Biz Allahdan elmimizin artmasını istəyiriksə, bunun üçün özümüz nə qədər səy göstəririk? ARAŞDIRMA

“Dini öyrənməyin / dində bilikli olmağın önəmi” mövzusunu Qurani-Kərim və şiə hədis mənbələri əsasında araşdıranda çox güclü bir xətt görünür: imanın düzgün anlaşılması, ibadətin şüurlu olması və insanın doğru ilə yanlışı ayırması üçün dini bilik mühüm sayılır.
.........
Aşağıda bunu əsasən Qur’an, əl-Kafi və Əhli-beyt (ə) rəvayətləri əsasında sistemləşdirirəm.

1. Quranda dini öyrənməyin əsası
1.1. Tövbə 9:122 — “Dində dərin anlayış əldə etsinlər”
Bu mövzuya ən birbaşa aid ayələrdən biri budur:

“Möminlərin hamısının (döyüşə) çıxması düzgün deyil. Onların hər dəstəsindən bir qrup dində dərin anlayış əldə etmək üçün çıxmalı və qayıtdıqları zaman öz qövmlərini xəbərdar etməlidirlər ki, bəlkə onlar çəkinsinlər.”
— Qur’an, 9:122

Ayədə “liyatafaqqahu fid-din” (لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ) ifadəsi işlənir. Təfəqquh sadəcə məlumat toplamaq deyil, dini dərindən anlamaq, onun hökmlərini və məqsədlərini dərk etmək mənasını daşıyır.
.........
Şiə mənbələrində İmam Sadiqdən (ə) bu ayə ilə əlaqəli belə rəvayət nəql olunur:

“Dində fəqih olun (dini dərindən öyrənin). Sizdən kim dində fəqih olmazsa, bədəvi kimidir...”

Rəvayət əl-Kafidə, Kitab Fəzl əl-elm, 9:122 ayəsinə istinadla nəql edilir.
م
مكتبة صحراء النجف
....
Buradan çıxan əsas nəticə: dini bilik yalnız alimlər üçün nəzərdə tutulan bir məsələ kimi təqdim edilmir; insanın öz dini həyatını düzgün qurması üçün “təfəqquh” mühüm məsələdir.
........
2. “Bilənlə bilməyən eynidirmi?” — Zümər 39:9
Quranda buyurulur:

“De: Heç bilənlərlə bilməyənlər eyni olarmı? Yalnız ağıl sahibləri öyüd alarlar.”
— Qur’an, 39:9

Ayənin kontekstində söhbət sadəcə dünyəvi məlumatdan getmir. Şiə təfsir ənənəsində ayə Allahı tanımaq, axirəti dərk etmək, ibadət və təqva ilə əlaqəli dini şüur baxımından da izah edilir.

Yəni Qurani baxımdan bilik insanın iman və təqvasından ayrılmış bir “informasiya” deyil.
...........
3. Allah elm sahiblərinin dərəcəsini yüksəldir — Mücadilə 58:11
Quranda:

“Allah sizdən iman gətirənlərin və elm verilənlərin dərəcələrini yüksəldər.”
— Qur’an, 58:11

Bu ayə göstərir ki, Quranda iman və elm birlikdə insanın mənəvi yüksəlişinin amilləri kimi təqdim edilir. Şiə alimlərinin mövzu ilə bağlı araşdırmalarında da bu ayə dini elmin əhəmiyyətinə əsas dəlillərdən biri kimi göstərilir.
.......

4. Peyğəmbərə belə “Elmimi artır” deməsi əmr olunur
Çox diqqətçəkən ayə:

وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا
“De: Ey Rəbbim! Elmimi artır!”
— Qur’an, 20:114

Yəni Quranda Peyğəmbərə (s) verilən dualardan biri daha çox elm istəməkdir. Şiə mənbələrində də bu ayə elm axtarışının davamlı olması ilə əlaqələndirilir.

Buradan çox gözəl bir prinsip çıxır: “Mən artıq kifayət qədər bilirəm” düşüncəsi dini baxımdan ideal deyil; mömin elmində artım istəməlidir.
...........
5. Ən mühüm şiə hədislərindən biri: “Elm öyrənmək vacibdir”
əl-Kafidə İmam Sadiqdən (ə), Peyğəmbərdən (s) belə nəql edilir:

طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ
“Elm axtarmaq hər bir müsəlmana vacibdir.”

Ardınca:

“Bilin ki, Allah elm axtaranları sevir.”

Mənbə: əl-Kafi, c. 1, s. 30, “Babu fard tiləbil-elm”.
م
مركز الإشعاع الإسلامي

Bu rəvayətin mühüm cəhəti odur ki, burada “elm” sözü sadəcə dünyəvi peşə biliyi kimi məhdudlaşdırılmır. Şiə alimləri hədisi izah edərkən insanın Allahı, peyğəmbərləri, imamları, axirəti və öz məsuliyyətlərini tanıması və ona uyğun əməl etməsi üçün lazım olan bilikləri bu vacibliyin əsas sahələrindən hesab edirlər.

مكتبة صحراء النجف

......
6. İmam Əli (ə): “Dinin kamalı elm və ona əməl etməkdir”
Əl-Kafidə İmam Əlidən (ə) belə nəql olunur:

“Ey insanlar! Bilin ki, dinin kamalı elm öyrənmək və ona əməl etməkdir. Bilin ki, elm öyrənmək sizin üçün mal axtarmaqdan daha vacibdir...”

Rəvayətin davamında elmin öz sahiblərində saxlandığı və onun əhlindən öyrənilməsinin əmr edildiyi bildirilir.

Mənbə: əl-Kafi, c. 1, s. 30, h. 4.
مكتبة صحراء النجف

Burada çox mühüm bir məqam var:

Elm → əməl

Yəni İslamın nəzərdə tutduğu dini bilik sadəcə çoxlu kitab oxumaq və məlumat toplamaq deyil. Bilik insanın davranışına çevrilməlidir.
......
7. “Allah bir bəndəyə xeyir istədikdə onu dində fəqih edir”
Əl-Kafidə İmam Musa Kazimdən (ə) belə rəvayət edilir:

إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْرًا فَقَّهَهُ فِي الدِّينِ

“Allah bir bəndəsinə xeyir istədikdə onu dində fəqih edir.”

Həmin bölmədə İmam Baqirdən (ə) də:

“Kamilliyin bütün kamilliyi dində təfəqquh, müsibət qarşısında səbir və yaşayışın düzgün ölçülməsidir.”

məzmununda rəvayət verilir.

Bu, dini biliyin sadəcə “əlavə üstünlük” deyil, insanın dini kamilliyinin bir hissəsi olduğunu göstərir.
.......
8. Elm tələb edən şəxsin savabı
Peyğəmbərdən (s) İmam Sadiq (ə) vasitəsilə əl-Kafidə nəql edilir:

“Kim elm axtarmaq üçün bir yola çıxarsa, Allah onu Cənnətə aparan yola yönəldər.”

Davamında mələklərin elm tələbəsindən razı olduqları, göylərdə və yerdə olanların onun üçün bağışlanma istədikləri və alimlə abidin fəzilətinin müqayisə edildiyi bildirilir. Rəvayətin sonunda:

“Alimlər peyğəmbərlərin varisləridir. Peyğəmbərlər dinar və dirhəm miras qoymadılar; elm miras qoydular. Kim ondan götürsə, böyük pay götürmüş olar.”

deyilir.

Bu rəvayət şiə düşüncəsində dini elmin niyə yüksək qiymətləndirildiyini çox aydın göstərir.
........
9. Amma mühüm bir fərq: hər məlumat “faydalı elm” deyil
Əl-Kafinin Fəzl əl-elm bölməsində çox maraqlı bir rəvayət də var.

Peyğəmbər (s) insanların ətrafına toplandığı bir adamı görür. Ona “çox alimdir” deyirlər və onun ərəb nəsəblərini, cahiliyyət hadisələrini və şeirlərini yaxşı bildiyini söyləyirlər.

Peyğəmbər (s) bildirir ki, bu, insanın bilməməsinin zərər vermədiyi və bilməsinin də fayda vermədiyi elmdir.

Sonra:

“Elm üç şeydir: möhkəm ayə, ədalətli vacib hökm və yerinə yetirilən sünnə. Bunlardan başqa olanlar artıqdır.”

məzmununda buyurur.
Burada “dini öyrənmək” məsələsinin çox mühüm ölçüsü ortaya çıxır:

Məqsəd sadəcə çox bilmək deyil; insanın hidayətinə və düzgün əməl etməsinə xidmət edən bilik əldə etməkdir.
.........
10. Şiə hədislərinə görə dini bilik kimdən alınmalıdır?
Əl-Kafidə “alimlər peyğəmbərlərin varisləridir” rəvayətinin başqa variantında İmam Sadiq (ə) belə buyurur:

“Elminizi kimdən aldığınıza diqqət edin.”

və Əhli-beytin (ə) həqiqi dini biliyi qoruyan şəxslər olduğu vurğulanır.
....
Bu, şiə epistemologiyasında mühüm prinsipdir:

Qur’an → Peyğəmbər (s) → Əhli-beyt (ə) → etibarlı dini alimlər

Yəni dini məsələdə insanın eşitdiyi hər sözə dərhal inanması yox, mənbəni araşdırması tələb olunur.
........
11. Dini biliyin məqsədi nədir?
Mənbələri birlikdə götürəndə məqsədləri belə qruplaşdırmaq olar:

Məqsəd Qur’an / hədis əsası
Allahı tanımaq 20:114, 39:9
Dini dərindən anlamaq 9:122
Doğru ilə yanlışı ayırmaq 8:29
İbadəti düzgün etmək əl-Kafi rəvayətləri
İman və əxlaqı gücləndirmək 58:11
Elmə əsasən əməl etmək İmam Əli (ə), əl-Kafi
Dini başqalarına düzgün çatdırmaq 9:122
Cahillikdən və yanlış fikirdən qorunmaq 9:122 və əlaqəli rəvayətlər
.........
12. Ən mühüm nəticə
Qur’an və şiə hədislərini birlikdə oxuduqda belə bir mənzərə yaranır:

1. Dini öyrənmək → vacib əhəmiyyət daşıyır.
“Elm tələb etmək hər müsəlmana vacibdir” məzmunlu rəvayət bunu açıq şəkildə bildirir.
مركز الإشعاع الإسلامي

2. Sadəcə məlumat kifayət deyil.
İmam Əlinin (ə) rəvayətində dinin kamalı “elm və ona əməl etmək” kimi təqdim edilir.

مكتبة أهل البيت
...
3. Dini bilik insanın imanını və təqvasını artırmalıdır.
Qur’an elm verilən möminlərin dərəcələrinin yüksəldiyini bildirir (58:11), 39:9-da isə bilənlə bilməyənin eyni olmadığı vurğulanır.

4. Dində səthi deyil, dərin anlayış tələb olunur.
Tövbə 9:122-də “təfəqquh” — dində dərin anlayış əldə etmək — xüsusi şəkildə qeyd edilir.

مكتبة صحراء النجف
...........
5. Elm mənbəsiz və nəzarətsiz qəbul edilməməlidir.
l-Kafidə “elminizi kimdən aldığınıza baxın” prinsipi vurğulanır.
W
.....

Bir mühüm elmi qeyd
Əl-Kafidə olan hər bir hədis avtomatik olaraq “səhih” demək deyil. Şiə hədis elmində rəvayətlər sənəd baxımından ayrıca qiymətləndirilir; buna görə yuxarıdakı rəvayətləri “əl-Kafidə nəql olunub” kimi təqdim etmək ilə “sənədi qəti səhihdir” demək eyni şey deyil. Məsələn, şiə alimləri bəzi rəvayətlərin sənədindəki raviləri ayrıca araşdırırlar. Buna görə daha ciddi elmi araşdırmada hədisin mətni + sənədi + rical vəziyyəti + alimlərin hökmü birlikdə araşdırılmalıdır.\sualcavab.ge