Nisa surəsi 58 ci ayədə tapşırılan əmanətə sadiq olun deyildikdə hansı üç məna və təfsir nəzərdə tutulur ?
Bəli. Nisa surəsi, 58-ci ayə şiə təfsir və hədis mənbələrində həm zahiri mənada əmanətlərin sahiblərinə qaytarılması və ədalətlə hökm etmək, həm də daha xüsusi mənada İmamət və vilayət əmanətinin öz əhlinə çatdırılması kimi izah olunur.
Ayənin mətni
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ۚ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا
Məna:
“Həqiqətən, Allah sizə əmanətləri öz sahiblərinə qaytarmağı və insanlar arasında hökm etdiyiniz zaman ədalətlə hökm etməyi əmr edir. Həqiqətən, Allah sizə necə də gözəl öyüd verir. Şübhəsiz, Allah Eşidəndir, Görəndir.”
..........
1. Şiə təfsirində “əmanət”in xüsusi mənası
Şiə rəvayətlərində bu ayənin diqqət çəkən təfsirlərindən biri “əmanət” sözünün İmamətə aid edilməsidir.
Məsələn, Təfsir əs-Safidə Feyz Kaşani “əl-Kafi” və digər mənbələrdəki rəvayətləri nəql edir:
Allahın əmri İmamlara yönəlir;
əvvəlki İmam özündən sonrakı İmama bu ilahi əmanəti çatdırmalıdır;
həmin əmanət içərisində elm, kitablar və silah qeyd olunur.
İmam Baqirdən (ə) nəql edilən rəvayətdə “əmanətlərin öz əhlinə verilməsi”nin İmamların bir-birinə bu əmanəti ötürməsi ilə əlaqələndirildiyi bildirilir.
Bu baxışın daha açıq ifadəsi Təfsir əl-Qummidən nəql edilən rəvayətdə görünür. Nur əs-Səqəleyn həmin rəvayəti gətirir və orada “əmanət” İmamət, əmr və nəhy kimi izah edilir.
............
Yəni bu rəvayət əsaslı təfsirdə:
əmanət → İmamət → onun həqiqi əhlinə çatdırılması
şəklində xüsusi bir batini/tətbiqi məna ortaya çıxır.
..............
2. İmam Baqirdən (ə) rəvayət
Təfsir əs-Safidə İmam Baqirdən (ə) belə nəql olunur:
“Bizə aiddir: birinci İmamın özündən sonrakı İmama elm, kitablar və silahı verməsi.”
Bu, şiə imamət doktrinasında İmamətin sadəcə siyasi rəhbərlik deyil, həm də ilahi elm və əmanətin nəsildən-nəslə qorunaraq ötürülməsi kimi başa düşüldüyünü göstərir.
Buradakı “silah” ifadəsi də şiə hədis ədəbiyyatında İmamətin tanınmasına aid xüsusi irsi əlamətlərdən biri kimi keçir.
............
3. Amma ayənin mənası yalnız İmamətlə məhdudlaşdırılmır
Bu mühüm məqamdır.
Şiə təfsirində rəvayətlərin İmamətə tətbiqi ayənin zahiri, ümumi mənasını aradan qaldırmır. Məcməul-Bəyandan nəql edilən izahda ayənin ümumi şəkildə hər bir əmanətə aid olduğu bildirilir: Allahın insanlara verdiyi əmanətlər, Onun əmr və qadağaları, həmçinin insanların bir-birinə etibar etdiyi pul, mal və digər əmanətlər.
Deməli iki səviyyə var:
Zahiri və ümumi məna:
Kiminsə sənə etibar etdiyi malı, sözü, haqqı, vəzifəni qoruyub sahibinə çatdırmaq.
Şiə rəvayətlərində xüsusi tətbiq:
“Əmanət”in ən mühüm nümunələrindən biri İmamət və ilahi rəhbərlikdir; o, öz əhlinə verilməlidir.
Bu üsul şiə təfsirində tez-tez görülür: rəvayət ayənin sözünü yalnız bir mənaya həbs etmək əvəzinə, onun ən yüksək və xüsusi tətbiqini göstərir.
...............
4. İmam Sadiqdən (ə) çox mühüm hədis
Bu ayənin əxlaqi tərəfi haqqında əl-Kafidə İmam Sadiqdən (ə) çox diqqətçəkən bir rəvayət nəql edilir. Təfsir əs-Safi onu belə gətirir:
İmam Sadiq (ə) buyurur ki, Əlini (ə) qılıncla vuran və onunla döyüşən şəxs belə ona bir əmanət versə, ondan nəsihət və məsləhət istəsə və İmam bunu qəbul etsə, İmam həmin əmanəti ona qaytarardı.
Burada çox dərin prinsip var:
Əmanətin qaytarılması insanın sənə qarşı münasibətindən asılı deyil.
Yəni:
düşməndirsə → əmanət yenə qaytarılır;
sənə zülm edibsə → əmanət yenə qaytarılır;
sən onu sevmirsənsə → əmanət yenə qaytarılır.
Bu baxımdan ayədəki “إِلَىٰ أَهْلِهَا — öz əhlinə” ifadəsi “mənim xoşuma gələn adama” deyil, haqq sahibinə deməkdir.
...........
5. “Əmanət” yalnız pul deyil
Şiə hədislərində əmanət anlayışı çox genişdir.
Təfsir əs-Safidə nəql olunan rəvayətlərdə insanın dindarlığını qiymətləndirərkən yalnız çox namaz qılmasına və ibadətinin zahiri görünüşünə baxmamaq, xüsusilə:
doğru danışmasına
əmanəti qorumasına
diqqət yetirmək tövsiyə olunur.
.........
Bu, Nisa 58-in çox praktik nəticəsidir:
çox ibadət etmək + əmanətə xəyanət etmək = ayənin ruhuna zidd davranış.
.........
6. “Ədalətlə hökm edin” hissəsi
Ayənin ikinci hissəsi:
وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ
“İnsanlar arasında hökm etdiyiniz zaman ədalətlə hökm edin.”
Burada “hökm” yalnız məhkəmə hakiminin qərarı kimi başa düşülməməlidir. İnsan iki nəfər arasında vasitəçi olanda, ailədə qərar verəndə, məsul vəzifədə olanda, şahidlik edəndə və s. haqqı müəyyənləşdirirsə, ədalət prinsipi tətbiq olunur.
Ayənin 58-ci ayədən dərhal sonra Nisa 59-da “Allaha, Peyğəmbərə və ulul-əmrə itaət” mövzusuna keçməsi də şiə təfsirində əhəmiyyətlidir. Buna görə 58–59-cu ayələr birlikdə əmanətin əhlinə verilməsi, ədalət və ilahi rəhbərliyə itaət mövzuları ilə əlaqələndirilir. Ayənin ümumi konteksti də bu əlaqəni göstərir.
ا
الموسوعة القرآنية
............
7. “Əmanət = İmamət” hədislərinin mənası necə başa düşülməlidir?
Burada incə bir fərq var.
Şiə rəvayətində “əmanət”in İmamət kimi təfsir edilməsi o demək deyil ki, ayənin adi əmanət — məsələn, pul, əşya, sirr, vəzifə — mənası ləğv olunur.
Əksinə, Təfsir əs-Safi bunu açıq şəkildə ifadə edir: əvvəl İmamətə aid xüsusi rəvayətləri qeyd edir, sonra “bu, digər əmanətlərdə də davam edir” mənasını verir.
........
Beləliklə şiə təfsirində ayəni belə ümumiləşdirmək olar:
Allahın verdiyi hər bir haqq və məsuliyyət öz sahibinə çatdırılmalıdır; ən böyük ilahi əmanətlərdən biri isə İmamət və ilahi rəhbərlikdir.
................
8. İmam Əlinin (ə) davranışı ilə əlaqəsi
Ayənin məşhur nazilolma hadisəsində Məkkənin fəthi zamanı Kəbənin açarı Osman ibn Təlhədən alınır, sonra Allahın əmri ilə onun özünə qaytarılır. Bu hadisə müxtəlif təfsir mənbələrində nəql edilir; şiə mənbələrindən Təfsir əl-Əmsəl də hadisəni qeyd edir.
Bu hadisənin mənəvi mesajı xüsusilə güclüdür:
Haqq sahibinin kimliyi onun müsəlman, qeyri-müsəlman, dost və ya düşmən olmasına görə dəyişmir.
Əmanət haqq sahibinə məxsusdursa, qaytarılmalıdır.\sualcavab.ge