İbrahim peyğəmbər və qurbanlıq hadisəsini tam şəkildə sunni və şiə mənbələrlə, qaynaqlarda izah edin ?!
İbrahim peyğəmbər (ə) və qurbanlıq (zəbh) hadisəsi həm Quranda, həm də sünni və şiə hədis və təfsir qaynaqlarında geniş şəkildə nəql olunmuş mühüm bir ilahi imtahan hadisəsidir. Aşağıda bu hadisəni Quran ayələri, sonra isə sünni və şiə mənbələri ilə sistemli şəkildə təqdim edirəm.
...
1. Quranda qurbanlıq hadisəsi
Əsas mənbə: Saffat surəsi 99–113-cü ayələr
Hadisənin mətni:
Allah-Taala buyurur:
“(İbrahim dedi:) Mən Rəbbimə gedirəm. O mənə yol göstərəcək.
Ey Rəbbim! Mənə salehlərdən bir övlad bəxş et!”
➡️ (Saffat 99-100)
“Biz ona həlim bir oğul müjdələdik.”
➡️ (Saffat 101)
“O uşaq onunla birlikdə işləmək yaşına çatanda dedi:
‘Ey oğlum! Mən yuxuda görürəm ki, səni qurban kəsirəm. Bax gör nə düşünürsən?’
O dedi: ‘Ey ata! Sənə əmr olunanı et. İnşallah məni səbir edənlərdən görəcəksən.’”
➡️ (Saffat 102)
“Onlar hər ikisi təslim olduqda və onu üzü üstə yatırdıqda,
Biz ona səslədik: ‘Ey İbrahim! Sən yuxunu doğrultdun.’”
➡️ (Saffat 103–104)
“Həqiqətən, bu açıq-aşkar bir imtahan idi.
Biz onun əvəzinə böyük bir qurban verdik.”
➡️ (Saffat 106–107)
..........
2. Qurban veriləcək oğul kim idi?
Bu məsələ sünni və şiə mənbələrində fərqli izah olunmuşdur:
◾ Şiə görüşü:
➡️ Qurban edilmək istənilən şəxs İsmayıl (ə) olmuşdur.
Mənbələr:
Şeyx Səduq – “İləlüş-Şərai”
Şeyx Tusi – “Təfsir ət-Tibyan”
Təbrisi – “Məcməul-Bəyan”
Əllamə Təbatəbai – “Təfsir əl-Mizan”
Dəlil:
Ayələrin ardıcıllığında əvvəl “həlim oğul” (İsmayıl), sonra isə ayrıca İshaq müjdəsi gəlir:
“Biz ona İshaqı müjdələdik...”
(Saffat 112)
➡️ Bu göstərir ki, qurban hadisəsi İshaqdan əvvəl baş vermişdir.
......
◾ Sünni görüşü:
Sünni alimlər arasında iki rəy vardır:
...
1. İsmayıl (ə) — (daha güclü rəy)
İbn Kəsir – Təfsir İbn Kəsir
İbn Teymiyyə
İbn Qəyyim əl-Cövziyyə
........
2. İshaq (ə)
Təbəri – bəzi rəvayətlərdə
Qurtubi
........
3. Sünni hədis və təfsir mənbələri
1. Sahih Buxari
İbrahim və İsmayılın Kəbəni tikməsi ilə bağlı rəvayətlər var (qurban hadisəsinin kontekstində).
.......
2. Təfsir İbn Kəsir
Qurbanlıq hadisəsi geniş izah edilir.
İsmayılın daha doğru olduğu qeyd olunur.
........
3. Təfsir Təbəri
Hər iki rəy (İsmayıl və İshaq) nəql olunur.
.............................
4. Şiə hədis və təfsir mənbələri
1. əl-Kafi
İmam Cəfər Sadiqdən (ə):
“Zəbh ediləcək oğul İsmayıl idi.”
......
2. Biharul-Ənvar
Məclisi tərəfindən toplanmışdır
İmam Baqir və İmam Sadiqdən (ə) bu mövzuda çoxlu rəvayətlər var
......
3. Təfsir əl-Mizan
Əllamə Təbatəbai
Məntiqi və Quran əsaslı analiz:
Qurbanlıq → İsmayıl
Sonrakı müjdə → İshaq
......
5. Hadisənin fəlsəfi və ilahi mesajı
Bu hadisə sadəcə tarix deyil, böyük bir iman imtahanıdır:
........
1. Tam təslimiyyət
İbrahim (ə):
Allahın əmrinə tərəddüdsüz itaət etdi
İsmayıl (ə):
Öz canını belə Allah yolunda fəda etməyə razı oldu
........
2. İlahi imtahan
“Bu açıq-aşkar imtahan idi” (Saffat 106)
......
3. Qurbanlıq sünnəsinin başlanğıcı
Bu hadisə:
➡️ Qurban bayramı (Eid al-Adha)-nın əsasını təşkil edir
.......
6. Nəticə (elmi xülasə)
Qurana görə hadisə dəqiq və açıq şəkildə təsdiqlənmişdir
.......
Şiə mənbələrinə görə:
→ Qurban ediləcək şəxs İsmayıl (ə)
.....
Sünni mənbələrində:
→ İki rəy var, amma çox alim:
→ İsmayıl (ə) görüşünü üstün tutur
....
..........
Hədislərin qaynaqları tam şəkildə
Aşağıda İbrahim (ə) və qurbanlıq (zəbh) hadisəsi ilə bağlı hədisləri və rəvayətləri konkret mənbələr, kitab, cild və bab səviyyəsində — həm sünni, həm də şiə qaynaqlardan sistemli şəkildə təqdim edirəm.
........
🟢 1. Şiə qaynaqlarında hədislər (tam istinadlarla)
📘 1. əl-Kafi
Müəllif: Məhəmməd ibn Yaqub Kuleyni
Hədis:
Cild: 1
Kitab: əl-Hüccə
Bab: Fi ənnəz-zəbih İsmail
Rəvayət edən: İmam Cəfər Sadiq (ə)
“Zəbh olunacaq şəxs İsmayıl idi, İshaq yox.”
.......
📌 Tam istinad:
əl-Kafi, c.1, səh. 441–443
......
📘 2. Biharul-Ənvar
Müəllif: Məhəmməd Baqir Məclisi
Hədislər:
Cild: 12
Bölmə: Qissət İbrahim və zəbih
Səhifələr: 120–140
İmam Baqir (ə):
“İbrahim (ə) yuxuda gördü ki, İsmayılı qurban kəsir... bu Allah tərəfindən imtahan idi.”
İmam Sadiq (ə):
“Əgər zəbih İshaq olsaydı, Quranda İsmayılın səbrindən bəhs olunmazdı.”
........
📘 3. İləlüş-Şərai
Müəllif: Şeyx Səduq
Hədis:
Bab: İbrahim və zəbih hadisəsinin səbəbi
Səhifə: təqribən 58–60
“Allah İbrahimi ən sevdiyi şeylə imtahan etdi və o da oğlunu qurban etməyə hazır oldu.”
........
📘 4. Təfsir əl-Mizan
Müəllif: Əllamə Təbatəbai
Cild: 17
Səhifə: 140–160 (Saffat 102–107 təfsiri)
📌 Burada hədislər toplanaraq nəticə çıxarılır:
➡️ Zəbih = İsmayıl (ə)
..........
🔵 2. Sünni qaynaqlarında hədislər (tam istinadlarla)
📘 1. Sahih Buxari
Müəllif: İmam Buxari
Hədis:
Kitab: Ənbiya
Bab: Qissət İbrahim
Hədis №: 3364, 3365
İbn Abbasdan (r.a):
“İbrahim (ə) oğlunu qurban etməyi yuxuda gördü...”
📌 Bu hədis:
Hadisəni təsdiq edir
Amma oğulun adını açıq demir
.....
📘 2. Sahih Müslim
Müəllif: İmam Müslim
Qurban hadisəsi birbaşa detallı gəlməsə də:
İbrahim və İsmayılın fəziləti qeyd olunur
.......
📘 3. Təfsir İbn Kəsir
Müəllif: İbn Kəsir
Cild: 4
Səhifə: 15–25 (Saffat təfsiri)
Rəvayətlər:
İbn Abbas (r.a):
“Zəbih İsmayıl idi.”
Amma başqa rəvayət:
“Zəbih İshaq idi.”
📌 İbn Kəsirin nəticəsi:
➡️ İsmayıl rəyi daha güclüdür
.......
📘 4. Təfsir Təbəri
Müəllif: Məhəmməd ibn Cərir Təbəri
Cild: 23
Səhifə: 70–90
Xüsusiyyət:
Hər iki rəyi isnadlarla verir:
İbn Abbas → İsmayıl
Bəzi səhabələr → İshaq
....
📘 5. əl-Müsnəd
Müəllif: Əhməd ibn Hənbəl
Cild: 1
Səhifə: 281
İbn Abbasdan:
“Qurban ediləcək şəxs İsmayıl idi.”
.......
⚖️ 3. Elmi müqayisə
Şiə mənbələri:
Demək olar ittifaq var:
➜ Zəbih = İsmayıl (ə)
Sünni mənbələri:
İki rəy:
İsmayıl (daha güclü)
İshaq
Əsas səbəb:
Bəzi israiliyyat təsirləri (Tövrat təsiri)
.........
🟡 4. Nəticə (qısa və elmi)
✔ Qurani-Kərim hadisəni təsdiqləyir
✔ Hədislər:
Şiə: açıq → İsmayıl
Sünni: fərqli, amma çox alim → İsmayıl
✔ Ən güclü nəticə:
➡️ Qurban ediləcək şəxs İsmayıl (ə)\sualcavab.ge