa mənada təqdim etmək olmaz.
9. “Mənbə var” demək də kifayət deyil
Bu da sosial mediada çox yayılmış problemdir.
Məsələn:
“Biharul-ənvar, cild 70, səhifə 123.”
Bu, ilkin baxışda elmi görünür. Amma istifadəçi rəvayətin nə dediyini, sənədini və alimlərin onu necə qiymətləndirdiyini bilmir.
Üstəlik Biharul-ənvar çox böyük rəvayət toplusudur və orada müxtəlif səviyyəli rəvayətlər mövcuddur.
........
Ona görə yaxşı dini kontentin formatı belə ola bilər:
Mənbə: əl-Kafi, c. X, s. X, hədis X
Ravi: ...
Hökm: ...
Məzmun: ...
Şərh: ...
Qeyd: Rəvayətin sənədi barədə alimlər arasında belə qiymətləndirmə mövcuddur.
Bu, sadə “İmam belə deyib!” videosundan daha elmi yanaşmadır.
................
10. Sosial media vasitəsilə dini təbliğ etmək olarmı?
Hədislərdən çıxan ümumi prinsiplər əsasında dini biliyi insanlara çatdırmaq müsbət fəaliyyət kimi başa düşülə bilər, xüsusilə məlumat düzgün və məsuliyyətli şəkildə çatdırılırsa.
Amma burada çox mühüm şərt var:
Təbliğ etmək ≠ bilmədiyini danışmaq.
İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan rəvayətlərdə dini məsələlərdə insanın öz rəyinə əsasən hökm verməsi xüsusilə tənqid olunur. Mizan al-Hikmahda onun “öz rəyi ilə insanlara hökm verən” şəxslə bağlı ciddi xəbərdarlığı da nəql edilir.
Deməli, sosial mediada:
“Mənim fikrim budur”
demək başqa şeydir,
“Şəriətdə hökm budur”
demək tamam başqa.
..........
11. Alqoritm və niyyət məsələsi
Burada hədislərdən sosial media üçün maraqlı bir mənəvi nəticə çıxarmaq olar.
Dini video hazırlayan insanın məqsədi:
insanlara fayda vermək,
düzgün məlumat çatdırmaq,
dini öyrətmək
ola bilər.
Amma platforma onu:
daha çox baxış,
daha çox like,
daha çox izləyici,
daha çox pul,
daha çox məşhurluq
istəməyə sövq edə bilər.
Bu halda niyyət məsələsi ortaya çıxır.
Yəni dini kontent istehsal etmək öz-özlüyündə kifayət deyil; insan özünə sual verməlidir:
“Mən bunu həqiqətən dini fayda üçün edirəm, yoxsa dini mövzunu istifadə edib özümü məşhurlaşdırıram?”
Bu, artıq əxlaqi və mənəvi özünənəzarət məsələsidir.
.......
12. Şiə hədislərinə əsasən sosial media üçün 7 əsas prinsip
Bütün müzakirəni praktik qaydaya çevirsək:
Bilmədiyini danışma.
Hədisi mənbəsiz İmama (ə) aid etmə.
Mənbədə olması ilə səhih olmasını eyniləşdirmə.
Hədisin tam kontekstini yoxla.
Şəxsi fikrini məsumun (ə) sözü kimi təqdim etmə.
Quranı və dini hökmləri elmsiz şəkildə təfsir etmə.
Dini məlumatı öyrətmək istəyirsənsə, əvvəlcə özün onu düzgün öyrən. Hədis mənbələrində “rəvayət edən, lakin dində anlayışı olan” şəxsin xüsusi dəyəri vurğulanır.
.............
Nəticə
Şiə hədis irsinə əsasən dini məlumatın yayılması ilə bağlı problem “TikTok”, “YouTube” və ya başqa platformanın özü deyil. Problem məlumatın doğruluğu, mənbəsi, danışanın elmi səlahiyyəti, niyyəti və təqdimetmə formasındadır.
Hətta müasir texnologiyanı belə təsəvvür etmək olar:
Əvvəllər bir insanın danışdığı söz 10–20 nəfərə çatırdı; bu gün bir TikTok videosu yüz minlərlə insana çata bilər. Deməli, yayım imkanının böyüməsi məsuliyyəti də böyüdür.
Şiə hədislərinin verdiyi ən mühüm prinsip isə budur: dini adına danışdığın sözün həqiqətən dini mənbədə nə dərəcədə əsaslandığını bilmədən onu yaymaqdan çəkinmək.\sualcavab.ge