Maidə surəsi ayə 8 də ədalətli olmağı təqva ilə necə əlaqələndirmək olar ?

Maidə, 5:8
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Məna:
“Ey iman gətirənlər! Allah üçün möhkəm dayanan, ədalətlə şahidlik edənlər olun. Bir qövmə olan düşmənçiliyiniz sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun; bu, təqvaya daha yaxındır. Allahdan qorxun. Həqiqətən, Allah gördüyünüz işlərdən xəbərdardır.”
.............
Bu ayənin əsas mövzusu ədalətin dost-düşmən fərqi qoyulmadan qorunmasıdır. Şiə təfsirlərində də bu məna xüsusi vurğulanır. Məsələn, Şeyx Təbərsinin Məcməul-Bəyan əsərində “لا يجرمنكم شنآن قوم” ifadəsi insanın bir qövmə olan nifrətinin onu onların haqqında haqsız hökm verməyə aparmaması kimi izah edilir.
.............
1. «كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ» — Allah üçün haqqın tərəfində möhkəm dayanın
Burada sadəcə bir dəfə ədalətli davranmaq deyil, ədaləti insanın daimi xüsusiyyətinə çevirmək əmr edilir.

Şiə təfsir ənənəsində “لِلَّهِ” ifadəsi də mühümdür: insan ədaləti insanların tərifi, qohumluq, şəxsi mənafe və ya siyasi/maddi maraq üçün yox, Allahın razılığı üçün həyata keçirməlidir.

Təbərsi bunu insanın özündə yaxşı əməl, başqalarına münasibətdə isə haqq və ədalət əsasında davranması ilə əlaqələndirir.
..........
2. «شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ» — şahidliyiniz ədalətli olsun
“Qist” burada ədalət, haqqı olduğu kimi ortaya qoymaq mənasındadır.

Yəni insan öz sevdiyi adam haqqında şahidlik edəndə də, xoşlamadığı adam haqqında danışanda da həqiqəti dəyişməməlidir.

Bu prinsip Qurandakı Nisa 4:135 ayəsi ilə də tamamlanır: insan hətta özünün, valideynlərinin və yaxınlarının əleyhinə olsa belə, ədaləti qorumağa çağırılır. Şiə mənbələrində ədalətin bu şəkildə şəxsi münasibətlərdən üstün tutulması xüsusi vurğulanır.
....
3. «وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ» — düşmənçilik sizi haqsız etməsin
Ayənin ən güclü hissələrindən biri budur.

“Şənəən” güclü nifrət və düşmənçilik deməkdir. Allah demir ki, heç kimlə fikir ayrılığınız, düşmənçiliyiniz və ya narazılığınız olmasın. Əmr budur ki, nifrətiniz sizi ədalətsizliyə aparmasın.

Yəni:

düşməniniz yalan danışırsa, yalanını qəbul etməyin;

amma düşməniniz doğru danışırsa, sırf düşmən olduğu üçün doğrunu inkar etməyin;

sizə zülm edən insana belə onun etmədiyi zülmü aid etməyin;

mübahisədə qarşı tərəfin haqqını tapdalamayın.

Bu məna şiə mənbələrində ədalətin ümumi və universal prinsip olması ilə əlaqələndirilir.
........
4. Əhli-beytdən (ə) ədalət haqqında rəvayətlər
İmam Əli (ə) ədalətin cəmiyyət üçün əsas olduğunu belə ifadə edir:

“Ədalət insanların işlərinin düzəlməsinin əsasıdır.”

Həmçinin İmam Əlidən (ə) nəql olunan məşhur ifadədə:

“Ədalət həyatdır, zülm isə cəmiyyətin ölümüdür.”

Bu rəvayətlər şiə ədəbiyyatında ədalətin yalnız məhkəmə məsələsi olmadığını, ictimai həyatın təməli olduğunu göstərmək üçün istifadə edilir.
......
5. İmam Əlinin (ə) əməli nümunəsi
Bu ayənin ruhunu başa düşmək üçün İmam Əlinin (ə) idarəçiliyindəki bir hadisə çox mənalıdır.

İmam Əli (ə) Beytül-maldan insanlara pay verərkən ərəb və qeyri-ərəb arasında ayrı-seçkilik etmədi. Ona etiraz edildikdə, məzmun etibarilə “Mən onların arasında fərq görmürəm” deyə cavab verdi. Bu hadisə şiə mənbələrində ədalətin şəxsi, qəbiləvi və etnik üstünlüklərdən üstün tutulmasına nümunə kimi nəql olunur.
.....
Bu, Maidə 5:8-in praktiki tətbiqidir: “Mənim tərəfimdədir” deyə birinə artıq haqq verməmək, “mənə qarşıdır” deyə digərinin haqqını azaltmamaq.

6. Ayənin çox mühüm nəticəsi
Ayə iki fərqli təhlükəni göstərir:

Birincisi — məhəbbət insanı ədalətsiz edə bilər.
“Bu mənim dostumdur, qohumumdur, tərəfdarımdır” deyib onun səhvini haqq göstərmək.

İkincisi — düşmənçilik insanı ədalətsiz edə bilər.
“Bu mənim düşmənimdir” deyib onun doğru sözünü də rədd etmək.

Qurani prinsip isə hər ikisindən yuxarıdır:

“Ədalətli olun; bu, təqvaya daha yaxındır.”

Şiə təfsirində bu, təqvanın yalnız ibadətlə deyil, insanlarla münasibətdə haqqı qorumaqla da ölçüldüyünü göstərir.
........
7. “Təqvaya daha yaxındır” nə deməkdir?
“اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ”

Yəni ədalət sadəcə sosial qayda deyil. İnsan ədalətli davrananda Allahın əmrini yerinə yetirdiyi üçün təqvaya yaxınlaşır.

Burada çox incə məqam var: insan özünə qarşı edilən haqsızlığı əsas gətirib qarşı tərəfə haqsızlıq edə bilməz.

Məsələn, biri sənə 10 vahid zülm edibsə, sənin ona 20 vahid zülm etməyin Qurani baxımdan müdafiə edilə bilməz. Ədalət şəxsi qəzəbin ölçüsünə görə dəyişmir.
..............
8. “Allah etdiklərinizdən xəbərdardır”
Ayənin sonu:

وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Bu, insanın zahirdə ədalətli görünüb daxilən qərəzli olmasına da diqqət çəkir. Allah insanın nə etdiyini və hansı niyyətlə etdiyini bilir.

Ona görə ayənin quruluşu belədir:

iman → Allah üçün haqq üzərində dayanmaq → ədalətli şahidlik → düşmənçiliyin təsirinə düşməmək → ədalət → təqva → Allah qarşısında məsuliyyət.
..................
Qısa nəticə
Maidə 5:8-in Əhli-beyt (ə) məktəbinə uyğun əsas dərsi budur:

Dostuna qarşı da haqqı gizlətmə, düşməninə qarşı da haqqı tapdalama. İslamda ədalətin ölçüsü “mənim tərəfim–sənin tərəfin” deyil, Allahın qoyduğu haqqdır.

Şiə təfsirində bu ayə üçün xüsusilə Məcməul-Bəyan (Şeyx Təbərsi), Təfsirul-Mizan (Əllamə Təbatəbai), Təfsirul-Bürhan və hədis məcmuələrindəki Əhli-beyt (ə) rəvayətlərinə ayrıca baxmaq faydalıdır. Məcməul-Bəyanın ayə üzrə mətni burada da mövcuddur. \sualcavab.ge