Quran və hədislərdə Allahın insanlar barədə hidayət və zəlalət anlayışı necə izah olunur ?!

Bu mövzu İslam nəzəriyyəsində hidayət (doğru yola yönəltmək) və zəlalət (uyuşmazlıq və yanlış yola salmaq) məsələsi kimi çox ətraflı izah olunur. Quranda və hədislərdə fərqli aspektlərdə işlənir və Allahın iradəsi, insanın seçim azadlığı və məsuliyyəti ilə bağlıdır.
Sual və məsələni Quran və hədislər simasında izah edirik:

1. Quranda Allahın hidayət və zəlalət istəyi
Quranda Allahın insanları hidayətə yönəltməsi və zəlalətə sala bilməsi ilə bağlı bir neçə əsas ayə vardır:

a) Hidayət istəyi
Bəqərə 2:2 – “Bu, şübhəsiz, Rəbbindən bir hidayət olan Kitabdır…”

Allah Quranda insanlara doğru yolu göstərir, hidayət yalnız Onun ilm və izni ilə mümkündür.

Nisə 4:175 – “Allah iman gətirənləri və yaxşı işlər görənləri hidayət edər.”

Allah hidayəti istəyən və yaxşı işlər edənlər üçün açıqdır.

Ənam 6:125 – “Kimə Allah hidayət vermək istəsə, onun qəlbini imana açar.”

Allahın hidayəti seçilmişlər üçün xüsusi və lütf kimi verilir.

b) Zəlalət istəyi
Bəqərə 2:26 – “Allah kiminsə hidayətini istəsə onu doğru yola salar, kiminsə də zəlalətini istəsə onu dalana salır.”

Bu ayə insanın seçim azadlığı ilə yanaşı, Allahın iradəsinin rolunu göstərir.

İsra 17:97 – “Kim Allaha itaət etsə, Allah onun qəlbini doğru yola açar; kim Ona asi olsa, Onun qəlbi sərtləşər.”

İnsan seçimləri zəlalət və hidayətə təsir edir.

2. Hədislərdə hidayət və zəlalət
Hədislər də bu mövzunu təsdiqləyir və insanın seçim azadlığı ilə Allahın iradəsini birləşdirir:

Hz. Peyğəmbər ﷺ buyurur:

“Allahın kimisə hidayət etməsi Onun iradəsi ilədir, və kimisə azdırması da Onun iradəsi ilədir.”

[Tirmizi, Kitab əl-Kader]

Bu hədisdə Allahın hidayət və zəlalət verməsi qətiyyətlə Onun iradəsinə bağlanır.

Hz. Peyğəmbər ﷺ başqa bir hədisdə buyurur:

“Allahın quluna verdiyi hidayət onun qəlbini nurla doldurur, küfr isə qəlbi qaranlığa qərq edir.”

İnsan həm hidayəti qəbul edə bilər, həm də zəlalətə düşə bilər.

3. Fiqhi və nəzəri izah
Hidayət – Allahın insana doğru yolu açması, onu imana və yaxşı əməllərə yönəltməsi.

Zəlalət – Allahın icazəsi ilə qəlb sərtləşməsi, doğru yolu tərk etməsi və azğınlıq.

İslam alimləri bunu belə açıqlayırlar:

Allahın hidayəti qəza və təqdirdir, amma insanın seçimləri və cəhdləri də əhəmiyyətlidir.

İnsan öz azad seçimi ilə hidayətə yönələ və ya zəlalətə yuvarlana bilər.

Quran və hədislərdə hidayət və zəlalət həm Allahın iradəsi, həm də insanın əməlləri ilə bağlı göstərilir.
...
Şiə mənbələrində Allahın hidayət və zəlalət istəyi mövzusu geniş şəkildə toxunulub. Burada diqqət edilməli məsələ odur ki, İslamın şiə anlayışında Allahın iradəsi, insanın seçimi və hidayət-zəlalət məsələsi bir-biri ilə əlaqəlidir, lakin fərqli səviyyələrdədir. Mən sizə əsas hədislər və izahları ilə təqdim edirəm:

1. Hidayət Allahdandır
Şiə hədislərində vurğulanır ki, həqiqi hidayət yalnız Allahdan gəlir. İnsan Allahın rəhbərliyi ilə doğru yola yönəlir.

Hədislər:

İmam Sadiq (ə) buyurur:

«Allah istəyir ki, hər kəs doğru yola getsin və onu doğru yola yönəldir.»
Mənbə: Bihar al-Anwar

İmam Rza (ə) buyurur:

«Hidayət yalnız Allahın əli ilə gəlir, insanın səy və dua etməsi də bunun vasitəsidir.»
Mənbə: Usul al-Kafi

2. Zəlalət də Allahın icazəsi ilədir
Şiə qaynaqlarında zəlalət də Allahın biliyi və izni çərçivəsində baş verir. Lakin insanın günahı və pis seçimləri zəlalətin vasitəsi kimi göstərilir.

Hədislər:

İmam Baqir (ə) buyurur:

«Kim Allahın hidayətini rədd etsə, özü üçün zəlalət seçmiş olur. Allah isə hər kəsi istədiyi istiqamətə yönəldər.»
Mənbə: Bihar al-Anwar

İmam Sadiq (ə) buyurur:

«Allah insanlara doğru yolu göstərir, lakin onların istəklərinə görə bəzi insanlar zəlalətə düşür.»
Mənbə: Tuhaf al-Uqul

3. İnsanın seçimi və dua rol oynayır
Şiə hədislərinə görə, Allahın hidayəti qismən insanın səyinə və duasına bağlıdır.

Hədislər:

İmam Sadiq (ə) buyurur:

«Kim Allahdan hidayət istəsə, Allah onu doğru yola yönəldər; kim isə nəfsinə uyarsa, özünü zəlalətə salar.»
Mənbə: Al-Ihtijaj

4. Xülasə
Hidayət: Allahın əzəli iradəsi və bərəkəti ilə gəlir.

Zəlalət: İnsan günahları və pis seçimi nəticəsində baş verə bilər, amma Allahın izni olmadan heç kəs zəlalətə düşmür.

İnsan rolu: Dua, elm və əməl hidayət üçün vasitədir.\sualcavab.ge