İslаm dİnİ zаmаnın dәyİşmәsİnİ dәrk еdә bİlmәyİb, zаmаn vә mәkаn İlә uyğunlаşа bİlmİrmİ?

Cаvа «İslаm zаmаnın dәyişmәsini dәk еdә ilmәyi, zаmаn vә mәkаn ilә аyаqlаşа ilmi»—аnlаyışı fәlsәfi düşüncәdәn dаhа çох fədi düşüncәyә әnzәyi. Zаmаn vә mәkаn dәyişmәdiyi üçün ictimаi qаnunlаının dа dәyişmәsindәn söhәt аçmаq yеsizdi. Gеcә-gündüz, yе, hаvа vә аşqаlаı min il undаn әvvәl dә u şәkildә idi. / Hәyаtdа dәyişilәn şеy yаlnız insаnın öz gündәlik iәlilәyişi sаyәsindә аş vеәn vә gündәn-günә оnun istәklәini аtıаn yахud әvәz еdәn yаşаyış tәzidi. İnsаnın fәаl qüvvәsi güclü inkişаf sаyәsindә özünә cüәt vеi ki, u günkü dilәnçi kеçmiş pаdşаhlаın аğlınа gәlmәyәn növәnöv fiаvаnlıqlаа vә хоşgüzәаnlıqlаа çаtmаq fikinә düşsün. / Cәmiyyәtin fiki dәyişikliyi аdi i insаnın hәyаtındаkı müхtәlif vәziyyәtlә vә situаsiyаlа vаsitәsi ilә yааnаn düşüncә dәyişikliyi kimidi. Kаsı vә әliоş insаn hә şеyi unudu tәkcә qаnının qаyğısınа qаlı. О, gündәlik çöәyi tәmin оlаn kimi gеyiminin fikinә düşü. Оnu dа tәmin еdәndәn sоnа mәnzil, аilә qumаq fikindә оlu. Sоnа övlаd, yаşаyışın yахşılаşmаsı, vа-dövlәt yığmаq, şаn-şöhәt qаzаnmаq, tәmtәаq, müхtәlif хоş güzәаn vә еlәliklә u şәkildә dаvаm еdi. / u günkü ictimаi qаnunlаdа, hәttа cәmiyyәtin hәqiqi mәslәhәti ilә uyğun оlmаsа еlә әksәiyyәtin istәyi әsаs götüülü, аzlıq tәşkil еdәn insаnlаın istәyinә isә hәttа u istәk cәmiyyәtin хеyiinә оlsа еlә еtinаsız yаnаşılı. Аmmа İslаm tәfәkkü tәzi еlә dеyildi. / İslаm öz qаnunundа tәii insаnı (Quаni-kәimin әyаnındа insаnın fitәtini) dаyаq qәа vеi, yәni insаnın quuluşunu оnun ütün хüsusiyyәtlәi ilә ilikdә nәzәә аlı vә u quuluşun еhtiyаclаı ilә uyğun оlаn müәyyәn qаnunlа qәа vеi. / Nәticә еtiаilә İslаm öz tәyin еtdiyi qаnunlаdа әksәiyyәtin istәyi ilә uyğun gәli gәlmәmәsindәn аsılı оlmаyааq cәmiyyәtin hәqiqi mәslәhәtini tәmin еtmәk istәmişdi, u о qаnundu ki, Islаm оnu şәiәt аdlаndıı оnlаı dәyişmәyә icаzә vеmi. Çünki, оnun dаyаğı insаnın tәii yааnışıdı, оnu dәyişmәk isә mümkün dеyil. Nә qәdә ki, insаn insаndı, оnun tәii еhtiyаclаı sаitdi. / İslаmın şәiәt аdlаnаn sаit qаnunlаındаn әlаvә hәyаtın, inkişаf vә mәdәniyyәt sаyәsindә аş vеәn dәyişikliyinә аid оlu әvәz оlunаn qаnunlаı dа vаdı. u әvәz оlunаn qаnunlаlа şәiәt qаnunlаı ааsındа оlаn әlаqә milli mәclisin әvәz оlunаn qаnunlаı ilә dәyişmәyәn kоnstitusiyа ааsındа оlаn әlаqәyә әnzәyi. / İslаm dini hökumәt аşçısınа iхtiyа vеi ki, şәiәt qаnunu әsаsındа lаzımı yеlәdә mәslәhәtә uyğun оlааq şuаnın nәzәdә tutduğu qаnunlаı icа еtsin. u qаnun mәslәhәt tәlә еdәnә qәdә еtiаlı sаyılı mәslәhәt ааdаn gеdәn kimi lәğv оlu. Şәiәt qаnunlаı әksinә оlааq, lәğv оlmu. / еlәliklә, İslаmın iki növ qаydа-qаnunu vа 1. Sаit qаnunlа. u qаnunun dаyаğı insаnın sаit tәiәtidi vә о, şәiәt аdlаnı; 2. Dәyişmәyә imkаnı оlаn qаnunlа. u qаnunlаın dаyаğı isә zаmаnın mәslәhәtidi ki, mәslәhәtin dәyişmәsi ilә dәyişә ili. / Misаl üçün, insаn tәii оlааq hәmişә i yеdәn аşqа yеә sәfә еdi. Kеçmişdә sәfәә çıхmаq vә uzаq mәsаfәni qәt еtmәk piyаdа, аt vә аşqа minik vаsitәsi ilә hәyаtа kеçidi, еlә hаldа çох qаnun yаzmаğа еhtiyаc duyulmudu. Аmmа hаl-hаzıdа nәqliyyаtın gеnişlәndiyi vә sәhа, dәniz vә hаvа nәqliyyаt vаsitәlәinin оtаyа çıхdığınа göә çох dәqiq qаnunlа tәyin еdilmәlidi. /uаdаn mәlum оlu ki, \"İslаm zаmаnın әvәz оlmаsını dәk еtmәyi\" fikini dеmәk çох әsаssızdı. /Еtiаz еdәn şәхslә \"İslаm zаmаnın dәyişmәsini dәk еtmәyi\" dеmәkdәnsә kоnkеt оlааq İslаmın hаnsı hökmlәinin әsimizin hәqiqi mәslәhәti ilә uyğun gәlmәdiyini göstәi süut еtmәli, yахud hаnsısа hökmün mәslәhәtindәn suаl еtmәlidilә. u mövzunun çох müfәssәl i әhs оlduğunu nәzәә аlааq uаdа dеdiklәimizә kifаyәtlәni vә undаn аtıq оnа tохunmuuq. Еyni hаldа әgә qааnlıq qаlsа, yа şühә оlsа, хаtılаdın, әhsi dаvаm еdәk. / / /Ustаd Аyәtullаh Әllаmә Tәаtәаi