Qədir Xum Hədisində olan Mövla kəlməsini geniş şəkildə izahı mənbələri ilə yazasınız ?!
Qədir-Xum hədisində keçən «مَوْلَى» (mövla) kəlməsi İslam tarixində ən çox müzakirə edilən terminlərdən biridir. Hədisin məşhur mətni belədir:
«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»
“Mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdır.”
............
1. “Mövla” sözünün lüğəvi mənası
“Mövla” sözü ərəb dilində و ل ي (v-l-y) kökündəndir. Bu kök yaxınlıq, sahiblik, himayə və ixtiyar mənalarını ifadə edir. Ərəb dilində “mövla” müxtəlif mənalarda işlənə bilər:
Ağa, sahib
Rəhbər
Himayədar
Qoruyucu
Yardımçı
Dost
Azad edən
Azad edilmiş kölə
Qohum və s.
Buna görə də sözün hansı mənada işlədiyini müəyyən etmək üçün kontekstə baxmaq lazımdır.
.......................
2. Qədir-Xumdakı kontekst
Bir çox hədis rəvayətlərində Peyğəmbər (s) əvvəlcə belə buyurur:
«ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟»
“Mən möminlərə onların özlərindən daha artıq ixtiyar sahibi deyiləmmi?”
Səhabələr cavab verirlər:
“Bəli, ey Allahın Rəsulu.”
Bundan sonra buyurur:
«من كنت مولاه فعلي مولاه»
“Mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdır.”
Burada diqqət çəkən məqam budur ki, Peyğəmbər (s) əvvəlcə özünün möminlər üzərindəki «əvlə» (daha çox ixtiyar sahibi olmaq) məqamını xatırladır, sonra həmin cümləni Əli (ə) haqqında işlədir.
Şiə alimləri bu səbəbdən deyirlər ki, burada “mövla”nın mənası rəhbər, ixtiyar sahibi, vilayət sahibi deməkdir.
.....................
3. Əhli-sünnə alimlərinin izahı
Əhli-sünnə alimlərinin əksəriyyəti hədisin səhihliyini qəbul etsələr də, “mövla” sözünü əsasən:
dost,
sevilən şəxs,
yardımçı,
yaxın insan
mənalarında izah etmişlər.
Onların fikrincə Peyğəmbər (s) Yəmən səfərindən sonra bəzi insanların Əli (ə) haqqında narazılıqlarını aradan qaldırmaq üçün onun fəzilətini bəyan etmişdir.
..............
4. Şiə alimlərinin əsas dəlilləri
Şiə alimləri isə bir neçə mühüm dəlil gətirirlər:
A) “Əvlə” cümləsi
Əgər məqsəd sadəcə “dostluq” olsaydı, Peyğəmbərin (s)
“Mən möminlərə onların özlərindən daha artıq ixtiyar sahibi deyiləmmi?”
sualını verməsinə ehtiyac qalmazdı. Bu giriş rəhbərlik və vilayət məqamına işarə hesab edilir.
...........
B) Məkan və zaman
Qədir-Xum:
Həccətül-Vidadan qayıdışda,
on minlərlə müsəlmanın iştirakı ilə,
qızmar səhrada baş vermişdir.
Şiə alimləri deyirlər ki, belə böyük bir toplantının məqsədi sadəcə “Əlini sevin” demək ola bilməzdi.
.............
C) Səhabələrin təbriki
Bir çox tarixi mənbələrdə nəql olunur ki, hadisədən sonra Ömər ibn Xəttab İmam Əliyə (ə) belə demişdir:
“Təbrik olsun, ey Əli! Bu gün bütün mömin kişi və qadınların mövlası oldun.”
Şiə alimləri deyirlər ki, əgər “mövla” yalnız dost mənasında olsaydı, təbrik etməyin xüsusi mənası qalmazdı.
...............
5. Dil alimlərinin rəyləri
Bir sıra ərəb dili və təfsir alimləri “mövla” sözünün bəzi ayə və hədislərdə:
rəhbər,
ixtiyar sahibi,
sahibul-əmr
mənalarında işləndiyini qeyd etmişlər. Bu alimlər arasında İbn Abbas, Əz-Zəməxşəri, Ət-Təbəri və başqalarının adları çəkilir.
..................
Nəticə
“Mövla” sözü lüğətdə çoxmənalıdır. Lakin Qədir-Xum hədisində onun mənası barədə iki əsas baxış mövcuddur:
Əhli-sünnə baxışı: dost, yardımçı və sevilən şəxs.
Şiə baxışı: rəhbər, vilayət sahibi və Peyğəmbərdən (s) sonra ümmət üzərində ixtiyar sahibi.
Dil baxımından hər iki məna sözün lüğətində mövcuddur. Mübahisənin əsas nöqtəsi sözün özündən çox, Qədir-Xumdakı kontekstin hansı mənanı tələb etməsi məsələsidir. Şiə alimləri həmin kontekstin “vilayət və rəhbərlik”, sünni alimlərinin əksəriyyəti isə “məhəbbət və dostluq” mənasını göstərdiyini müdafiə etmişlər.\sualcavab.ge